MİCHAEL HARDIMAN
BENİM KİTAPLARIM
HAYAT sizi ÜZMESİN
ORİJİNAL ADI I-Iealing Life's Hurts
YAZAR Michael Harlliman
ÇEVİRİ Bengi Pirim
YAYIN YÖNETMENİ Meltem Erkmen Kapucuoğlu 
YAYINA HAZIRLAYAN Sinan Köseoğlu 
BİLGİSAYAR UYGULAMA Nergis Şaman 
MONTAJ Kaya Güler
FİLM-GRAFİK Ebru Grafik
BASKI Şahinkaya Matbaası
CİLT Güven Mücellit
HAYAT SİZİ ÜZMESİN
ISBN 975 :13 i J51-1)
1. Baskı Aralık 2001. istanbul
@ Michael Hardıman 1997
	Gill & Macıııillan Ltd
Çeviri Bengi Pirim
Epsiyon Yayıncılık hizmetleri Tic. San. Ltd. Şti. Osmanlı Sk. 24/4 HODYO Taksim/istanhul
www.epsilnnyayincvi.com
e .mail: cpsilon@cpsiloııyayiııcvi.cı.>m
Genel Dağıtım:  Yeni Çizgi Yayın Dağıtım Ltd. Şti.
Gürsel Mah. Alaybey Sk. No: 7  Kağıthane/istanbul
Tel: 0212 22057 70 pbx Faks: 212. (ı i 55
----
GİRİŞ
Bu iyimser bir kitaptır. İçeriği, hem benim kişisel deneyimlerim hem de çeşitli gelişme ve iyileşme aşamalarında bulunan insanlarla yaptığım çalışmalar sonucunda ortaya çıkmıştır. Ama yine de tedbiri elden bırakmayan bir iyimserliktir bu. Birçok iyileşme ve gelişme yaklaşımının, insandoğasının gerçek karmaşıklığına hayalperestçe baktığını düşünüyorum. Bu ham hayalcilik, kitapçı dükkanlarındaki rafları işgal eden birçok kişisel gelişim kitabına damgasını vurmuştur.' Günümüzde bu tür kitapların pazarı oldukça geniştir.Bu durum, okuyucu kitlesi içinde, kişisel gelişim ve yaşamda başarı kazanma alanlarına büyük bir ilgi duyulduğunu göstermektedir. Kendi içinde değerlendirildiğinde büyük gayretler sonucu ortaya konduğu söylenebilecek birçok kişiselgelişim kitabı, çoğunlukla konu edindiği problemlerekarşı kolaycı ve safçabir yaklaşım sergilemektedir.
Bu kitaplardan bazıları, olumsuz bir biçimde düşünmek yerine olumlu bir biçimde düşünmeye karar vererek yaşamımızı değiştirebileceğimizi söylemektedir. Bazıları, hak ve gereksinimlerimizi dile getirirken daha ısntrcı olmak suretiyle değişebileceğimiz konusunda bize cesaret vermektedir. Bazıları da, eğer kendimizi daha iyi bir durum ya da konumda hayal edersek, bunun gerçekleşeceğini savunmaktadır.Bu yaklaşımların tümü belli ölçüde geçerli olmakla beraber, hiçbiri iyileşmek ve şifa bulmak için yeterli değildir. Bu yaklaşımlar, insanların günlük yaşamda başlarına gelen olaylarla biraz daha kolay baş etmelerine yardımcı olmaktadır belki,anıa çatlakların üzerini süslü zeka oyunlarıyla kapatıp içsel ikilemlerimizi gerçekten görmemizi engelleyerek iyileşmemizi de geciktirmektedir. Bu tür bir kitabı okurken, Reiff' III şu önemli sözünü hatırlıyorum: "Kişinin kendini bir ideale göre yetiştirmesi, onun yerinde saymaktan ve mutsuzluktan kurtulmasını garantilemez." Yaşamlarını köklü biçiinde değiştirmek için zaman, para ve çaba harcayan insanların çoğu sonunda bunun aslında ne denli Zor bir iş olduğunun farkına varmaktadır.	.
Bu kitap, iyileşme ve kişisel gelişmeyi, yol boyunca kendini gösteren çeşitli güçlükleri ve fırsatları da göz önüne alarak incelemeye çalışmaktadır. Çocukluk yıllarında meydana gelen yaralayıcı deneyimleri iyileştirme konusu, kitabın odağında yer almaktadır. Yetişkinlik döneminde çekilen acıların altında bu. Tür deneyimlerin yattığına inanıyorum. Tabii ki, çocuklukla ilgisi olmayan başka acılı ve travmatik deneyimler de vardır. İşsiz kalmak, eşini kaybetmek, boşanmak, parasızlık çekmek gibi birçok sorunun, çocukluk deneyimleriyle ilgisi olmayabilir. Ama yine de, bu sorunlarla başa çıkma tarzımızla (bu tarz ister iyi, ister kötü olsun) çocukluk yıllarında öğrendiklerimiz arasında güçlü bir bağlantı vardır.
Elinizdeki çalışma, genel görünüşü itibariyle iyimser olmasına rağmen, insanın çektiği acıların derinliğini ve büyüklüğünü göz ardı etmemekte, iyileşmeninçok basit bir şey olduğunu söylememektedir. Daha çok, insan hayatının değeri üzerinde durmakta ve ruhumuz kendimize ve/veya başkalarına yönelik yıkıcı eğilimlerle ne denli çok sarılıp sarmalanmış olursa olsun, yine de hepimizin saygın bireyler olduğunu vurgulamaya çalışmaktadır. Bu bakımdan, öncelikle ele almak istediğim konular, acı çekme ve 'acının giderilmesidir. İlk bölümü bu konuya ayırıyorum.
BİRİNCİ BÖLÜM 
Kişiliği Biçimlendiren Etkenler

o Acı Çekme Deneyimiyle İlgili Bazı Yorumlar
çoğu insanın çektiği acılar, çocukluk döneminde aldığı yaraların mirasıdır. Kişiliğin biçimlenmesiyle geçen bu yıllar, insanın en savunmasız dönemine denk gelir. Travmatik deneyimler, bazen bilinçsizce, ancak yetişkinlikte ortaya çıkmak üzere belleğe kazınır. Kimi zaman insanlar eski duygusal yaralarının üzerine yeni acılar eklerler. Bazılarıysa acılarını başkalarına yansıtıp, yeni acılar doğururlar. Bu hasarı gidermek, geçmişin yaralarını sarmakla ve sağlıklı bir şekilde yaşamayı başarmakla mümkün olabilir. Bu yapılabilirse, gelecek kendi başının çaresine bakacaktır. .
Acı deneyimler, insanların değişmek istemesinde önemli bir rol oynar. çoğu insan iç dünyasındaki karmaşadan kurtulmak için şimdi sizin okuduğunuz türden kitaplar okur. Bu kişiler, sorunlara yanıt aramaktadırlar. Problem yaratan deneyimler üç kategoride incelenebilir.
Örneğin, bazı insanlar yaşamlarını bazı şeylerden korkmakla geçirirler. Kendilerini açıkça ifade etmekte ve arkadaş edinmekte büyük bir güçlük çekerler. Bazıları dışarıdan iyi görünür, ama içlerinde derin bir mutsuzluk ve yalnızlık taşırlar. Bazılarıysa hem kendileri hem de etkinlikleri hakkında gergin ve kaygılıdır.
Bu tür acılar için yapılabilecek en iyi tanımlama, onlara 'duygusal acılar' adını vermektir.
Sonra, herkesin yaşamın değişik dönemlerinde tattığı tinsel (manevi) ve varoluşsal bunalımlar vardır. Kimi içinbütün bir yaşam, anlam bulmaya yönelik uzun bir yolculuktur. Kimileri için ise hayatta, kendilerini zaman zaman, insan olarak taşıdıkları değeri silikleştiren bir dünyada varolmanın anlamını sorgulamaya iten mücadeleler vardır. Buna varoluş mücadelesi denebilir. .
Ayrıca, fiziksel bedenlerimiz yıpranmaya başladığında, hastalık yüzünden ya da ölüme giden doğal bozulmanın yol açtığı, hepimizin eninde sonunda yaşadığı bir acı vardır. Bazı insanlar ise yaşamlarını en sağlıklı biçimde sürmeleri gereken çağlarında, bir hastalık ya da sakatlık yüzünden, uzun süreli fiziksel acılar çekerler. Bu deneyim fiziksel 'acı olarak tanımlanabilir.
İnsanın çekebileceği bu üç çeşit acı (duygusal, varoluşsal ve fiziksel acı) çoğunlukla birbiriyle bağlantılıdır. Diğer taraftan, duygusal acıları yüzünden tinsel ya' da varoluşsal bir bunalıma giren ve ardından fiziksel kaynaklarını tüketerek bir hastalığa yakalanan, hatta ölen insanlar görmek mümkündür. Aynı zamanda, fiziksel bozukluğu, tinsel/varoluşsal acıya dönüşen ve çözümlenmeyecek olursa duygusal çöküntüye sebep olan kişiler de vardır. Varoluşsal/tinsel bir mücadele vermelerinden ötürü, duygusal ya da fiziksel bakımdan çöken kişiler de görebiliriz. İnsanları daha iyi bir yaşam arayışına iten, teker teker ya da hep birlikte, 'işte bu deneyimlerdir.
Acı, cıvanın akmasına benzer; nereye dökülürse dökülsün hemen akıp gider, kendi özelliğinden bir şey yitirmez, iç uyumu hiç bozulmaz. Bu yüzden, dokunduğu yaşamlara bulaşır. Bir nesilden diğerine devam eder. Acıçeken ebeveyn, dolaylı ya da dolaysız olarak, çocuklarını karmaşa içinde bırakır. Acı çeken liderler, takipçilerine trajedi yaşatır. Acı. çeken kişiler, onlar için. endişelenen dostlarına acı verir. Bu yüzden, şifa bulma ve iyileşmeden bahsederken, yalnızca kişinin iyileşmesinden bahsedemeyiz; olumlu değişimlerin, acı çeken kişinin çevresindekilere 	ve gelecek nesillere de yansıması gerekir.	'"	.
Acı çekmek büyük bir iyiliğe ya da büyük bir kötülüğe de yol açabilir. Acıyla başa çıkma yöntemi, acının daha çok yıkıma yol açıp açmayacağını ya da olumlu sonuçlar elde edilip edilmeyeceğini önemli ölçüde belirler. Bu kitapta, acı veren deneyimlerin ,nasıl değerli deneyimlere dönüştürülebileceğini insanlara göstermeyi amaçlıyorum. Örneğin, en güzel yaratıcı hareketlerin temelinde .acı deneyimlerin yattığını biliyoruz. Van Gogh'un eserlerindeki güzelliğe bakmak ya da Chopin'in konçertolarındaki etkileyici ezgileri dinlemek, insanlığa verilen paha biçilmez armağanların nasıl kalp ağrılarından doğduğunu anlamak için yeterlidir. Diğer taraftan, onun eserlerinin karanlık notalarında, acının getirebileceği merhametsizliği ve ahlaksızlığı da görürüz.
Bu konudaki en dramatik örneklerden biri, on yaşındaki iki erkek çocuğunun bir alışveriş merkezinde iki yaşındaki bir bebeği kaçırdıktan Sonra bu bebeği dövüp işkence ederek öldürmesidir. Bu hikayeyi okuduğumda, o sıralarda On bir yaşında olan kendi oğlumu düşündüm. Hiçbir deneyimle yozlaşmamış bir zihnin, böyle bir vahşet içinde nasıl rol alabileceğini düşündüm. İki çocuğumun da doğumunu düşündüm, yeni doğan diğer bebeklerin arasında küçük yataklarında yatışlarını anımsadım. O iki çocuk da mutlaka bir zamanlar aynı durumdaydı; Ufak giysilere sarınmış, hastanenin yeni doğan bebekler' servisinde, sıcacık
odalarında yatıyorlardı. O minicik bebeklerin arasında dolaşırken, bir gün gelip de içlerinden bazılarının böylesine merhametsiz ve tehlikeli olacağına hangimiz ihtimal verebiliriz ki?
 Saldırgan insanların genellikle hiçük yaşlarda şiddete maruz
kaldığını artık biliyoruz. Çocukları cinsel açıdan kötüye kulanan kişilerih, çocukluklarında kendilerinin de tacize uğradığını biliyoruz. Bunlar bu tür davranışların öhü olamaz. Bunlar daha
çok, insan doğasının karanlık yüzünün, kötülüğü kendi kurbanlarına bulaştırışının örnekleri olabilir ancak. Ve bu kurbanlar da başkalarını yaralayıp yok ederler. İnsanın acı çekmesine yol açan paradoks, insan doğasının hoş ve itici, gü'zel ve çirkin, kaba ve ince öğelerinin doğduğu topraktır.
	O Acı Çekmenin Nedenleri Üzerine Yorumlar	
Acı çekmeye dair belli temel varsayımlar bu kitabın içeriğine temel oluşturmaktadır:
1. İnsanların acı çekmesine çoğunlukla yihe insanlar sebep olur.
2. İnsanlar çoğu zaman gereksiz yere acı çekerler.
3. Bazı insanlar çocukluklarında aldıkları duygusal yaralar yüzünden acı çeker ya da diğerlerine acı çektirirler.
 4. İnsanlar kendilerinin ve başkalarının yaşamlarıyla başa çıkma yollarını değiştirebilirler.
İnsanların Acı Çekmesine Çoğunlukla Yine İnsanlarSebep Olur
	İnsanlar iki şekilde acıya ve yıkıma yol açarlar. Birincisi, başkalarına doğrudah ya da dolaylı olarak yaşatılan acıdır. Başkalarını kötüye kullanabiliriz; çocuklarımızı psikolojik, fiziksel ya da cinsel bakımdan istismar edip onların ruh sağlıklarını bozabiliriz. Dünyaya duyduğumuz kızgınlığı bizden daha zayıf' olanlara saldırıp zarar vererekya.da başkalarının şanssızlığından zevk alarak gideririz. İnsanların;acı çekmesinde doğrudan rol oynamasak bile, hırsımız ve korkumuz bizi acıyı durdurmaktan alıkoyabilir.
Başkalarının çektiği acıya karşı duyulan kolektif sorumluluğun etkileri, bu alanda ortaya çıkar. Çevremizdeki insanların birbirlerine politik ya da sosyal anlamda haksızlık yapmasına gözüpek bir şekilde karşı çıkma konusunda başarısız oluşumuzun mazur görülecek bir tarafı yoktur. Uyum sağlamak hem iyiliğe hem de kötülüğe araç olabilir. Kaldı ki, tüm kolektiner ya da gruplar, bireylerden oluşur. Grupların işlevlerini yerine getirebilmeleri için; onları oluşturan bireylerin fikir birliği içinde olmaları gerekir. Her birimiz gruba katkı yapar ya da ondan bir şeyler alırız, bu yüzden grubun davranışından bir yere kadar sorumluyuzdur.
Acıya sebep olmanın ikinci yoluda, kendi Kendimize. acı çektirmektir. Bunun temelinde genellikle birinci türden acılar, yani başkalarının sebep olduğu acılar yatar, Kendimize acı çektirmenin yolu, yaşamımıza yete'rince değer vermememizden geçer. Bu, kendi kendini yok etme, yavaş yavaş yıpranma,
bağımlılıklar, zihinsel hastalıklar, kronik stres şeklinde ve hatta en acıklı yıkım olan intihar şeklinde ortaya çıkar.
15
İnsanlar çoğu Zaman Gereksiz Yere Acı Çeker
Yağmurdan kaçıp yaşlı bir meşe ağacının dalları altına sığınan genç bir adamın yıldırım düşmesi sonucu ölmesini hiçbirimiz engelleyemeyiz. Küçük bir çocuğun kan)lücrelerinin çılgınca Çoğalarak, onu lösemiden yavaş yavaş öldürmesine de bir anlam veremeyiz. Düşüncelerini kolayca ifade edebilecek denli parlak bir zekaya sahip olan insan gibi bir varlığın Maltipıl Sıkleroz veya Alzheimer hastalığına yenik düşmesi, tüm duyarlı insanların dikkatini insanoğlunun içine düşebileceği trajediye çekmektedir. Bu hastalıklar"zorunlu olarak çekilen" birer "acı" öbeği, ve aslında ölmesi kaçınılmaz bir varlık olmanın bir yönüdür. Geride kalanlar kaybettiklerinin acısını çekecek ve kısa süren yaşamların hüznünü duyacaklardır. Ama acı olayları saymaya kalkarsak, zorunlu acıların (insan olmakla ilgili, kaçınılması mümkün olmayan Ve başımıza gelmesinden yalnızca yaşamın sorumlu olduğu acı deneyimlerin), insanın başının altından çıkıp yine insanı etkileyen ve aslında önlenmesi mümkün olan acılardan çok daha önemli olduğunu görürüz. Yani, çektiğimiz acıların çoğu yaşamın doğal birer parçası değildir ve gereksizdir.
.Bazı insanlar Çocukluklarında aldıkları duygusal yaralar yüzünden acı çeker ya da diğerlerine acı çektirirler
Ünlü bir komedyen 'bir keresinde, "hayatta ancak öleceğimizden ve vergi vereceğimizden emin olabiliriz," demiş. Bildiğimiz gibi, bunlar aslında insan yaşamının hiç değişmeyen Özellikleridir,ama her yeıiıkinin bildiği başka bir şey daha vardır ki, o da, hepimizin bir zamanlar çocuk olduğudur. Ancak birçoğumuzun farkında olmadığı bir şey de şudur: Çocukluk deneyimleri bizi yaşamımız boyunca iyi ya da kötü yönde, etkiler. Bu basit gerçeğe inanmayanların sayısı çoktur. Bu insanlar, birer yetişkin olup çıktıkları zaman akıl Ve mantığın beyinlerini kontrol altına aldığını ve kendilerine hayatı verimli bir şekilde yaşamalarını sağlayacak araçlar sağladığını düşünmeyi tercih ederler. Bu mantık, basit olmasından ötürü rahatlatıcı, ama bir o kadar da yetersizdir. Dünya üzerinde böylesine çok umutsuzluk, karmaşa ve acıya rastlamak insanların akılcı davrandıklarına inanmamızı engelliyor. İnsanın deneyiminde rol oynayan başka birşeyvar.
Yakın zamana kadar, insanın öyküsünün karmaşık bir öykü olduğuna ve nasıl gelişeceğinin öngörülemeyeceğine dair yaygın bir inanç vardı. Yaratıcılığın doruklarına tırmanma ve- tutkuyla sevme özelliği, Tanrı'nın armağanı olarak görülüyordu.
Kötülük ve acının sebebi insanın günahkar doğam, kaderin cilvesi ya da şeytanın oyunlarıydı. Bu açıklamalar, dini bir dünya görüşünden kaynaklanmış've insanlık tarihi boyunca insanları rahatlatarak bir düzen sağlamıştır. İnsanları kaderlerinde acı çekeceklerinin yazılı olduğuna inandırarak, kabul edilemez şeylerin kolayca kabullenilmesine yol açmıştır.
	Yakm zaman içinde, fen bilimleri ve sosyal bilimlerin gelişmesiyle, insanın durumuna yeni bir iyimserlikle bakılmaktadır. Tüm problemler sonunda çözülebilir. İnsanlar daha uzun yaşayacak ve' daha mutlu hayatlar süreceklerdir. İyi insanlar gücü ellerine geçirecek ve dünya nimetlerini insanlığın yararına kullanıp, entelektüel ve teknolojik gelişme sağlayacaklardır. Oysa, dünya üzerinde verdiğimiz mücadele bize önemli değişimler yapma ve gelişmeler kaydetme olanağı vermesine karşın. bu gelişmelerin getirdiği değişimler sırasında İnsana ilişkin yeni karmaşıklıklar ortaya çıkmıştır. Eskiden insanlar, şimdi geçmişte kalan hastalıklardan ötürü acı çekip ölüyorlardı. Şimdi yeni hastalıklardan ötürü ölüyorlar. Eskiden insanlar, dini inançları ve derilerinin rengi yüzünden acı çekiyorlardı. Şimdi daha çok sayıda insan saldırgan sosyopatların ve çılgın seri katillerin elinde can veriyor.
Modern dünya, teknoloji ve sosyal planlamayla mutsuzluğa çare bulamamıştır. İnsanlar Iı;'WI birbirlerini kötüye kullanıyorlar. Nefret yeni şekiller aldı ve yeni yüzler edindi. Bazıları. bu problemleri Çözmek için, eski dinsel arınmaya dönmek gerektiğini savunuyor. Bu bizi geriye, Çözülemeyen problemlere götürmekten başka işe yaramaz. Bu şekilde ancak yeni problemleri eskileriyle değiş tokuş etmiş oluruz.	. İnsan ırkının yaşadığı sıkıntıların tek bir Çözümü yoktur. Bu gezegende kavgasız yaşayacağımız bir zaman olmayacaktır.
Ama yine de, her insanoğlu bir değişiklik yapma şansına, dünyayı hem kendisi hem de temas kurduğu kişiler için daha iyi bir yer yapma fırsatına sahiptir. Birçok insanın. bunu yapmayacak ya da yapamayacak olması, insanın karanlık tarafının hep olacağının göstergesidir. Bu kitap, yaşamıni değiştirmek ve kendi yaşadığı köşede bir değişiklik yapmak isteyenler içindir. Politik değişim. sosyal bilinç ya da dünyayı değiştirmeye kalkan çeşitli sistemleri konu alan bir inceleme değildir. Dahaçok, insanların yaşamlarıyla nasıl barışık olacaklarını, kendileri ve başkalarıyla kurdukları bağları ele alan bir incelemedir. .
	Çocukluk döneminde olup bitenlerin yetişkin'lik döneminde ki yaşam tarzının üzerindeki etkisi çok önemlidir; eğer değişmek istiyorsak bu etkileri gözden geçirmeliyiz. Ernie Larsen,
"Yaşadıkça Öğreniriz; öğrendikçe uygularız; uyguladıkça varoluruz," diyerek, bu konuda faydalı biryorum yapmıştır. Nasıl bir insan olacağız'? Çektiğimiz acılara yenilerini mi ekleyeceğiz, yoksa onlardan teker teker kurtulacak mıyız'? İşte bu soruların yanıtı Öğrendiklerimize, deneyimlerimize ve bu deneyimlerle ne yaptığımıza bağlıdır.
İnsanlar kendilerinin ve başkalarının yaşamlarıyla başa Çıkma yollarını değiştirebilirler.	Bu varsayım yüzyıllar boyunca filozofları: bilim'adamlarını ve din düşünürlerini fikir ayrılığına sürüklemiştir. Öyle ki, bu konuyu tartışmaya kalksak kitabın geri kalan kısmını sadece buna ayırmamız gerekir. Yine de, burada ben, insanların değişebileceğini söyleyerek ne kastettiğimi kısaca açıklamak istiyorum.
Birincisi; değişim zordur. Değişim, sadece fikirlerimizi değiştirmek demek değildir. ,Dünyanın her yanı iyi niyetli insanlarla doludur, ama bunların yaşamımızın birer parçası olmasını engelleyen bir sürü güçlük vardır. İnsan, yeni bir çözümle yönlendirilemeyecek denli karmaşık bir varlıktır. Bu karmaşıklık kısmen, yaşamımızın geçmişimiz tarafından şekillendiriliyor olmasıyla ilgilidir, ve anlamlı bir değişime ulaşmak için önce bu şekillenişin anlaşılması gerekir.
İkincisi; her şey göründüğü gibi değildir. İnsanı harekete geçiren etmenlerin, bir ölçüde, bilinçaltının karanlık vyasaklı köşelerinde yattığını anlamamıza yardım ettiği için Freud'a teşekkür edebiliriz. Bu yüzden, ilk önce günlük yaşantımızın altında neler yattığını anlamalıyız ki, gerçekçi bir şekilde değişime ulaşalım.
Üçüncüsü; insanların büyük çoğunluğu seçme yetisine sahiptir. Derin bir özgürlük duygusuna sahip olanlarımız şanslıdır. Çoğunlukla, irademizi, yapmak istediğimiz şeyler yolunda kullanabiliriz. Bu şans iki kenarı keskin bir kılıca benzer, çünkü özgürlüğümüzü birine yardım etmek ya da onu, incitmek için kullanabiliriz. Diğerlerinin daha sınırlı bir özgürlük deneyimi vardır. Hayatta kalma gibi temel bir içgüdü tarafındansürüklenir ve hayatta kalmamızı sağlamaya yetecek araçları bulamazsak, yaşam alanımız gözümüze hayli daralmış görünür. Bu Wl' kişiler kendilerini çevrelerindeki şahısların insafına kalmış hisseder ve manevra alanlarının kalmadığını düşünürler. Bazılarıysa kapasiteleri yetmediğinden, .yapacaklarının, şu anki durumlarında bir değişime yol açmayacağına inanırlar. Değişim özgürlük içerir.
Bu yüzden, insanların daha özgür olabilmelerini nasıl sağlarız, bunu incelemeliyiz. Bu olabilir ve olur da. Bu konuyu ileriki bölümlerde daha ayrıntılı olarak inceleyeceğim.
Ö Özet
	Artık insanın iyileşmesi ve yaşamını değiştirmesiyle ilgili olan,öğeleri tanımlayabiliyoruz. İlk işimiz çocukluk dönemindeki karakter gelişimini  incelemektir. Kişiliğin gelişmesi, aile ortamı içinde, kendimizle Ve başkalarıyla baş etmeyi öğrenmeyi de içerir. Kendimizle ve başkalarıyla ilişki kurma biçimimizi tayin eden bu ilk stratejiler, yaşamımız boyunca yönümüzü çizmekte kullandığmız haritalardır. Ailelerin işlevini yerine getirememesinden doğan yıkıcı davranış kalıplarını,da teker teker inceleyeceğiz.
İkinci işimiz, bu kalıpların, yetişkinlikle nasıl alışkanlığa dönüştüğünü incelemektir. Bu davranış kalıplarının iş yaşamımız ve diğerleriyle ilişkilerimizi, yakın ilişkilerde eşlerimizi ve Çocuklarımızı nasıl etkilediğini inceleyeceğiz. Aynı zamanda bu kalıpların bizim içsel, duygusal ve zihinsel durumlarımızı duygularımızı dışa vuruş ve yaşayış şeklimize, dünyaya bakış açımıza etkisini göreceğiz.	.
	Kişiliğimizin şekillendiği yılların bizi nasıl etkilediğini bir kez anladıktan ve bu dönemden yetişkinlik evremize taşıdığımız Davranış kalıplarının farkına varrdıktan sonra, üçüncü işimize geçebiliriz. Bu da iyileşme ve değişim işlemidir. Duygusal hası..,,  gidermeyi, farklı düşünce kalıplarını öğrenmeyi, davranışları değiştirmeyi ve ruhu geliştirmeyi içerir. İlerleyen sayfalarda ayrıntılı açıklamalar yer almaktadır.
20 
İKİ 
Aile
"Ağaç yaşken eğilir."
o Giriş
Orada durmuş, John'a bakıyordum. İri kahverengi gözleri parlıyordu; kasları gerilmiş, nefesi sıklaşmıştı ve bana vurmamak için kendini zor tutuyordu. Göğsü bana yaklaştıkça pek güzel kokmadığını fark ettim. Artan öfkesinin karşısında, takım elbisem bir elimde kalemim ve burnumun üzerinde hafifçe ileri kaymış gözlüğümle kolay bir avdım onun için. Gözlerine bakıp yumuşak bir sesle konuştum, kendi korkumla baş etmeye çalışırken onu da sakinleştirmeyi umut ediyordum. John'un gözünde, onun kendini hayatı boyunca aşağılık biri gibi hissetmesini sağlayan herkesi temsil ediyordum. Annesi duygusal açıdan, hızla büyüyen gencin gereksinimlerine onca yoksulluğun içinde yanıt veremeyecek kadar tükenmişti. Babası, çocuğuna karşı, canı çektiğinde onu dövmekten başka türlü bir ilgi duymuyordu.
Öğretmenleri, okuldaki derslere dikkatini vermediğinde onunla hiç ilgilenmiyor ve sorunçıkardığı için onu aşağılıyordu. Polis, araba çaldığında onu kovalıyor ve yakaladığında çok sert davranıyordu. Ve o işte burada. okul hayatı yarım kalan gençler için hazırlanmış bir eğitim programında, Üniversite mezunu ukalalardan birini dinlemek zorundaydı.	.
John'a, yumuşak bir dille, bana vurmak istediğini ve beni dinlemenin ona zor geldiğini bildiğimi söyledim. Bana saldırmamasını tercih edeceğimi, meseleyi çözmenin daha iyi bir yolunu bulabileceğimizi Ve onun yanında olduğumu açıkladım. Öfkesinin yavaş yavaş dindiğini hissettim;koluna dokunarak, çıkıp bir sigara içmesini ve söylemek istediklerini düşünmesini istedim. Kriz bitmişti, grubun diğer üyelerine dönüp elimizdeki projeyi uygulamaya devam etmeye koyuldum.
Michael bacak bacak üstüne atmış karşımda oturuyor, delici, zeki gözleriyle dikkatle beni izliyor ve söylediklerimi analiz ediyordu. Başarılı bir hekimdi, keskin bir zekası vardı, ama kendine güvensizliği ve kendinden şüphe edişi onu yıpratmıştı. Stres seviyesi ve kendini işine verme isteği, içsel çatışmaya ve başkalarıyla, özellikle yakınlarıyla ilişkilerinin çökmesine neden oluyordu. Sabırsız ve duyduklarına karşı tepkisizdi. Olağan yaşamına geri dönebilmek için çabucak düzelmek istiyordu. Görüşmenin sonlarına doğru, kaba ve kızgın görünmemek için her ne kadar bu duygularını dışa vurmuyor idiyse de artık bana iyice içerlemişti; çünkü biliyordu ki, yaşadığı sorun aslında gayet karmaşıktı ve ben buna basit bir çözüm önermeyecektim.
Dışardan bakıldığında, bu iki insan birbirinden çok farklıydı.
Ama benzer sorunlar yüzünden acı çekiyorlardı. Kişilikleri ve yaşam biçimleri, sağlıksız ailelerde yetişmiş olmanın etkilerini hala taşıyordu. Yıkıcı yaralar almışlardı; bilişsel, duygusal ve sosyal gelişmeleri tamamlanmamıştı. John bilişsel olarak bölünmüştü. Dikkati dağınıktı ve bir konu üzerinde yeterli ölçüde yoğunlaşamıyordu. Ancak somut şeyler düşünebiliyor, fikir ve hayal dünyasıyla baş edemiyordu. Uyarıcı, renkli ve çok sesli bir ortamda büyümediğinden, problemlere de çözüm bulamıyordu:
bir başka "deyişle, nasıl düşüneceğini bilmiyordu. Diğer taraftan
22
Michael, bilişsel olarak fazla tatmin ediciydi. Önceki çevresinde güvenlik ve sevgi yoktu ,akıllı olduğunu göstermek, ilerlemenin tek yoluydu. Şimdi tamamen bir fikirler dünyasında yaşıyordu. Sonuç olarak, çok başarılı ve üretken bir doktordu, bilimsel zekası uzmanlık alanının incelikleriyle dövüşüyordu. Ama bu beceriler ona özel ilişkilerinde yardımcı olmuyordu. Yaşadıklarını hep zeki problemlerine dönüştürme alışkanlığı, onun yaşamın akılla ilgili olmayan yanları hakkında pek bir şey bilmediğini gösteriyordu.
Bu insanların her ikisi de duygusal açıdan yaralıdır. John 'un duygusal yaşamı kör bir bıçak gibidir. Ana duygusu öfkedir, dikkatini bu öfkeyi dünyaya yansıtmaya vermiştir. Acıma duygusunu "zayıflık" ve itibar yitirme olarak görür. Sevecen duygular çok azalmıştır ve sadece bazen cinsel birleşmeden sonra, öfke kalkanının ardından dışarı sızmaktadır. Seks hem John hem de Michael için sadece fiziksel bir fetih ve gevşemedir. John'un" " sezgi gücü son derece zayıftır ve John, rahatsızlık verici duyguları yüzünden başkalarını suçlamaktadır. Diğer taraftan Michael, partnerinin sunduğu sevecenlikle gevşemeyi becerememektedir. Gevşemek, içinde derinde yatan güvensizlik ve çaresizlik hislerini serbest bırakmaktadır.
Sosyal açıdan, John her şeyi reddetmekte, kendini yalnızca çete üyeleriyle birlikteyken rahat hissetmektedir. Arkadaşları da tıpkı onun gibi fiziksel açıdan güçlü, yaşamdan zevk alamayan ve kendileri için yararlı, yapıcı etkinlikler yaratamayan genç adamlardır. Sürekli olarak, toplumla savaş halindedirler. Sosyal becerileri asgari düzeydedir. Güçlü kuvvetli olmaları yüzünden, bilgi gerektirmeyen ağır işlerde çalışmaktadırlar. Ancak teknoloji sayesinde artık öyle işler bulmak da pek kolay değildir.
Bugünün gelişmiş toplumu içinde tatmin olmalarının pek yolu yoktur.	"	'
Michael sosyal açıdan başarılıdır. Parası, saygınlığı ve onu motive eden bir mesleği vardır. itibarı, umutsuzca onaylanma
23
ihtiyacını gizleyen bir maskedir. Ne kadar çok para kazanırsa kazansın, ne kadar başarılı olursa olsun, yine de mutsuzdur. İnsanlarla sosyal ilişkileri, değerini kanıtlama ihtiyacıyla yüklüdür. Bu gereksinim kendini kurumluluk şeklinde dışa vurmakta ve gerçek dostlar edinmesini engellemektedir. İlişki kurduğu insanların çoğu da onunla aynı oyunu oynamaya, başarılarını sıralamaya çalışmaktadır. Bu da onları yıpratıcı bir boşluğa itmekte ve sosyal oyunları aşarak, gerçek ilişkilere girme gereksinimi doğurmaktadır.
Bu hikayeler, çocukluk anılarının, yetişkinlerin yaşamındaki etkilerini tartışmak için yararlı birer başlangıç noktasıdır. Üç alandan bahsetmiştik: bilişsel, duygusal ve sosyal gelişim. Karakter oluşumunun büyük bir kısmı, on yaşından önce, bu üç alanda meydana gelir. Bu oluşumun sağlıksız ve yıkıcı olması halinde, birey ve dünyayla ilgili belli başlı kalıplar ergenlik çağında pekişmekte ve katılaşmaktadır. Bu kalıplar bireyin yetişkinlikte kullandığı yaşam haritasını meydana getirmektedir. 
Tersine, bir çocuğun yaşamındaki temel etkileşimleri pozitif
se, ergenliktcki kimlik oluşumu sağlanm<\kta ve yetişkinlik için
oluınlu bir I~arita ortaya çıkmaktadır. Doğalolarak, her kuralın
istisnası vardır ve çocukluğu çok olumlu geçmiş bazı kişiler, er
genlikte yollarını kaybedebilirler. Aynı zamanda, çocuklııkların
da acı deneyimler yaştlmış kişiler, ergenliklerinde pozitif etkile
şimlcryaşarlarsa, yaşama karşı daha donanımlı hale g~bilirler.
Ancak bu gibi durumlara nadiren d~tlanır. Gelişmenin üç alanını, bu bölümde (!aha sonra daha detaylı olarak tartışacağım.
Ondan Önce, çocuğun gelişiminde önemli etkisi olan ana faktör
	leri incelemek istiyorum.
Bu etkiler daha çok çocuğun aile, okul ya da arkadaş grubu
nun yanıttığı etkilerdir. Çocukluk yıllari geçtikçe bu kurumların
etkileme gücü de aşamalı olarak değişir. Erken yaşlarda, aile en
etkili olanıdır; SOI1n\ okul deneyimi önem kazanmaya baş~ar: on
24
iki yaı;mda, ak"m ve arkadaj gı:ubun"n etkileri önem kazan" ve
ana fakW'haline gelir, Bu böıüm, bireylerin karakıer'gelişimin- .
de ailenin önemi üzerinde durmaktadır. .
o Aile
Bau toplumlarmdaki insanlannbüytlk çoğunluğu çekiıdek
	~ ~
aile denen ortamlar içinde yetişmekıediL Bo, çocuğun gelişi
minde iki ki,inin \baba ve annenin) ",kil i nlduğu anlamma geliL
Eskiden \ ve 'bugün hazı farklı topıumlardaY bu etki daba dolay
Iıydı, çünkü aile içinde birçok yeti,kin eıkin rol alıyor, sorumlu
luk ü,tleniyor ve çocuğa bakıyurdU, Sanayi devdmiyle beraber,
çocuklarmküçük yajlardaki gelijiminde de büyük bir değişim
meydana geldi, ayol zanıarıda nüfus yoğunın;!;\! yüksek ,ehirler
nrtaya çıku, KısacaSı, anneler, babalar ve onlarm çocuklanndan
olu\an biyolojik birim, ıoplu11)un ölçü'Ü \1>lline geldi. Bu geliŞ
me çocukları tehlikeli biı duruma sokmuştur, çünkü hirçok şey
aruk cbeveynin çocuklanna karjr davranışlanna bağ!ıthL Ebeveynin davranışlan oıumluysa, çekirdek aile,' gelişmekte
olan küçük bireylere büyük bir gü.)"en ve sevgi ortamı sumır. Ebeveynin davramjlaı' olum,uzsa, ,Çekirdek aile, d,şandan az
sayıda kişinin müdahale edebildiği, mahrem biı acı çekme orta
ını lıaline geli', Çekirdek ailenin çökmekle olduğu, büyükanne
ve büyükbabalaım çocuk üzerindeki ,orumlulukla" payla\\1ğl,
çiftlerin çocuk nğruna ya da ekonomik yeıersizlikler yüzünden
ber.ber olUrmadıkhın bir dönemde yaşıyor nl,ak da, henüZ
çekirdek aileye de bir alternatif bl1lunamamı~tır.
Bu yüzden, bu kiıabın içeriği açı "ndan , çoCuğ\!n gelişimin
de çekirdek ailenin önemini incelemek önemlidir, Bu kiıabm
ana konusu, ister pozitif isler negatif oısun, erken yajlarda
edinilen deneyimlerin in"m davranljıoda önemli etkilerinin
olduğuduL Bu deneyimıerin aynı zamanda ıoplumun değer yar
gılanyla biçimlenmediğini söylemek de kolaycılık ulur, Yani,
bir ailenin ijlevi, içindebulunduğu topıumun yansım,ısıdır, BaZI
25
 

 
 
 
, i
örneklere bakalım.. Bazı kültÜrler, kadıll,l erkekten daha önemsiz
gi?rerek, baskıcı bir ideolojiyi benimser. Bu kültür içindeki bir
aile, erkek çocuklara kızlardan farklı d~ıvranacaktır. Bu tür ailelerde yetişen kızlar erkeklerden daha çok korkacak, onlara daha
az gÜveneceklerdir; özgüvenleri gelişıheyecek, sosyal konularda
pasif ve itaatkar bir Hıtum içinde olacaklardır.
Modern Batı toplumundaki değişimler de ailenin işlevini et
kilemcktedir. En yeni a~ımlardan biri Robert Bly'nin çlediğLgi- .
bi "Babasız topluın"dur. Sıkça görüyoruz ki, evJiliğin çatırda
ması, çiftin güçsüz düşmesine ve erkeklerin dışta bırakılmasına
sebep olmuştur. Kadının partneri olma rolünü bırakan erkekler,
çocuklarının babası olma rolünü de kaybetmektedirler. Bu
sosyal gerçeklik çocukların gelişimini etkilediği gibi, gelecek
nesilleri de etkileyecek yeni toplumsal.problemlere sebep
olmaktadır.
TopIlimsal değişimin diğer boyutları, aile içi ilişkilerin doğa
sını doğrudan etkilemez, ama yine de çocukların Y<Jşadığl dene
yimleri t~ızlasıyla etkileyebilir. Bunun iyi bir örneği fakirliktir.
Bir toplumda insanlann çoğu fakirse, fakir oJıiıak fazla göze
batımız. Çocuklar yamalı giysilerle okula gider, üçüncü ei ders
kitaplilrı kuHanır, neredeyse boş beslenme çantaları taşırlar. Na
sıl olsa hepsi aynı yolun yolcı;ısudur. Fakat eğer zenginler de
varsa, çocukları okula iyi giyimli gidecek, beslenme çantaları~
da lezzetli yemekler taşıyacak, öğle tatilinde alışveriş edeceJs)
paraya sahip olacak, güzel bisikletlere binecek, evlerinde bilgi
sayarları ve daha birçok şeyleri olacaktır. Bu durumda, fakir bir ortamdan gelen çocuk kendini aykırı ya da çoğunluktan farklı
hisseclecek ve bu da utanç duymasına, kendisiyle ve özgüven
duygusuyla ilgilibirçok problem yaşamasına yol açacaktır. Bun
ların aslında aile içi ilişkilerle doğrudan bağlantısı da yoktur.
Bundan dolayı, ekonomik meseleler de erken yaşlardaki dene
yimleri etkiler.
Toplumsal. ekonomik ve politik gerçeklikler ailelerin işleyi
	"
şini etkiler, bazı duq.ımlarda politik ve sosyal değişime ayak uy
durabilme}.:: için aileler de değişmelidir. Ancak bu kitabın konu
su aile içindeki işleyişi incelemekle sınırlıdır,'bıı yüzden politik
ve sosyal .konular kapsamı dış.ında kalmaktadır. Öyleyse hangi
sebeple olursa olsun, iki aile kategorisi' vardır: Bugünün dünya
. sında tatminkar bir yaşam sürebilmeleri için çocuklarını gerekli
ilgi,ve bakımla, donanımlı bir şekilde yetiştir~n aileler; çocu\da
rının karakter gelişimini zedeleyecek problemler yaratan aileler.
Bu iki kategoriye' sırasıyla sağlıklı aileler ve işlevsiz aileler di
yeceğim.
o Sağlıklı Aileler
Sağlıklı aile nedir? Aslında bu soru basit bir soruymuş gibi
görünmektedir; ama çoğu önemli soru gibi, cevabı .da göründü
ğünden daha karmaşıktır. Sağlık göreceli bir kavramdır. Bir baş
ka deyişle, Kalküta'da sokaklarda yaşayan biri kendi çevresin
dekilere göre sağlıklı sayılabilir, ama farklı bir sosyal. ortama
göre sağlıksızdır. Bunun gibi, bir insan karakteı'inin bir alünında
sağlıklı bir bir başka alanında sağlıksız olabilir. O halde bir aile
ye sağlıklı demek, ancak o ailenin içinde bulunduğu toplum ve
kültüre göre mümkün olabilir. Bana göre bir aile, çocuğunu ait
oldu'ğu kültüre, onun dengelerine göre yaşama hazırladığı süre
ce sağlıklıdır. Bu ..yaklaşım iki boyutlu psikolojik sağlık ve kül
tür uygunluğu içerir. (Bazı toplumlarda her ikisine birden sahip
olınanın mümkün olmadığının farkındayım.)
Bu kitap. Batı toplumlarındaki ailelerin işleyişine odak i an
maktadır. Bu, sağlıklı ailenin, çocuğunu çağdaş Batı toplumu
nun sunduğu fırsatlara ve etkilere göre yetiştiren bir. aile ol~iuğu
anlamına gelir. Zor ve karm~ışık bir görevdir bu. Eski zamanlar
da, bir çocuğa sadece ilkel bir eğitim verilir, temel bir beceri ka
zandırılırdı. çocuğun iletişim .becerileri sınırlı, bilgisi Üz olurdu
a~a yine de toplum içinde başarıyla yaşayabilirdi. Bugün bir
çocuk bu şekilde yetiştirilse, çok geçmeden kendini toplumun
26
27
i'.
~
 

 
 
kıyısına itilmiş, pazarlama stratejistlerihin medya araçlarını kullanarak ilettiği, gizli ve gideceği yeri bilen mesajların etkisine
tamamen açık: parasal bakımdan tamamen yoksul düşmüş, ve
kendisiyle aynı türden, insanlarla kuşatılmış bir haıCle bulurdu
(tabii ki, her kuraim istisnası olabilir). Tüm bunların etkisi ve modern toplumun baskıl~ırı, çocuğun psikolojisinin bozulmasına'
yol açabilirdi. Bu sorunlar, uyuşturucu kullanımı, aile içi şiddet
ya da başka türlü suçlar da dahil olmak üzere kendini yok etme
eylemleriyle sonuçlanabHirdi. .
Modern toplum, içinde yaşayan insanlardanoldukça fazla şey talep etmektedir. Birçoğumuz, böyle karmaşık bir dünyada yaşamak için yeterli dOl1Cınıma sahip değiliz. Toplumun taleple
rini göz önüne ~ılacak olursak, sağlıklı bir ailenin göstergeleri
kanımca şunlardır: i. Huzur; 2. güvenlik; 3..saygı; 4. içten
sevgi; 5. anlayış; 6. kontrol; 7. esneklik; 8. eğle~lce; ve 9. eşit
lik.
.Bir an durup düşününce, bu özelliklerin aile biri!TIi içindeki
duygusal atmosferi ifade ettiğini kavrayacakslI1ız:
Huzuı'
Huzur, evde sakin bir atmosfer olması anlamına gelir. Genel
likle, bu, anne babanın duygusal durumlarının, birbirlerine ve
çocuklarına yansıması olarak tanımlanabilir. Doğüı olarak, ara
da sırada ailenin günHik yaşantısını bozacak durumlar olabilir. Yine de, sağlıklı ailelerde, olayların akışında bir tutarlılık vardiL
Birçok farklı WI'de aile vardır. Bazılarında düzen çok önemlidir:
örneğin belirli yemek, ödev ve televizyon izleme saatleri olur.
Farklı ailelerin hırklı yaklaşımları olabilir. Bu farklılık, huzurun
. olmadığı anlamına gelmez; çocuklar eğer bunları tehdit olarak
görmez!eı'se günlük değişikliklere uyum sağlayabilider. Aile iş
leyişinde birçok farklılık olmasına rağmen, tutarlılık anahtar
öğedir.
2X
Güvenlik
Güvenlik, cume baba ve çocuklar arasındaki ilişkinin kalite
siyle ilgilidir.. Çocuklar kendilerini, aile içi ilişkilerin günden güne büyük değişimlere uğramayachğını hissettikleri zaman gÜvende hissederler. Bir çocuğun anne babasıyla ilişkisi, yıllar içinde geli~ip büyüyen bir sevgi ve ilgiye ihtiyaç duyar. Çiftin çocuklarıyla beraber yaşadığı ailelerde, eşler arasındaki ilişkiler çocuğa sürekli bir bağ gibi görünür. Bu, çocuğa, anne ve babanın aile içindeki rollerini yerine! getirdiklerini anlattığı için bir güven ortamı hazırlar ve genellikle ona sonsuza dek bakacakları hissini uyandırır. Ayrılık ve boşanma bu güvenliğizedeler, ama anne babanın çocukların bakımını ortak bir şekilde üstlenmeleriyle bu zedelenme azaltılabilir. Bu, kendi özel ilişkileri bittiğinde ya da şekil değiştirdiğinde bile, karşılıklı saygı sağlanarak yapılabilir. Çocuklar, ayrılmış ama ortaklaşa bir şekilde çocuğuyla iIgil~nen anne ~abanın yanında, ayrılmamış am,ı sü
n~kli ~0nın ya!\C1van aileye oranla kendilerini" daha güvenlikte hissederIcr.
Saygı
	ı.!
Karşılıklı saygı, sağlıklı bir aileninen önemli unsurlarından
biridir. Bu saygının birçok boyutu vardır. Anne babanın birbirine saygısı, birbirine değer verdiklerini gösteren davranışlarla ispatlanır. Bu, bireylerin kendilerine ait değerlerine ve dileklerine saygı duymak demektir, tabii aynı zamanda birbirlerine zarar vermemeleri anlamına da gelir. Bunun gibi, çocuğun bireyselliğine saygı da, çocuğun büyümekte olan özgün kimliğine değer
",yermek de,pıektir. Bu, çocuğun kendi dünya görüşünü edinmesine izin vermek ve omı bireysellik hakkı tanımaktır. Yani,. çocuğun fiziksel ve duygusal sınırh\r~nı tanımak ve kendini takdir ederek büyümesini sağlamaktır. Bu aynı zamanda, istediği zaman kendi başına giyinmesine izin verip, bedeninin ona ait 01duğu mesajını ileterek, fiziksel ya da cinsel bakımdanistismar
29
 

 
edilmemc.,ini .'''ğl"yn''k çoeuğ" bCd""el bütiiolfik vermek de. rnekIiI'.
:<
Anlayış
Geçenlerde, ailevi meselelerle ilgili şu son moda koınediler
den birini İzledim. Tüm iyi komediler gibi, ciddi bir teması Var
dı. Programdaki büyük çocuklardan biri birçok çocuk için yap
mın ne anlama geldiğini güzelce özeıledi. Bir aile krizi sırasın
da, arkadaşına, insanların bir köpek edinmek ya da araba kuIJan
mak için bile ehliyet almalarıgerektiğini, ama dlinyaya bir ço
cuk getirmek ve yaşamını biçİmlendirmek için kimsenin onlara
~ ellerinde.bir yeterlilik belgesi bulunup bulunmadığını sonnadı
sğını, bunun çok komik ve tutarsız bir şeyolduğunu söylüyordu.
ÇocuğÜmuZa iyi bir anne ya da baba olmak gibi sonderece ~ar
maşık ve fazla sorumluluk sahibi olmayı gerektiren iş, laınmnen .
bizim insafımıza bırakdmıştır. Modern dünyanın: çocukları, .or
talama on geş yıllarını tam-gün eğitime harcamakta ve yetişkin
lerin en çok sorumluluk.isteyen işi lnıkkında (anne baba olmak
hakkında) hiçbirşey öğrenmemektedir. Gençleri hayata hazırla
ma çabamız sırasında meydana gelen bu büyük boşhığuIlkökleri bizim çocukluk anlayışımızın tarihteki yerine uzanmaktadır.
B'atı dünyasının, çocukluğü insan hayatının özel bir aşaması
olarak düşünmesi tarihsel açıd~Ul pek de eskiy~uzanma~. Yakın
zamana kadar çocuklar küçük yetişkinler olarak kabuI edilmiştir. Çocukluğun, o döneme İlişkin deııeyimlerin insan karakteri
ne bir daha hiç silinmemek üzere kazındığı bir biçimlenme dönemi olduğu kavranamamıştır. Bugün, insan zihninin inanılmaz
derecede karmaşık bir yapı olduğu artık ~lI1laşıhnJştır.Çocuklu
ğun özel bir dönem olduğu da bbu) edilmiştir. Sağlıklı ailelcr- .
d~ çocuk, kişiliği henüz bjçiınIenme sUrecinden geçen bir çirey
olarakkabul edilir. Bu türJaiIelerde çocuğunzamanından önce
biı;;yetişkin gibi davranması beklenmez. Bir süre için anne baba
Sl11a bağımlı oImasHKI ve bağımsızlığa doğru y~ıv~ış yavaş ilerle
mesine izin verilir. Sağlıklı aileIerdeki anne babalar çocuk geli
şimini öğrenmek için. zaman ııyırırlaı:. Sadece biyoIojik donanı
mın iyi anne-baba oImaya yetmediğini bilirler. Sağlıklı insanlar.
	.11
İçten Sevgi
	Çocuk!;o için IÇlcn ,evgi Çok önemlidü: çocuğun gellşin"el
illlly'çl"'mn nnne bnba",n kendini nd"'na,ını gereklirir. Bu ihti.
yaçlar "nıçaıesizlik Ve bııgımn mUlıınçlıkl,n, karşdıklı ,aygı Ve
dosııuğ" doğ.TI nşam" aşnmn büyür. Sağlıklı bir "ilede, çocukı",
geliştikçe, 'nlle b"bn onlnrl" bember gelişip, bÜyür. Bu değişim. ler, kendi kimliğini oluşlumn lamfn kn'!. dUygusal b,ğldığ.n "I.
lında yatar. Çocukluğun tü", evrelerinde onUn iyiliği için endişe
dUymak şeklinde'ortnyn ç.k",. Bu, desıckleYici, r-,haılı!lICl, elki. leyici ve bazen karşı kar!!y. geliricldır. ilişkinin ""ası, knllteli
	arkadaşlık dent;yiınleri ve ortak etkinliklerle çizilir.
	BöYle ailelerde büyüyen Çocuklnrın birçok mUlluluk verici
	nnıl"n vardır. AilcleciYle özel zamnnlnn pnYlaşm'şl"r, Iıep bera-,
	ber bnşlnnndan ,eğlenceli olaylnr geçmiştir. Bazen de çekıikleri
	'cıyı pnylnşıp birbirlerinde le'elli ve şifn bulmuşlardır. Yukn".
dnki tanımlaınnyı sağlıklı ,evginin lşnreti olnrnl< kabuı edersek,
nnne babnlı'm Çocuklannı sevmelerinin çok doğnl olduğu şek'
lindeki Inanışın bir Wr çnğda! 1"',s,,1 olduğu Ortay" çıkar, Çoğu
"une b.b" kendı yetişlirllme larz.nın Ve çocuk yelişlirme Inrzı
koııusundnki sosyal lavnn elkisındedır. Bu yüzden, baZı ailele.
rin aslındn Çocukhırını ,"vmediklerini knbul elmek bır labu' ha.
line gelmişlir. Anne b"ba ve çocukı", "'''''mdaki ilişkiYi t"bUI"ş.
'um"y. lercih eder, dört duvar aı-as,nda gerçek'e neler yaşnnd..
ğın. görmezlikıen geliriz. Birçokanne baba z"ten Çocukluklnrın.
da nldlUrn kap",ın"'mış duygu"ıı yıoal"rla yaş""'a~lnd", ço.
cuklnrın, sevebilme yeıileı'i °1.dukçn ,ınol""mış,,,. "ÇOcuklann
fiziksel ihllYaçlıırını knrıdayıp onlnm ""rar vermemek, ve onln.
n kCndi hnllerindc gelişıneye b.r-aknıak ""'en önlnn sevmek
demeklir." şek lindeki nı IŞdngelıniş b"kış nçlS. ne yelerli ne de
kabul edilebilirdir.	"
ıı
3()
 

 
genelde,yaşamları boyunca gelişmeye ve öğrenmeye devam
ederler. Anne baba olduklarında, bu açık fikirli kafa yapılarını
yeni roHerini ö~rellmek için kullanırlar ve bunun önemini kav
rar/ar. Böylece çocuklarını anlaı:nayı öğrenirler.
Kontrol
Yerden 9000 metre yükseklikte, saatte 450 km hızla giden
bir uçakta Atlantik'i geçtiğinizi hayal edin. Bir film izledikten
sonra gevşemişsiniz ve belki de hafiften uyukluyorsunuz. Bir
den, hostesle~den birinin telaş içinde kokpitten fırladığmı görü~
yorsunuz. Arkadaşlarına endişeyle bir şeyler söylüyor. Sonra
birbirleriyle konuşuyorlar, hepsi de duyquklarf kaygıyı kontrol
etme ve paniğe kapdmama çabası içindeler. Korkunun yavaş
yavaş ,u'ttığını hissediyorsunuz, önce midenizde sanki bir kele
bek uçuyor ve kalp atışlarınız hızlanıyor. Sonra uçağın yön değiştirdiğini fark ediyorsunuz. DaIışa geçiyor. KorkunLlz artıyor.
Birden kabin hoparlöründe kaptanııı sakinleştirici sesini duyu
yorsunuz. Endişelenmemenizi, uçağın Wrbülansıönlemeı< için
alçaldığını söylüyor. 'Yine de endışelisiniz, hostesi çağırıp bir
sorun olup olmadığını somrken, onun terlediğini fark ediyorsu
nuz. Özur diliyor ve yemek tepsilerinden birinin içine njşan
yüzüğünü düşürdüğünü söylüyor. Rahat bir nefes alıyorsunuz
ve yine kendi düşüncelerinize geri dönüyorsunuz. Kriz kontrol.
altında.
Bu küçük hikaye, kontrolümüz dışında gelişen olayların bize
neler hissettirdiğini anlatıyor. Sağlıklı ai/elere baktığımızda,
"kokpittekilerin" becerikli, yetenekli ve ai/eyi nasıl idare edece
ğini .bilen insanlar olduğuizlenimini ediniriz. Histeri sahneleri
hiç yok değilse bile, çok sık yaşanmaz. Ailevi mesele1ere veı ça
tışmalara sakin bir şekilde yaklaşılır. İnsanlar dinlenir ve eğer
onları etkileyecek bir karar aIınacaksa fikirleri sorulur. Elbette,
bu kararların bazılarına uymak herkesin işine gelmeyebilir, ama
en azından fikirlerinin alındığmı bilirler. Sağlıklı ailelerin aı1ne
32
'l
babaları otoriterdir. İnsanların mutlu ve güvenli bir Ye' ,nı süre
eekleri ortamı yaratmanın, ortaklaşa bir sorumluluk \'lduğunu
bilirler. Tüm aile üyelerine karşı saygılı olmaya dikk;" (derek
kurallar!s-oyar ve bunlan temkinli ama kararlı bir şekikk uygu
larlar.
1
il
Esneklik
Kontrol, sağlıklı bir aile için önemli. bir özellik olmakla be
raber, esneklikle de. dengelenmesi gerekir. Bu şu anlama gelir,
ailenin bireyleri gelişip bir şeyler öğrendikçe, aile sistemi de de
ğişip gelişmelidir. Aile içindeki önemli kontrol alanlarından bi
ri, kurallar kümesidir. Ai~ düzeni bu kurallarla sağlamr. Bazen
bu kurallar dile getirilmeden ve farkmda olmadan konur ve uy
guhwır. Genellikle ailenin,tüm üyeleri tarafından kurallar anla
şilır. Bireylerin birbirleriyle ilişkilerini yöneten kurallar ve han
gi davranışların ve duyguların yasaklandığını veya onaylandığı~
nı belirleyen kurallar olar.ak iki gruba ayrılabilider. Sağlıkh bir
ailede, bu kuralların yaratılıp, uygulanmasındaönemli ölçüde
esneklik payı bırakılır. Örm~ğini baz! davranışlarla ilgili eski kurallar, eğer çok boğucu ve anlamsız kalmış sa değişebilir. Bazı
kurallar, ~Üle bireylerinin olgunlaşmasından ötürü .gereksiz kala
bilir. Bu konudayapılan önemli bir yorum, sağlıklı ailelerdeki kuraHatın ilişkilerden doğduğunu vurgular. İlişkiyse, kurallar ta
rafından tanımlanıp sınırlandırılmaz. Bu yaklaşım benimsendi
'ğinde, hiçbir kural değişmez bir şeyolarak görülmez. işlevsiz
aileler bölümünde, katılığın Ye kuralcı otoriterliğin yıkıcı sonuç
larını tartışacağım.
Eğlence
Sağlıklı ailelerin karakteristik özelliği eğlencedir. Bu tÜr ai
lelerin bireyleri, çoğunlukla, birbirlerinden zeyk alırlar. Zaman
zaman bazı bireyler arasında çatışma olması ve bazı çocukların
birbirleriyle diğerlerine oranladaha iyi anlaşnwsı doğaldır. İyi anlaşan insanların bir özelliği, beraber gülebilmeleridir. Elbette sinirli ya da isterik bir şekilde gülmeyi kastetmiyorum. Daha çok, birbirini seven insanların eğlenceli gülüşmelerini kastediyorum. Bir anne ya da baba çocuğu aptalca bir hareket ya da komik bir şey yaptığında onunla göz göze gelecektir; göz temasının ardından beraberce güleceklerdir. Ya da anne-baba ve çocuk anlaşmazlığa düştüklerinde aralarındaki sorunu şakacıktan boğuşarak çözmeye Çalışacaklardır. Kendiliğinden gelişen eğlence sağlıklı ailenin vazgeçilmez bir parçasıdır.
	Eşitlik
Her çocuk eşsizdir, Her' biri, John Bradshaw'un deyimiyle,
"Kömür cevheri içinde, işlenmemiş halde bulunan bir milyar dolarlık elmastır". Sağlıklı aileler bunun farkındadır. Bu aileler de Çocuklara eşit davranılır. Onlara eşit zaman ayrılır Ve eşit ilgi gösterilir. Hiçbiri bir kenara itilmez, problemli çocuk olarak adlandırılmaz, aynı zamanda hiçbirine özel çocuk muamelesi yapılmaz. Çocuklardan bazılarıyla ebeveynler arasında doğal bir yakmlık olsa bile, bu böyledir. Örneğin, bazı Çocuklar, onlarla ilişkiyi kolaylaştıran, doğal bir sıcaklıkla doğarlar. Sorunsuz ve kolaydırlar, Talepleri azdır ve çatışmalarla kolay baş ederler.
Ross Campbell bu Çocukları anlatacak bir tanımlama bulmuştur.
Buylarına göre bazı Çocuklardan yüzde yirmi beşlikler, bazilarından da yüzde yetmiş beşlikler olarak söz eder. Birinciler, istediklerini yapamadıklarında, yoldan çıkmaya meyillidirler. İnatçıdırlar ve zor memnun olurlar. Sağlıklı aileler bu farklılıklara izin verirler ve bunları telafi etmeye çalışırlar. Anne babalar diğerlerine oranla daha saldırgan olan Çocuklarına sürekli tepki göstermezler, çünkü bu Özelliklerinin, sahip,oldukları gücü anlamlı etkinliklere kanalize etmelerini sağlayabileceğinin ve bir~r
yetişkin olduklarında onları karşılaşacakları zorluklara hazırlayabileceğinin farkındadırlar. Aynı zamanda, sessiz çocuğu da görmezlikten gelmezler.
34
"Eşit ama farklı," sağlıklı bir ailenin parolasıdır. Bu, eşler arasındaki ilişki için de geçerlidir. Kadın ve erkeğin birbirinden farklı olduğu tüm toplumlarca kabul edilmektedir. Modern dünyada, kadınlar hak ettikleri saygıyı kazanmak için savaştıklarından, bu farklılıklar en aza indirgenmiştir. Bu önemli gelişmenin talihsiz sonuçlarından biri, kadınlarla erkeklerin aynı olduğunu ispatlama eğilimi ve cinsiyet ayrımının ataerki! kültürün sonucu 'olduğu düşüncesidir. Bu talihsiz bir değerlendirmedir,çünkü eşitlik, aynılığa dayandırılmaktadır. Bu doğru değildir. Başka bir 'şey için değil, yalnızca insan olduğumuz için bize saygı duyulması ve değer verilmesi gerekir. Kadınların ve erkeklerin biyolojik ya da psikolojik anlamda farklı olmaları, bunlardan birinin aşağılanmasını gerektirmez. Sağlıklı aileler, kadının eksik bir insan olduğu şeklindeki eskimiş bir görünüşü yansıtmazlar. Eşler, birbirlerinin değerini görmezlikten gelmezler ve böylece farklı roller üstlenebilirler. Bunun gibi, çocuklar arasındaki büyük farklılıklar, birini diğerinden daha iyi olarak kabul etmeyi gerektirmez.
o Özet
Kimi okuyucuların, şimdiye kadar yazdıklarımı kaşlarını kaldırarak, şüpheyle karşıladığını görebiliyorum. Sağlıklı .bir aileyi, yukarıdaki şekilde tanımlamanın hayretle karşılanması günümüzde pek şaşırtıcı bir şey sayılmaz. Çünkü, Batı dünyasında bile bu tür aile sayısı çok azdır. Bu tür ailelerin, olması gereken değil de, istisna olduğuna inandığımızdan, aileye bakış açımızda da büyük bir alaycılık vardır. Bu alaycılığın temelleri oldukça sağlamdır. Birçok düşünür, modern ailenin krizde olduğuna inanmaktadır ve haklıdır. Bana göre, krizin sebebi ailenin işleyiş şekli değildir. Krizin sebebi, aile biriminin içinde neler olup bittiğinin farkına varılması ve sağlıksız ailelerin her ne pahasına olursa olsun dağılmaması gerektiğini sağlam dini ve kültürel baskıların çöküşüdür. Benim kendi kültürümde, Roma Katolik
35 
Kilisesi, hayatlarını nasıl yaşamaları gerektiğini konusunda insanlara sözünü geçirecek güçteydi. Bu konuyla ilgili birçok basmakalıp sözden biri "beraber dua eden bir ailenin dağılmayacağını" söylüyordu. Birlikte yaşama, ahlaki bir değerdi. Bu bakış açısı, aile yaşamına ikiyüzlülük ve yapmacıklık tohumları atmıştır. Kargaşa ve çatışmalar yüzünden parçalanmış, çocukların dehşet verici yaralar alarak yaşadığı aileler, dış dünyaya iyi göründükleri sürece kabul edilirdi. Kendilerini ve çocuklarını yaralamamak adına eşlerinden ayrılanlar ise aşağllanırdı. (Ayrılmanın tek başına Çözüm olduğuna inanmıyorum; yine de daha. sağlıklı bir yaşamın başlangıcı olabilir.)	.
Aile yaşantısı kriz içindedir. Bu kriz, bazı şeylerinfark edilmesinden kaynaklanmaktadır. Yüzyıllardır sağlam bir şekilde inşa edilen yadsıma duvarı çökmektedir. Ailelerin sağlıksız olduğunu, işlevlerini yerine getiremediğini görmeye başlıyoruz.
Bu aileler yaralı çocuklar yetiştiriyor, yaralı çocuklar yaralı yetişkinler oluyor ve yaralı yetişkinler evlenip yeni sağlıksız aileler kuruyor. Her neslin hastalığı, bir diğerine bulaşıyor. Şimdi yeni bir dönemin eşiğindeyiz. Artık öğrendik, ama çok geç kalmış olabiliriz.' Bu hastalığı kontrolü altında tutan sosyal sınırlamaların çöküşü, duygusal kirliliğin her yana yayılması anlamına geliyor. Açgözlülük, para hırsı, bağımlılık, taciz, ırk ayrımcılığı, suç ve yoksulluk modern dünyayı kasıp kavuruyor. Bu noktada Ghandi'nin,- Balı uygarlığı hakkında ne düşündüğü sorusuna verdiği ünlü yanıtı hatırlamalıyız. Bunun "İyi bir fikir" olduğunu söylemiştir. Bu iyi bir' fikirdir, ama bu fikir aynı zamanda insan kişiliğinin biçimlendiği yer burası olduğu için, uygar ailelerin bir ürünüdür.
İnsanların yaşamları boyunca oynadığı tüm roller, önemli ölçüde aile birimi içinde şekillenmektedir. Kadın ya da erkek, anne ya da baba olmayı, çocukluğun ne anlama geldiğini, toplum içinde yaşamayı, toplumun bu mikroskobik birimi içinde öğreniriz. Aile toplumun yapı taşıdır ve toplumun ayakta kalması
36 
için gereklidir. Hasta toplumlar, hasta ailelerin Ürünüdür. Şimdi bu konuya geliyoruz.
O İşlevsiz Aileler
	"İşlevsiz" sözcüğü şu anda en' azından toplumun psikolojiyle ilgili çevrelerinde çok rağbet görmektedir. Aile için kullanıldığında ailenin sağlıklı işlememesi anlamına gelmektedir. Bu tür ailelerde anne babalar ve çocuklar, duygusal açıdan sağlıklı, yaratıcı, kendine güvenen ve hayatı seven insanlar olmalarını engelleyecek deneyimler yaşamaktadırlar.
Warren Farrell'in (Erkek Cilcii Masazı adlı kitabında), "işlevsiz" teriminin aile hayatıyla ilgili kullanımı hakkında yaptığı yorumlar beni etkilemiştir. Farrell, eski nesillerin çocuk yetiştirme tarzının büyük ölçüde hayatta kalma kaygısının etkisi altında kaldığına inanmakta ve bunları Birinci Aşamadaki Kültürler olarak tanımlamaktadır. O zamanlar çocuğun duygusal ihtiyaçlarına yok denecek kadar az ilgi gösterilir ya da, hiç ilgi gösterilmez, duygusal olgunlpk.' ve ,ruhsal gelişime değer verilmezdi. John B. Keane;'nin oyunu Titrla bq,Jenomene ,JıçıkJık getiriyör. Ana karakter Bull Mc Cabe, hüyük oğlunun intiharından beri, tam on beş yıldır, karısıyla hiç konuşmamıştır:.; ama yine de onlar hayatta kalma ahlaki bakımdan iyi bir çifttir. Kadın kendini adamış bir eştir; yemek pişirir, temizlik yapar ve evi çekip çevirir. Adam sıkı çalışır, tüm enerjisini, sonraki kuşaklara miras kalacak olan tarlasına verir. Eğer bir kızı olsa, kazandığı para onun için iyi bir çeyiz olabilir, ve kızı da becerikli bir adamla evlenip kendisi ve çocuklarını rahatça yaşatabilir. Ancak adamın kızı yoktur ve bu adam diğer oğluyla da nasıl iletişim kuracağını bilememektedir, çünkü oğlu da duygusal bakımdan yaralıdır. Ball, bu problemi görememektedir, ancak gittikçe endişelenmektedir, çünkü oğlunun toprakla hiçbir ilgisinin olmadığını ve bir çingene kızla çekip gideceğini tahmin etmektedir.
Ailenin tüm amacı, yeni kuşağın hayatta kalmlısını sağlayacak
37
 maddi koşulları oluşturan bir gelecek sağlamaktır.. İletişime, duygulara, mutluluğa, kişisel gelişime ya da bugünü kurtaracak hiçbir ahlaki değere önem verilmemektedir. Bu oyundaki ve insanların hayatta kalmaktan başka hiçbir kaygı taşımadığı kültürlerdeki dinamik, insanın gelişimine neredeyse hiç meydan bırakmamaktadır; oysa yaşamak, yaratmak, zevk almak ve belli derecede özgür olmak, hem oyunda hem de söz konusu kültürlerde esas amaçtır. Farrell, bu Yüzden, "işlevsiz" teriminin reddedilmesi konusunu tanışır, çünkü Birinci Aşama Aileler, hayatta kalmak bakımından oldukça işlevlidirler. Ben bu terimi savunmayı tercih ediyorum, çünkü bu kültürler hayatta kalma mücadelesine Yaptıkları halde, Çocuklara yönelik davranışları, bence, onların fiziksel ve zihinsel açıdan hayatta kalmalarını sağlayacak en basit özellikleri kazanmalarına bile engel Oluşturmaktadır.  
Işlevsiz bir ailenin yapısını tanımlamak oldukça karmaşık bir iştir. Bunun nedeni, bu tür ailelerin birçok özelliğinin aşırı davranışlardan kaynaklanmasıdır. Belliki işlevsiz aile modellerinin, yine işlevsiz olan örnekleri de vardır. Şimdi, bu kalıplaşmış modellere bir bakalım: 
1. Anne-babanın çatışması veya ikisinden birinin. geri çekilmesi; 
2. kaos veya aşırı düzen; 
3.otoriterlik veya bütün yetkileri devretme. Diğer özellikler kutupsal değildir ve genellikle zorlayıcı ebeveyn davranışları başlığı altında toplanabilirler. Bunlar sofuluk, bağımlılık, insan bağımlılığı, şiddet, manipülasyon, uğursızlık ve (cinsel, duygusal veya fiziksel olarak) istismardır. Tüm bu alanlar, duygusal ve davranışsal Öğelerden oluşan karmaşık bir ağdır, benim tanımlamalarım konuyu zorunlu olarak fazlasıyla basitleştirecektir. Hepsini sırayla inceleyelim.
38 hekimhan
Anne Babanın çatışması veya İkisinden Birinin Geri Çekilmesi
Çatışma, yaşanun bir parçasıdır. Tüm eşler, zaman zaman
:'iI
	ı
birbirlerine düşebilirler. İşlevsiz :\ilelerdeyse çatışnıa süreklidir ve çözüme kavuşmaz. Sürekli tartışm~ı,çoğunlukla kötü bağırış
çağınşlam ve hatta fiziksel anlamda kötü davranışlara kadar gi
derek anne babanın ve olaya şahit olan çocukların korkmasma ve gerilmesine sebep olur. İlişki kötüye gittikçe ateşkes yapmak daha da zorlaşır ve çözümlenmemiş anlaşmazlıklar ham altı edilir. Bu, anne babanın kendini geri çekmesine sebep olur. Ne anne ne de baba kendiyle barışık v~ diğeriyle mutludur, ama iki
si de soğuk bir sessizliğe ve yapmacık bir nezakete gömülmüş
tür. Bu y:pay barış sıklıkla aile için iyi bir şeyolarak kabul
edilir, hele bir de çocukların iyiliği için beraber yaşamaya karar
verilmişse, İki seçim de sağlıklı değildir ve çocuklar her iki şekilde de zarar görür.
Kaos veya AşIrI Düzen
	Her iki durum da anne'babamn davranışlarının kG 1trolden
çıkması sonucunda meydana gelir. K,{ôs, ebeveynlerın davranışlarının kontrolden çıkmasının doğrudan y<ınsımasıdır Ve anlaş,Il
ması daha kolaydır. Aşırı düzen, anne babanın bÜyüyen kaosu önlemeye yönelik ka!ı kısıtlamalar getirdiğiiçin gerçekleşir. Ka
otikailelerde, sürekli varolacağına inamlan bir model yokıur.
,dek model her şeyin, bir sebep yoleken, beklenmedik biçimde
,~.. ."
değişmesidir. Aile bir krizden ,diğerine sürüklenir. Insanl.ınn dü
zen içinde yaşamasını sağlayan tüm öğeler kaybolımıştur. Ço
cuklar ve anne baba gece çok geç yatıp sabah çok geç kalkarlar. Anne baba ortalıkta koşuşturup isterik bir biçimde bağrışarak,
deyim yerindeyse panik içinde çocukları okulagönderir. Parasal
kriz vardır. Okul masraflan ve diğer hÜrcamalar için aynlmı~ bir
fon yoktur ve bu, çocukları endişelendiren bir umutsuzluk ve ger~inlİk kaynağıdır. Aile Üyeleri nadiren üzerlerine giyecek te
, miz giysi bulur; yemekler (tabii () da eğer haprlanıyorsa) dÜn
den kalmadır; çocuklar kimse farkına varmaksızın saatlerce ortadan kaybolabilirler, ev hemen her zaman son derece dağınık
ılı
.w
 

~
tır: Bu aileler genellikle olgunlaşmamışanne babaların eseridir.
Anne babalar kendileri de tamamen kaybolmuşlardır ve nereye
gittiklerini bilmemeheclider. Özellikle,ergenlikten yeni çıkmış
, insanların kurduğu aileler böyledir.
	Aşırı dÜzen, zihinlerI'! dış dünyaya kapamış ve olgunlaşma
süreçleri yarım kalmış am.e babalar tarafından yaratılır. Bu tür
anne babaların çocuklarını "doğru" yetiştirmek gibi idealistçe bir yaklaşımları vardır. Bu tür fikirler; genellikle başka kaynak
lardan edinilmiş yÜzeysel değerlerdir. Anne babaların kendi ai
lelerindeki" aşırı tutuculuktan ~~aklanabilir. Kendiliğinden ge
lişmiş bireysel düşünceler değillerdir. Anne b~baları kendilerini
gelişmeye kapamış olduklarından, gelişme halindeki genç bir
yaşamın yarattığı, önceden kestirilmesi rniimkün olmayaı} heye
cÜn ve clüzensizliğckatlanamazlar. Aşırı düzen, herşeyinçoclIk
tan sakınıldığı ve çOÇ.uklann süreKliı;obotgıbi "özürdilerim",
"I~tfen':, "teşekkür ederim" gibisözler söylediği evlerde vardır.
SlklcıJık ve kendiIlğinden geIjşen 'hiçbitolaya nlst1anmüm;ısı,
bu Wr aik~lerin enbeJİrgiıı ö~elliği<Jir. Çocııkhıriyi giYdirihr ve
giyşilerini kirletenlerı yuhıılarla.r., Taktütı cltizeyipde temizlik
'yapımı Ve toz' alma, oyun ve,Ycıratıcılılmıh';da'fia ôneniljdir. .Dini
görevler, çocukhır .oe anlama,..gel,diğini aolamaşalar bile, büyük
önem .taşır. Anne babanın(olle.rikatıd~r ve' de.ğişmeı; genellikIf
babaya,jsteyerekitııateden ama cins~rkimHğj olmayimbir eşÜ
hizmet ettiği, ataerkil bir model v,ırclır. Aile içi ilişkilerde duy
guları öldÜren bir.hava eser; aile üyeleri arasında ne çatışma', n(
yaratıcılık, ne tutku, ne de hüzün vardır.
mayan) ideolojik dünya görÜşlerine uzann1aktadır. Toplumsal
dÜzeyde, bu inanç ve yaşayışın yıkıcı sonuçları olmuştur. Nazi
Aımanya'sı, Stalin dönı::miRusya'sı ve Kamboçya katliamı bu
nun örnekleridir. Otoriterlik, aynı zamandH, bir aile meselesidir
de.
Bu tür ailelel'de yetişen çocuklar, demagoglar tarafından yö
netilmeyi daha kolay kabulleıııneye ve kendi davranışlarının so
nuçlHrını otoriteye yüklemeyi öğrenmeye yatkındırlar. Her tür
hatalı davranış-~Du yüzden şu özürle örtbas edilebilir,"Yaptım
çünkü emirleri uyguluyordum". Otoriter prensiplerin hakim ol
duğu birailede, çocuk kendi kimliğini geliştiremez. Karakter
oluşumu, deneyimieri gerektirir. Bu işlemse, yeni fikirleri dene
meyi, olaylara farklı y,ıklaşımlarda bulunmayı, kendi yemek,
lTiüzik,;gXyirl1ıev~ini edinme)'!, yaratıcı aktivitelerde.bulunm,,,'
yı gerektirir. Otöriterlik. çocuğunyeni şeyler denemesini engel
leL onU ,11:1 verici sonüçlardank.oı11wak adına çocuğa durağan
bir formül stln~\r.
Qtp.riterJiğin diğer kıirşıt ucuise bütlinyetkilerindevredilme
sidir. Bu, çocuğuilgilendiren. könularda, anne baoasaglıklısı
rmlar koyumtıdığı. zal1},m meydana i~eliı:.\ Bir ölçtide,bu toptan
özgürlüi(, g~mişte ailenin dcğedel'il1\ belirleyen aşırı kontrole
bir tepkidir, Bu aynı zamanda,çocuklanntn ihtiy,açlurıı1l'yeterirı
ce karşılayamuyan ailekrin'b&şarısızlıkhinm giderme çubasın
dao da kaynaklanabHir. Özelhkleanne baba parakazanmagüd~i~
sUylehareket ediyorsa ve bu yüzden çocuklarına ayırac,)k çok az
zam,mları kalıyorsa, bubüyüyeri bir sorundur. Bazı ant1e~baba
. lar suçluluk duygusundao'kurtulmak için, çocuklaıiınm,mutlÜlu
ğunu, onların h,er dilediklerini yaparak satın almaya çalışırlar,
ilişkilerin yerini' TV kanalları. ye .bi 19isayar oyun.ları alır, çocuk
lar onlarla,oyalanıp ayak aUında dolaşınasınlar diye ev genellik
le son model elektronikaygltlarl~\ donatılır. Bu eğilim, babaların
iş ya daboşanma~nedeniyle pek ort,\lıkta görünmediği Amerika
Birleşik Devletleri'nde yaygındır. Bunun sonucunda, orta sıntf
4\
Otoriterlik veya Bütün Yetkileri Devretme
Otoriterlik, otoritenin kötÜye kullanılmas!dır, ,Körü körüm
itaat ve kesin teslimiyet ister. Buna genellikle aşırı düzen eşlik
erler. On yıl öncesine dek anne ,babalar tarfltindan çok yaygın bi
çimde kullanılan bu !tontrol yönteminin kökleri, sorgulamadan
itaat etmenin en yüce değer olduğu (hem dinsel hern dinsel 01
40
 

 
i'
ve, varoşlardaki gençler arasında suç, uyuşturucu kuBammı ve
umutsuzluk hızla artmaktadır..Artık en iyi eğitimi almış, en seç
kin çocuklar da, kenar mahallelerde yaşayan yoksul akranları
nınkine benzer tepkiler vermektedir.
Zorlayıcı Davranışlar )
çogu işlevsiz ailenin belirgin özelliği, kendi başına ele alın
dığınd~ı çok yararlı Ve sağlıklı olduğu söylenebilecek belH dav
ranışların yerli yersiz ve amacından saptmlarak sergilenmesinin
alışkanlık haline getirilmesidir. Bunlara zorlayıcı davral11ş]ar de
nir, çünkü insanlar zamanla ne yaptıklarının farkında olmadan
yapmaya başlarıar, alışkanlık kazanırlar ve davramşın uygun
olup olmadığını bile düşünmezler. Bu tür davranışların sayısı
çoktur. Burada ben en çok rastlanan ve en zararlı olanlarından
	bahsedeceğim.
Sofuluk
Tüm iyişeyler kötü biçimde ku . f, :lir. Genellikle, çoğu
kültürde, dinsel inançlar, o kültürün ahlfıki 01",< 'erinin ve ahlfık
anlaXışının bekçisi olarak kabul edilir. Oysa din, ayııı zamanda
büyük bir yıkıma da sebep olabilir;;.BirçoksağJiksız ~ıilede, öğ
'retilerinin yüce ahlaki kavramlanna pek de uymayan bir sofuluk
yaşanır. Bu sıkı bir kontrol yöntt:?,mj olatak kullanılır; yaşamı en
gelle~eye yarar; önyargıya varmaya, yıkıcı suçluluk ve utanç
duygusu üretmeye hizmet eder. Bu tür bir sofuluğun ne dindar
lıkla (bu konuyu İlerideki bölümlerden birinde tartışacağız), ne
de insanları sevmeyi, onlara değer verıneyi ve saygı duymayı.
öngören bir inanç sistemiyle ilgisi vardır. Sofuluk, mevcut dini
inançların yozlaştmJip, sağlıksız anne babalar tarafından çocuk
larını kontrol etmek amacıyla bir silah olarak kullanılmasından
başka bir şey değildir.
Her dini grubun kendine özgü bir tarzı vardır. Yıkıcı sofulu
ğun anahtar özeJlikleri, duygulan ,inkar etmek, otoritenin ilişki
	42
ii
.
den daha önemli olduğuna inanmak ve istisnai dünıınıara aldırmadan kuralları katı birbiçimde uygulamaktır. Butür durumlar, bazı yetişkinlerin belirli bir ahlaki olgunluğa erişmemesi halinde meydana gelir, iki kötü şeyden daha az kötü olanı ve iki iyi şeyden daha iyi olanı ayırt edilemez (bu, gelişim psikoloğu Lawrence Kohlberg' in tanımlamasıdır), sağlıklı çocukltma bu
olgunluğa on iki yaş civarında ulaşırlar. Örneğin, bir anne ya da baba geniş ahHUd gerçeklerin anlatmaya çalıştıklaı:ından çok, bu kuralları takıntı haline getirebilir. Bu yüzden, yaşamda pek az
şey bu denli, basit olmasına rağmen, sürekli davranışları iyi ve kötü diye iki kategoriye ayırmaya çalışır. Bir örııek bunu anlamaya yardımcı olabilir. Bir çocuğun, arkadaşını korumak için yalan söylediğini farzedelim. Burada çocuk iki kuraldan birini çiğnemeyi tercih etmek durumunda kalmıştır: yalan söyleme
mek ve arkadaşını kollamak. Sağlıksız kişi, bu kt\rmaşayla başa çıkamaz ve ardındaki niyete bakmadan, aslen doğru olanı yapıp
'I
yalanı cezalandırır.
Sağlıksız dinsel eğitimin bir başka öğesi de, kalbin içinden geçenlerden çok dışa vurulanlara önem vermesidir (oysa, bildiğim kadarıyla, kalbin içinden geçenler tüm gelışmış dinlerın <ısıl değer verdiği şeydir). i 960'lara kadar aile tespır i trı,mtialı aileler için olmazsa olmaz bir şeydi.
Yetiştikleri ail~de bu uygulamanın varlığından söz eden dü
zinelerce insan gördüm, böyle bir uygulama olıml!\'ll1<\ karşın, bireylerin birbirlerini kötüye kullanmalarından ötürÜ ~\İleleri parçalanmıştı. Farklı ama benzer bir eğilim de, ağır fiziksel istisma
rı, eğitimin yadsınmasını ve para hırsını, üstelik deiaslında bizi
,sevmesi gereken Tanrı adına haklı çıkaran, İncil'e/ttayalı .dinler
de bulunmaktadır.
	Çocuklarını istismar konusuatla yetişkinlerin kendilerini
haklı çıkarma kapi\sitesinLen iyi analiz eden belki de Alice Miller' dir. Miller'ın kullandığı "zehirli pedagoji" terimi bu alanda
ki tartışmaların mihenk taşı haline gelmiştir. Kendi jyili.~ill için
i
43
'A
 

 
i'
edb kit'ib',,,.ooe babal"nn 'ebberliğini knou edeo soniki YÜZYF
lınya7.lolnduu yola Çtku'.k, dioio ÇOğ,onlukl,l, çoq,klu,,, yupdao
zUlinü baki i çtkan"ak için kUllanddığı şeklindeki ıeiini açıkı".
yıcı bir şekilde desteklemektedir. Bu hfilasürmektedir. Çocuk
psikolojisi alanında önde gelen yazar/ardan biri, Birleşik Dev
lelle, 'deki Yeni Huk b"rekelinin lide'le'inden Jaınes Dob
Son' dır. DObson,İ1k kez 1971 'de yayımlanan ve bugüne dek bir
kaç buskı yapan DI"lplin"Sokma Cil"/i adlı kiı'~ında Şöyle der:
Bağımlılıklar
Günümüzde bağ,mlı1ık aile içindeki yıkıcı güçleJ'in en önem
lilerinden biri olarak görülmektedir. SMuluk, yukarıda.tartışıldı
ğı gibi, bazen bu tür bir bağımlılık olarak da ketbu! edilmektedir.
Ama burada ben, tartışmayı bazı bağımlılıklada sınırlandıracağım.
Modern batı dünyası en fazla, ruh hı.Jlini değiştiren maddele
re, çalışmaya, yemek yemeye ve eğlenceye bağunlıdır. AlkoliZll1
ve aile üzerine yazdığım kitapta (Etki Altıııdaki Çocuklar) söy
lediklerim bu konuylailgilidir: onları bunıda tekraı-Jamayaca
ğım.
	Her türlü bağ~mlılıkta bulunan anahtar öğe, sorumluluktan ya
daacıdan kaçıp, zevk duygusu uyandırmaya duyuhl11 arzudur.
,Bağımlılık kişiye yeni yükler getirir ve bağımlı kişinin yakınla
n kendilerinde o kişinin bağımlılığını durdurrpa gücünü bu lamazlar. Bu açmaz, bağımlılık davranışının doğasından kaynak.."
laıi1r. Başlangıçt<j,ki başarısızlığın içsel, ad~ı, geçici olanık,kul
lanılan madde ,\,reya hareketle geçiştirilir. Bu rahatlama, yıkıcı
bit kısır döqgüye dönüşür: önce ~ağımlılık davnmışı gelir ve geçici bir rahatlama ,getirir;., ama ardından daha çok acı duyulur,
bu,ise bağımlılıkdavranışını pekiştirir ve döngü böylecedevam
. eder, dapa d~rin acıya dönüşen bir spiral halihialır. Robin
Norwoodbu süreci şöyle özetliyor: "Madde, hap ya da harekete
	bağlanmak bir seçim olmaktan çıkıp, bir zorunluluğa dönüşW
	ğünde, ~ağimlılık meydana gelir."
AlkoL. yasadışı uyuşturucular ve reçeteli ilaçlar gibi dayanma
gücü veren kimyasaIlı.ınn kullanımı, bu maddelerin doğalan ge. reği bu döngüyü en iyi şekilde göstermektedir. Yoğun egzersiz,
kumar, öfke patlamaları sonucu insanın kendi vücudu tarafından salgılanan adrenalin gibi, kimyasaHara olan bağımlılık da en az
dışarıdan vücuda al~nan maddelere olan bağımlılık kadar yıkıcı~
dır, ama etkileri onlar kadar belirgin dl':ğildir.
İnsanlar bir bağımlılığın tuzağl11a düştüklerinde, aile için
Anne-babanm çoCuğuyla ilişkisi, Tanrı 'nın insa
noğluyla olan ilişkisine göre şekilIenmelidir... "Aptal
lık . çocuğun kalbine/edir; ama doğruluk değneği onu
'. uzaklaştınrıalldır," DeYişler 22: 15. Btı öneri bazı in
sanlan şaşlrtnnştır, "değneği" çocuğun davratıış1ı.ınnı
değerJendirroekiçÜHcuHanılan bir cetvel zannetmİş
lerdk Şu pas,\], bu konuda k,ıÜısı karışanlar ..İçİn kon
ınuşlur. "Çocuğun Iımalarmı düzcitroekfen çekinme;
eğcr onud~ğnekle döversen, dInıet.,. Onu değnekle
dÖVıneJjsiıı ki, ruhUCt;l1chnemden kurtulsun," Deyiş-
ler 23: 13,14, Eğer "değhek"ı.bir cetvelse, onul1!a'ney<l
pac,ığllJI zıb ili yorsun uz!
Annebab"l"r'11, rao" sevgi,ini buşeki/de dışa ""rdnklarıh,
gÖnlüklen ,'öm", genç in'anların ıneZhepjeri" ve "arikatların va.
al/erine kanın"", ve "dili değişıi,enlerin" yine diiıyıılnyla isıis
mar ,edilmesi artık IJize pek*aşlrtıcı gelmez. (Bu konu, R. A.
GHbOn'ın ilk 7i,ş/ KoY'''"k: /)i"-lel Tutumlugu" ikiYiiZliiliigii "e
B""m 7;'P"m", Te"di"i "dIı kiıabloda deriıdemesine ÇözUınlen.
ın.k/ariir,) BO""n gibi, "zehirli ped"gojiye" ınurut kalan Çıığu insan, gençlikleci"in dininireddede, ancak kendi/eri anne mıba
nldnklurında yeniden önun yık~ç, va..ılığına geri dönerler, Bu.
nny"p"rl,ır, çünkü kendi karnkıergelişiınlerine ve punya gÖ,üı
lerine bu baskmın nasIl etki ettiğihi ,UJlamamışlardır.
.~
"
ii
44
45
 

,
düzenli ya da sağlıklı bir çevre yaratmaları mümkün olmaz.
Yavaş yavaş tüm aile bağımlının yarattığı karmaşanın içine
düşer. Bazıları onu kurtarmaya çalışır ve bu sırada duygusal
kaynaklarını büyük ölçüde harcarlar. Diğerleri bağımlının dav
rall1şlarına kurban giderler, özeHikle madde bağımlılığı söz ko
nusuysa sözHi ya da fiziksel şiddete mcıruz kalırlar. Bazılarıysa,
temel ihtiyaçlarını karşılamak için kullanacakları maddi kay
naklarını bile kaybederler. İş bağımlısının parasal kayn~ıkları
sağlamdır, ama evde stres dolu bir atmosfer hakimdir; ya da,
buna zıt olarak, aile üyeleri uzun süreli yolculuklarla terk edil
miştir. Bağımlı anne babaların olduğu içeren aileler, genç birey
lerin sağlıklı bir şekilde gelişmesini sağlayamazlar.
Insan Bağımlılığı
"İşlevsiz" teriminin yaııı sıra "insan bağımlılığı" da, sağlık
sız anne-baba davranışlarını tanımlarken rağbet edilen bir kav
ramdır. Bu konuyu ilerideki böliimlerden bi~,İnde UZun uzadıya
tartışacağını, çünkü bu da işlevsiz,bir aiIede büyümenin S~JI1Uç
larından biridir. Şimdi, anne babaların insan bağimlılığınm, aile
birimi üzerindeki etkilerini kısaca tanımlamak istiyorum.
İnsan bağım.1ıllğl bir kişilik bozukluğudur, temelinde başka
birinc ya da bir şeye bağımlı olmadan, bir kimlik ya da bireysel
lik geliştirmemek yatar. En açık şekİlde görüldüğü İlişkiler, bir
kfşinin hayatını başka birine dayanarak yaşadığı ilişkilerdir. Bu
hastalıklı bir durum olduğundan, ilişki genelde yine hastalıklı
bir kişiyle kurulur. Sağlıklı, kimliğini oluşturmuş bir birey çok
ender olarak bir insana bağımlı olma gereksinimi duyan biriyle
ilişkiye girer ya da bu ilişkiyi sürdürür. Birine bağımlı olma ge
reksinimi duyan kişiler çoğunlukla yine kımliği bir şekilde yara
lanım~ kişilerle ilişki kurarlar. İlişkinin formülü, genellikle iki
kişinin birbirini tamamlamasıdır (çoğunlukla "iki, bir olacak"
diycn dinsel Öğretinin yanlış yorumlanması sonucunda ortaya
çıkar).lhı karşılıklı bağımlılık bir ilişkinin formülüdür ve İçin
i.
46
deki insanlar için yıkıcı sonuçlardoğurur. Bu tür bir iIİşki tarafından jvi,,-.. Jr 'ilede yoğun bir duygusal karmaşa ve çelişki vardır. Annenin de babanın da bağımsız kimlikleri yoktur.
~ Kendi anne babalarının onlara sağlayamadıklannı elde etmek
için 'birbirlerine güvenirler. Bu uzun, sonuçsuz ve yorucu bir arayışa yol açar, sonucu da mutsuzluk ve tatminsizliktir. Bu genellikle cinsel konularda yaşanır, yetişkinin içindeki duygusal boşluk Ve ilgi, yumuşaklık ihtiyaçlarıyla, cinsel ihtiyaçlarının sıımları karışır. Sonuç olarak, karşılıklı bağımlı çiftlerin çoğu cinsel sorunlar yaşar. Karşılıklı bağımlılığın-yaşandığı ailelerde büyüyen çocuklar (sanırım, bunların sayısı çoktur) sağlıksız ilişki modelleri görürler; sonuçta da bu duygusal karmaşanın içine
girip, duygusalolarak yaralanarak kendileri de insan bağımlısı haline gelirler.
i
. 1
	t~
i
Şiddet
Ailenin işlevini sağlıklı olarak yerine getirememesinin en
dramatik biçimlerinden biri şiddettir. Bu belki de en yıkıcı işlevsizlik biçİmidir. Aile içi şiddetten kastım, iyi bir ilişkide arada sırada gÜndeme gelen hafif cezalar değildir. Bana gÖre, bu tür davranışlar her zaman risklidir, çocuk anne babasının otoritesini sımımak istediğinde, bunu çözmek için kuHanı labilecek daha
. iyi, geliştirici yöntemler mutlaka vardır (bu, zaten sağlıklı çocÜkların zaman zaman yapn1ası gereken bir şeydir). Benim şiddet sözcüğüyle ifade etmek istediğim şey, genellikle duyguların kontrolden çıkmasıyla yaşanan, yoğun ve zorlayıcı fiziksel saldırıdır. Bazı insanlar vardır ki, hatırı sayılır oranda şiddet
uygularlar, bu da daha geniş boyutlu bir duygusal hastah.ğın
belirtisidir.
Şiddet, bir insanın saygınlığmı can evinden vurur, çÜnkÜ onun varlığının tüm boyutlarına tecavÜz eder. Fiziksel acıya, duygusal travmaya ve aynı zamanda biJişsel bozulmaya yol ayar. Şiddet şiddeti doğurur. Anne babaları çocuklarını dÖvll1e
47
i
 

ye teşvik eden dinsel öğretilerelen etkilenmiş kişilerin yine aynı
öğretilerin telaffuz ettiği "kılıçla yaşayan kılıçla ölür" Sözünü
unutmaları çok gariptir.
Eşler arası şiddet genellikle çocuklara yönejik şiddetle el ele
gider. Eşini döven bir erkek, çocuklarıyla ilişkilerinde de kendi
ni çok endcr olarak kontrol edebilir. Aynı zamanda"eşinden da
yak yiyen kişi bazen ölkesini çocuklarından çıkı.ırabilir. Ve yine,
büyürken fiziksel şiddete maruz kalmış olan çocuklar, aY11J şid
deti kendi ailelerine de taşıyacaklardır. Onlar için, çocuk davra
nışını anlayıp, ardmdaki gizli anlamı arayıp, sorunları yaratıcı
ve yardımcı olacak şekilde çözmek çok daha zordur. Sonuç ola
rak, fiziksel şiddet her zaman kayabilecekleri kolay yol olacak
tır. Çocuklarını döven bir yetişkinin, yanlış bir şey yaptığmda ya
da kur"lIara karşı geldiğinde kendisine de aynı şekilde davranıl
sa ne hissedeceğini bazen merak ederim. Anne babalarının zor"
balığına maruz kalan ya da anne babaları arasında Yi1şanan şid
det sahnelerine tanık ohın çocuklar bu deneyimlerle derindetI
yaralanırlaro B u etkileri ilericieki bölümlerden birinde dah~ı
ayrıntı! i olarak, ince!eyeceğirı1.
Manipülasyol1
Manipülasyon, işlevsiz ailelerin ortak özelliklerinden biridir.
Aile 19ireyIeri manipüle edilerek katı ve değişmez raHer içine so
kuludar. Her rol, ailenin duygusal dinamiklerinin kolayca işle
mes'İ için belirlenmiştir; bu dinamiklerin tüm aile bireyleri iç'in
yıkıcı olup olmeıdığı kimsenin umurunda değildir. Biri verilen
rolü üstlenmernek için direnerek kalıbı kırmaya Ç<ılıştıgınd,ı, ai
le o kişiyi ondan beklenen pozisyona sokmak için uğraşir.
Bu noktayı açıklığa kavuşturmak için bazı örnekler verilebi.
lir. İçinde bağımlı bir anne ya da. bab,ı bulunan bir ailenin duru
munu dÜşünelim, Genellikle ailenin bir üyesi kahramcm rolünü
üstleneeektir. Bu çocuk ailenin saygınlığını koruma sorumlulu
ğunu üstlenip, genellikle aşırı sorumluluk sahibi, okulda ve
4X
,I
~
j
;1.
,t,çr faaliyetlerde çok başarılı olup savunmasızlığmı gizleye
cektir.
Sonunda çocuk yalnızca bu rolüyle benimsenecek ve savunmasız oluşu ya da ça1ışk,ınlıktan veya aşırı derecede sorumluluk
lard,ın vazgeçme gereksinimi duyması artık hoş g?rülmeyecektir.
Diğer aile üyeleri aralarında böyle birini görmeye ihÜyaç duyar
lar ve c.ğl'r o kişi görevlerini yerine getirmeyi. bırakırsa ona karşı
olur,nsuz tavırlar" sergılerIer. Bunun gibi, çocuklardan biri de bü
yük olasılıkla duygusal korumagörevini üstlenecektir. Bu çocuk
kendi ihÜyaçları ve acılarını bir tarald f1ırakarak, diğerlerine duy
gusal destek verecektir. Diğer çocuklar ve bazı durumlarda" da
karşıhklı bağımlılık gereksinimi içinde olan eş, sırtını bu çocuğa
dayayacaktır. Eğer bu çocuk rolünü oynamaya devam edemez ya
da etmezse, diğerleri ona düşmanca davranacak ya da onu redde
decektir. Bu,tutum elbette' o duyarlı çocuğu incİtecektirve büyük
olasılıkla kendi i duygusal ihtiyaçlarının karşılcmması İçİn, o da,
diğerleriyleilgilenıne yolunu şeçecektir. Bu sen~ıryoda. ,ı:elişimine sekte Vurac~k bir rolü üstlenmeye zorlanan bir çocuk gorüyo
mz; bu manipüJasyonun temelindeşartlı sevgi vardır. tC
w Şartlı sevgi, aile üyeleri ancakdlğerlerinin duygusal ihtiyaç.
larını kafşı1adıklarl zaman verilen sevgi, ilgi ve destektir. Aile
işlevsiz plduğundan, bu ihtiyaçların çoğu uygunsuzdur. Bir ço
cuğun aı1ne babasına ya da kardeşlerine aıme babalıkyapmasını
gerektirenihtiyaçlar bıınaiytbir örnektir. İşlevsiz aileler, şartsız
sevgi vermeyibeceremezler; çünkü hiçbiraile üyesi ,bunu yapa
. bilecek kadar olgunr~İşmamış, ahlakiaçıdan gelişmemiştir. Şart
lı sevgi, doğası gereği m[mipülasyoncudur. Manipüİasyonculuk,
şartlı sevgipen dQğduğu zaman, çocuklar kendi gelişimlerini sekteye uğratacak rolleri benirhseyerek aileye hizmet etmekzomnda bırakılırlar ve bu, yetişkinlik yaşantılarında dddLsorunla
ra yol açar. M~ınipüiasyoncııluğun eıı önemli nedfni, anne babanın kişiliklerinin yeteri kadar olgunlaşmamış' ölmnsıdır. Anne
baba duygusal anlamda olgunlaşl1Hımış ve sorunlu kişilerse, ruh
49
 

halleri önceden t.!iımin edilmesi imkansız biçimde şekilden şek
le girer ve davramiları vahşileşir. Anne baba, tmarlı, sağlıklı bir şekilde davranacak kadar geIişmemiştir. Doğaları gereği, sev
mek ve anne babala. mı model almak isteyen çocuklara, onlar
dan beklenenler hahında çelişkili ve farklı örnekler sunarlar.
Bunun sonucu kafa kcnşıklığı ve güvensizliktir. Tutarsızlıklar
içinde büyüyeıi çocuk, kendi kimliğiyle ilgili sorunlar yaşar.
Sanki, kendi anne babalamnn tutarsızlıklannı benimsemişler ve
keııdileri hakkında net bir fikir sahibi olamamışlardır.
İstismar
u
	.
Aile içinde istismar, fiziksel, cinsel ve duygusalolarttk üç ka
tegoriye ayrılabilir. Bunlardan herhangi birini iki öğenin birleş
mesi meydana getirir.
Birincisi. dIJygusal olarak yaralı ya da o'/gunlaşmamış bir
anne ya da pabanın varlığıdır. İkicisiyse, çocukların anne baba
larının malı olduğunu, anne babaların onlara kötü davranabile
	ceklerini ya da kendi gelişmemişliklerini veya duygusal rahat
i " sızhklarını onlara yansıtabileceklerini savunan .ınm;Üldır. Şimdi
	kısaca, istismar türlerinin özeIliklerini tanımlayalırq.
Aile içi şiddet sorununu zatentartışmıştık. Şiddet, fiziksel
istismar tiirJerinden yalnJzca biridir. GençlIikle, bu tür şiddet,
anne ya da babamı? öfkeyle çocuğa saldırmasıdır ve bu tutumun
ardında çoğunlukla çocuk içinneyin iyi olduğu üzerinde durma
yan bir düşünce sistemi vardır. Fiziksel kötQye kullanımeçoğu
zaman, çocuğu inciımenin onun gelişimine faydalı olacağı baha
nesine dayandırılır. Gelişmekte olan çocuğa en büyük zararı
veren şey de, fiziksel istismarın sorumlu anne babalık ınaskesi
altında gerçekleştirUmesidir.
Fiziksel istismar genellikle vurma, çimdikleme, itme, kulak
ya da saç çekme ve benzeri fiziksel acılar verme biçiminde ortaya çıkar. Anne ya da baba bunların çocuğun kurallara uyması
ve saygılı davral1l11ası İçin ger:~li olduğu inancına sahip oJabi
;'i O
u
j
lir. çocuğa hiç saygı göstermeden ondan saygı görebileceğine inanan anne baba sayısının çok olması gariptir. Saygı, doğası ge
reği, zorla elde edilebilecek bjrşey değildir. Çocukların, anne
babalarının birbirlerine ve başkalarına saygılı olduklarını gör
dükleri zaman edindikleri bir anlayıştır.
Çocukları onların davranışlarını korıtrol etmek amacıyla
dövmek, etkisiz bir davranış biçimidir. Ancak bu konu, hassas
bir konudur, çünkü çocuğun eline hafifçe vurmuş olan ya dagiy
silerinin üzerinden poposuna hafifçe bir tokat atmış olan bir an
ne ya da baba bunları okuyunca §uçluluk duygusuna kapılabilir. Bu tür bir ceza benim için gereksizdir, ama bunu sevgi sJl1lrları
" nı aşpıadan yapan bir anne ya da babanın da çocuğunu istismar etmiş olduğuna inanmıyorum.
Ciı;ısel açıdan istismar üç düzeyden oluşur. Birlnci düzey ge
nelJikle anne ya da babanın cehaletinden kaynaklanır, ~ÇOClığU bilinçlibir biçimde zevk aracı olarak kulhmmayı içermez (tüm
cinsel açıdan istismar durumlarında bir anahtar öğeclir bu). Bu
düzey, çocuğun bedensel bütünlüğüne karşı duyarsızlığı; yet~rli
mahremiyet ortamınıoluşturmasına olanak tanımamayı; anne
baba arasında veya"televizyonda geçen (onun yaşına uygun ol
mayan) cinsel etkinliği izlemesine izin vermeyi içerir.
İkinci düzey,.sözlü ve görsel cinsel sinyaller içerir ki, yetiş
kin bundan cinsel tatmin sağlar: Kend! cinsel isteklerini" hareke~
te geçirecek şekilde seksten ve cinselorganlardan bahsetmek,
kendi cinsellik yönünü se~gilemek, ya da çocuk üzerini deği~ti
rirken ona cinsel bir ilgiyle bakmak. Çocuk tarafından cHgılanan
ve içselleştirilen bu ikinci düzeydeki istismar, cinsel nört etme
oyunuyla ya da çocuğun kendi cinsel kimliği üzerinde gereği.n
den fazla"durması ve bundan utanmasıyla sonuçlanır; bunlar ço
cuğun daha sonraki yaşamında onun cinselJiği üzerinde yıkıcı
etkiler doğurabilir.	.
Üçüncü düzey istismar ise gerçekten fizikselolarak sarkıntı
lık etmektir, anal ya da vajinal boşalma sağlamak amacıyla elle
,,\
i
1\
51
 

 
.1111
mekten okşamuya kadar değjşjk çeşitler jçerjr. Bu soo aşama in. sanlar tarafnnlan yanı.ş anlaşılarak cinselaçıdan kötüye knllan
man LO tek bjçimi olarak görülmektedir. çünkü bn ilerlemjş bir
kötüye kullanmu Şeldidir, toplnmtarMindan snç olarakkabuı
edilir Ve medya bunnn üzerinde çok dnrur, Cinsel jstjsmann en
hafif ı<kli bile, insanın hUyaltm sarsan sonuçlar dOğur",. Cjnsel
jstismarın sonnçlan iSlj,'ınarın şekline şekline, çocuğnn huyuna,
yardım alabileceğj kaynakjarın olup olmamasına göre değişir.
Bu üç aşuma, bu tür tacizin çocuğa vereceği zararlan zarar
ları anlaınaya yarilim eder. ilk önce, bn, çocuğa en hassas yılla
onda yapılan bir saldındır ve onun duygusaı, fiziksel ve zjhin.
	sel olnşnmunu derinden etkiler. Bu, çocnğun sağltkı. bir kimlik
Ve güvenli bjr kjşilik geljştjone yeteııeğjni'çökeıtmek demekıir.
lkincj olarak, bu, çocuğun yetişkjnler dünyası lamfından al
datılması; jhanete uğrama"dır. çocuğu istismar edenkişj özeı.
ıikje aileden birj -ya da,gÜVenilen bir yetişkinse ~" aldatma ve
ihanet daha Yıkıcı olur (ÇOğunlukla du bÖYledirj"çocUk, güven'
sjzljk kanunu gelişıirir Ve kendini sOYUılar, Cjnsel 'alilin aYm
zamanda kjşiYi korku içinde yaşamaya iıer. D"ygun,,!! şiddeti
düşük düzeYde kronjk kuygıdan Yüksek düzeYde (etike kadar
değişir.
Bunult Sonucunda, Yetjşkinlikte çeşitli cinsel so'unlar yaŞa
mr. Istisma, ",uliIn a"ık bilinç alltna ililıniş olsa b(1e, (Üm bu 
yaralar genellikle ileriki Yıllarda Ortayu çıkıu- (bu korIOda dalı.
derin/elO.csine bir ÇÜzümleme içjn, Gay Search'un ~"ii Tl/by,
Çocuk/my ii C in.reliSl !''''on adlı kiJabıni' Okuyunıız).
	Tüm istismur ı<kjlleri dUygusal saldırr boYUıuiçerir,'ama
dUygusal jStişmar tanlŞılan -bu Wrlerin dış'ltdadır. Bu tüı- islismar
SÖZlÜ saldırılar biçiminde gerçekleşir; Çocuklara düzenli olarak
bağınlır ya da tam tersine soğu~, sessiz, bağı/layıcı olmayan bir
lavırla Yaklaşılır. DuygUSal iStismur, yelişkinin, çocuğun dUygularJoj -incitmek, içsel acı vermek ya da çocuğu katşısına almak
için harcailiğf, bilin<;/i birçabodlt Bu Son boYUt önemlidir, çün
52
Jt
*
ı
0# '
kü çocuk anne babasının duygusal dUrumu yüzünden her zaınan
kendini suçlar. Eğer anne ya da baba bilinçli bir şekilde. kendi
dnygu/a" yüzünden çocuğu suçluyorsa bu etki ikiye kat "ınır.
Duygusalolarak iSlisma"n diğer Wrü, anne baba haksız bir şekil
de çocuğu başkalarıyla ya da kard<§/erjYle karşılaştırıp, zayıııık.
	la"Yla. dalga geçip, oııla" küçük düşürdüğüilde nıeydana gelir. .
	Duygusal istisınaı; ÇOOukla"m, karşı içtehjçe düşmanlık bes
leyen anlle babal"rın' en sik buşvurduğu silahtır. BÖYlece düş
manlıklarını dolaylı olarak gösterebilirler, ve bu da çocuğun ka.
fasmı karışltrır.çocnklar ,"Ilga gı,Çilınenin ve küçük düşürülıne.
njn aclSlII, yaşarlar aına sÖYlenenlere kırıllPkırılmamaları ge
'ek~iği"i bılemczler. Dnygusal iStismar bn yüzden çok sjnsice
bir ıı ateke "ir. Gelişınekte olan ÇOCUğun içine akıtıImış bir zchjr
işlevi görür Ve onda dnygUsal acıli ın ve kal~kl'ıklığınıij izlerini
bırakır.
!lı
.
	Q Özet
	Işlevsiz bjr aile, Yukarıda sayılan özeJJikle,; içjndf barınd'ra"
ve ailehin devamını sağlarııaI< içinkullanan aile türüdür. Bn Yüz
den, işlevsizlik, oldukça genjş bi, yelpazeyi bps"r, dalıa az yı
kıcı-olan deneyimlerden, en uç noktadu yaşanan rahatSıZlıklara
kadar değişjr. İleriki bölümlerde bu tÜr aileıer içjnde yetj~mehin
sonuçlarını inceleyeceğim.
	Şiındiye kadar ailenin bazı uyrın Illarını incelediın. Bufıun
sebebj, çocuğun ilk YIl/armda yaşadıklarınııı kuhcı sonu,I,,, do
ğ unııas ıdır. Bjrçok değerli kitap, Çocukla" yaralayan onanıla"ıı
başında geldjği için özellikle aile kurumunu ele alınaktadır.
Aklıına ilk gelenler, Jolm Br~d,ıım'(uıı Ai/ede BrOd,h4w Ve
Charles Whitfidd'jn İçinizdeki Çocırilu iYi/"şti""ek adlı kitapla
rıdir. Aile jçindeki deneYiınlerden başka, Çoebk üze!'inde iyi ya
da kOtü etkiler bırakan başka kurnmlar ve döneınl.r de vurdır.
Ailelerin etkilerinden sonra, okul da önemlidir. Şilt,dj bii ~onu
	ya geHYQruz.
 

üç
Okul Deneyimi
.'
H~ğitim imrimilecek bir şçydir. Amazaman zaman ha~
fırlamak gerekir ki, bilinmeye değer hiçbir şey öğretile
mez. "
. Oscar Wilde
"
o Giriş
Birçok çocuk, kritik gelişme yıllarının büyük kısmını okulda
geçirir. Bu yıllar boyunca, yaşam üç yönüyle karşılarına çıkar:
sosyal akran grubu, otorİte sistemi ve öğrenilmesi gereken ko
nular kümesi. Tüm bunlar, eğitimciler tarafından, çocuğu yetiş
kinliğe hazırlayan araçlar olarak kabul edilir. Bu hazırlik, kişi
nin yetişkinler dünyasına uyumunu etkiler. Bu e!kilerin bir kıs
mı oldukça yapıcı olabilirken bazllan da son derece yıkıcı ola
bilir. Okul deneyimi iki kenarı da keskin bir kılıçtır. Bu, çocuk
işlevsiz bir ailede yetişiyorsa özellikle böyledir. Okuldaki faali
yetler birçok fırsat yaratır; bunlar, ev ortamının çocuk üzerinde
ki sağlıksız etkilerini hafif/etir ya da şiddetlendirir.
<",
~.
1
J1
i
j~ i:
Bazı yorumculara göre, çocukları anne babalarından, YII'IP, büyük gruplar halinde eğitime sokmak, tamamen zararlıch. B u düşünceye karşı biraz sempatim var. Bizim, eğitim ve ögı cnnc anlayışımız, sanayi devrimiyle bağlantılıdır, onun etkisilttkdir ve hala o dönemin bazı özelliklerini içinde barındırmaktadır. Sanayi devrimi yetişkinlerin yaşamının zaman kUllanımı kOIHısun
da titiz bir biçimde yapılanmasına, çalışma ve dinl~pme zama
nının yapaybir biçimde bölünmesine sebep olmuştur. Okul, ço
cuklatın sanayileşmiş toplumda yer/erini alabilmelerini sağla
mak için, onları .dışarıdan kontrol ederek, zil sayesinde erken yaşta zamanlarını düzenlemeyiöğretir. Sonuç olarak, sıkça tai'tışılan yabancllaşmış1ığına ve anlamsızlığına rağmen çocuklar
yetişkınlerin iş dünyasma uyum sağlar/ar. Bu, iğneleyici bir bi
çimde şöyle de tarif edilebilir: Çocukları monoton ev-iş-ev döngüsüne hazırlamak. Ayıu zamanda, öğrenmeyi oyundem koparan yapayayrım, yaşamın sonraki yılları için bir eğitim s:ığlar, ~)Unların en ön,emlisi de boş zamanlan.işten, yaratıcı işleriyse, Üreti
ci işlerden ayırmaktır. Artık, sanayi-sonrası çağda, bilgi ve robot teknolojisi ç<iğında yaşadığBmza göre, bu eski eğitim sistemlerinin etkilerini görmek ilgiıW olacaktır. Bu .sistemler, genç yctişkinlerirniziı:ı sanayi-sonrası topluma uyum sağlayanıamalarma sebep olmuş mudur'?" Boş vakitlerin çoğalması, yaratıcılığa, soyut düşünceye, uyum sağlayabilir olmaya duyulan gereksinimin artması, gençlerin hazır olmadıkları bir dünyaya alışmalarıncia sorun yaratır mı'? Bazılarına göre bu çoktan meydana gelmiştir. Bu konular çok önemlidir ve modern dünyamızda, eğiıimin rolü ve uygulanışı açısından, derin, felsefi soruları ortaya çıkarır.
Ama bunlar, bu kitabın ele almayı hedeflediği konular değildir. Okulun çocuklar üzerindeki etkilerini tartışacağım, ancak, okul.
sisteminin tümünu içine alan ve ilgilenilmesi gereken daha bü:xük sorular olduğunu da belirtmek istiyorUm. Genelolarak, iki çeşit okulortamı vardır. Birincisi, çocukların, bugünün dün
yasında kendilerine yaratıcı vc üretiçi bir yer edincbilmcleriııi
\
))
 

,,'ığlamak için, onların çocukluktan eğitsel ve sosyal anlamda
donanımlı olarak çıkmalarını sağlayan, anlayışlı ve ilgili okul
ortamıdır. ikincisiyse, çocukların kişiliklerirıi, özgüvenIerini ve
öğrenme yeteneklerini yaralayan, problemler yaratan okul orta
mıdır. Bu .okulortamlarını yine sırasıyla; sağlıklı ve işlevsiz
olarak ayırmak faydalı olacaktır.
O Sağlıklı OkulOrtamı
"
Sağlıldı bir eğitin1 ortaliunın üç ana öğesi bulunur:' 1. Öğretmenierin tutumları ve yetenekleri; 2. müfredatın uygunluğu; 3.
okulun sosyal organizasyonu, Bunların detayımı inmeyeceğim.
Amacım, okulda işlevsiz eğitimin ,1I1laşılmasll11 sağlamak oJ:ı
cak.
	Öğretmenlerin Tutumları ve Yetenekleri	rJ
Okulortamında, öğretıneninJolü merkezdedir. Öğretmenin
çocuklara karşıtavrı ve çocuklarla çalışabilme yeteneği/modern
eğitimin temel taşıdır. Öğretıpenaynızamanda, çocuklarla ilgi
le;ıen, önemli .bir mode.Idir. ,Öğretmenlik bir meslektir. Bu yüz
den, insanın kendini tümüyle adamasmı gerektirir. Bir insan bu
mesleğe başka bir meslekmiş gibi yaklaşarak iyi bir öğretmen olaıııaz. Benim inaneıma göre, çocukların sağlıklı bir şekilde
öğrenmelerinj sağlayan bjr öğretmenjn anahtar özellikleri şun
lardır: Çocuklardan hoşlanmak, esnek ve uyum sağlayabilen bir
yaklaşıma sahipolm,ık duyarlı olmak ve duygusal açıdan istik
rarlı olmak. Bu özellikler okullarda öğretilemez, ama öğretme
becerileri bunların üzerine edinjlir. Bu özelliklere sahjp olmayan
öğretmenler genelljkle işlerjnde çok gerjljm yaşarlar ve mutsuz
olurlar. Bu da okulda çatışmaya sebep olur, ,herkesi jlgilendiren
bir mutsuzluk ve karmaşa yaratır ve öğrenciler öğretmenlerjne
sırt çevjrir.
Çocukların sağlıklı gelişmesjni sağlayan öğretmenlerin
anahtar özellikleri bence şöyledir: Mükemmel sosyal beceriler;
56
f
" ' i
	i
...
kafaca henuz pt.;'" plişmemiş kişilerle açıkça iletişim kurabilme becerisi; öğretilen konula~ hakkında yeterlj bilgi birikimine sa
hip olma ve daha fazla öğrenmeye ii:arşı ilgi, Bu son konuya,
~ '
özellikle, fazla önem verilmez. Okulun, öğrenme açlığll1ın mer
kezi olması gerekirken, öğretmenlerin tutumlarınııı üzerinde duruhnaması ilgİnçtİr. Arzu insani bjr duygudur, öğrenme arzusu öğretilmez, edjnilk O halde, birçok çocuğun, her gün saatlerce jşinden sıkılan bir yetişkinle beraberolup, öğrenıneye karşı ilgisjz olmalÜrına şaşırmamak gerekir. Bu tutumlar ve beceriler, sağlıklı bjr okul.. deneyimi için olmazsa olmaz~öğeler olmalarına rağmen, çocukların okulortamındaki qeneyirrılerinin yalnızca bir kısmİnı oluştururlar.
Müfredatın Uygunluğu
Müfredat, eğitim kurumlapnda öğretiıl\ıesi kanırlaştırılan
konuları içerjr. Müfredat hazırlamanın karmaşık yönleri içine girmek istemiyorum. Çocukların okulda öğrendikleri ya da öğrenmedikleri şeyler ileriki yaşamlqpnı öneqıli ölçüde etkiler. Uygun bjr mlifred"t, çocuklarÜ, birer yetişkin olduklarında yaşamın kel1dilerinden bekleyeceği görevleri yerine geÜrmclerini sağlayacak donanımı kazandırabilir.
Bence, uygup bir müfreclatta dört öğe vardır, Bunlar,ıokulda öğrenilenlerin, çocuğun düşünebilen ve sorunlarını çözebilen biri olmasına; yenibeceriler edilUl1eyeteneğine sahip olmasına;
.bir beceri türünde (okuma-yazma gibi) ustalık kazal1masına ve ihtiyaç duyulduğunda hatır!adığı bir bilgi birikimjne sahip olmasına yardım edip etmemesjyle jlgjlidir. Görüyoruz ki, okuldakj öğrenme, yalnızC'ıı belirli konularda bilgi ve beceri eclinmeyj değil, yetjşkinlik dönemjnde öğrenmeyi sürdürme yeteneğinin geliştirjlmesini de içerir. Eğitim son zamanlara kad~ır hep bu 50
nuncusuna önem vermiş, birçok insanın yetişkihlikte nerey~ ajt . ,~ olacağını bilmesini engellemiştir. Aslında, oluşturulan müfredatlarlll çoğunun insanların kendi -başlarına düşünememelerine
57
 

sebep olduğu da söylenebilir; bu. eğitim denen şeyin ilginç bir
sonucudur.
Okulun SosyalOrganizasyonu
Hem öğretilenlerin niteliği hem de öğrenilenlerin uygunluğu.
okulun sosyal iklimi içinde meydana gelir. İnsanların birbirle
riyle ilışkilerini belirleyen de sosyalortamdır. Netleştirecek
olursak, okulun sosyalorganizasyonu okul içinde öğrenciJer
arasında, öğretmenler arasında ve her iki grup arasında sağlıklı
bir sosyal etkileşim sağlamak için çaba gösterir. Sağlıklı bir sos
yal ortam, çocukların ilişkilerin önemini ve verimli iletişim kur
ma becerilerini öğrendikleri yetdir. Bu konunun bazı yönleri tare
tışı/maya değerdir. Sağlıklı bir okulortamında, çalışanlar arasın
daki ilişkiler saygılı ve mesafelidir. Öğretmenler, öğrencilere
saygı 'gösterir ve değer verirler. Öğrenciler aşağılanmaz, istismar
edilmez ya da dışlanmaz. Öğrenciler de, öğretmenlerine aynı
saygıyla yaklaşır/ar. Gençlerin, başkalarını incitmesine, onlarla
dalga geçmesine, rahatsız etmesine izin verilmez. Çalışanlar
arasındaki çatışl)lalar, Öğrencilerin meraklı gö~le1-jnden uzak
tUtulur. TÜm okul birtakım gibi davranır, ortak amaç, öğrenme
açll.ğllJI artırmak, bilgi ve beceri kazanmaktır.
Bu tür bir sağlıklı öğrenme ortamı tanımı, yakın zamanlara
kadar, ütopik ve idealist~'e görünebilirdi. Çünkü tıpkı sağlıklı
aileler/e ilgili görüşlerimiıde olduğu gibi, çocuklarla ilgili konularda da, ideallerimizi kaybettik. Okulda işlevsiz eğitim, zorun
lu eğitimden ayrıcdüşünülmeınesi gereken bir konudur.
o İşleı'siz OkulOrtamı
Bu kitabın aınacı. çocuklu'; yaralarını sarmaktır. Bu y~jzden.
çocukların uğradığı hasarın HiıııüııUn aileden kaynaklanmadığı
IJI belirtmek gerekir. İşlevsiz oku/ortamı çoCukta derin, duygu
sal y~ıralar a~'ıJmasına sebep olabilir. Çocukların yaşantılarıncia,
bu dönemin ctkileri SOI1 on yılda büyük ölçüde artmıştır. Bizim
5X
:1
Iİ
ii
iii/'li
..
t
gibi i 980'lerden önce eğitim almış olanlar için, yüzleşiirnesi ve
baş edilmesi gereken bir hasar mirası vardır. Bu miras, son iki
yüzyılın eğitim uygulamalarının hastalıklı özelliklerini içer
mektedir: 1. Öğretmeni n çocuğu istismarı; 2. kontrolsüz zorba
lık; 3. yetenek ve sosyal smıfa bağlı ayırımcıhk; 4. diğerleri
kadar zeki olmayan öğrencilerde aşağılık duygusu yaratmak.
Tüm bunlar, şu anda 30 yaşın Üzerinde olan herkesin bir ölçü
de aldığı eğitiminin özellikleridir. Güvenli ve sağlıklı ailelerden
. gelen çocuklar, bu özelliklerin etkisiyle zarar görmekle birlik
te, daha başlangıçtan güvenli bir ortamdan gelmeyenıere göre,
yine de.daha az zararhçıkmışhrdır. Üstelik, ne gariptir ki, bu
okullardan en çok zarar görenler de, d~ıha savunmasız olaı~ bu
, çocuklardır. Yaşamın birçok alanında olduğu gibi, bUrad~! da
zaten zf:ıyıf olanlar en acımasızuygulamalara ımımz kalmışlar~ .
dır.
~
Öğretmenlerin çocuğu İstismarı
Chr1sty on yaşındaydı ve kendini kısmen psikopat bir öğret
mehin (o dönemde öğretmenlerin çok azı böyleydi) korkunçhareketlerinden koruyacak durumda değildi. Sınıfın en iyi öğ
rencileri qıı adamın en yıkıcı davranışhırına maruz kalmaktan
kurt&IIJluştu, am~ı diğerleri kurtulamamıştı. Christy, en çok acı
çeken öğrenciydi. Çok yoksul bir çocuktu. Giysileri ütüsüz ve
kirliYQi, saçları neredeyse hiç yıkanmıyordu, yaşamd~ın ürken
bütün insanlar gibi hafifçe kambur duruyordu. Yüzünde yalnız
lık ve umutsuzluk if,idesi vardı, alnıysa kaşlarının sürekli çatık
olmasından ötürÜ buruşuktu. Anne babası, onunla hiç ilgilenmjyordu. Görmek isteyene, bu kadarı yeter de artardı bile. Ayrıca
Christy her zaman okula geç kalırdı.
Onun nasıl bir karmaşanın içinden çıkıp,/okul den~n bu kor
kunç öğrenim yerine geldi.ğini kim tahmin edebilirdi? Sınıf ar
kadaşları, çoğu çocuk gibi bencilce, Christy'nin geç gelmesiyle,
öğretmenin dikkatinin bir süreliğine de ol~a üzerlerinden uzak-.
59
 

laşacağını bilip rahatlarlardı. Öyle de olurdu. Christy her gün geç gelirdi, o günkü konular başladıktan sonra, hatta bazen yarım saat kadar sonra. Arkadaşları, kapının kolunun yavaşça döndüğünü görür ve bu arkadaşlarının bir kez .daha öğretmenin vahşetinin ,penç'esine nasıl düşec,eğinimerak ederlerdi.
KötÜlük insanı büyüler; Bu yüzden, diğer öğrenciler izlerlerdi; narin, genç zihinleri, sorumluluk sahibi olması gereken yetişkin adam Christy'i tüm gücünü kulla,narak sopayladöverken,bu vahşet sahnesiyle alt üst olurdu. Christy'nin tepkisi hemen_her zaman aynıydı: Boynu ve yüzü aCı ve aşağılık duygusuyla kızarırdı; ağlamamak için kendini zortutardl,yatı:ı1ı fuhunda saygınlık adına ne kaldıysa.ona tutunmaya çalışırdı.
Şu anda nerede olduğunubilmiyorum. Belki qinız huzur bul
muştur. Christy'nin yaşadığı deneyim,Öğreticidir, çünkü son yıllara dek İrlanda 'da y~ışanan okul deneyimlerine bir Örnek~ir..Bu,
genellIkle oğlanlar için böyleydi. Bazı öğretmenler yalnızca er
kek çocuklara gaddarlık edcrdLkızlara zulmetmeye ilişkin tabu yüzünden, kendilerine hakim olup onlara saldırganca davranmazlardı. Bu tür merhametsizliğin dişilere yöneiik olanı, daha yumuşatılı;nış ıürdel1 fiziksel istisman ye sinsice yapılan psikolojik işkenceyi içeriyordu. Bu olaylar, diğer öğretmenler ve pek çok an~e baba Jarafl11dan da hoş görülürdü. Bu, o z<!manın toplumu tarafından işlenen ciddi bir suçtur.
da, zorbalık, bazı öğretmenlerin duygusal istisman biçiminde ortaya çıkardı. Genç kızlar duygusalolarak hırpalanır, akranları tarafından dışlanıp alay konusu edilirdi. Ve yine bu uygulamaya
maruz kalanlar, en savunmasız ve zayıf olanlardı.	.
Kontrolsüz Zorbalık
O zamanın okullarında, çocuk üzerinde yıkıcı etkileri olan
zorbalığın, sıradan bir olayolması şaşırtıcı değildir. Zorba yetişkin modellerine tanık olmak, daha gÜçsüz olanlara yÖnelik da4 yak ve aşağılamada rol alma konusunda bir aşamadır. O dönemde yaşayaii çocukların çoğu, okulortamında, kendilerirıden daha güçlü olanların saldırılarından korkarak yaşarlardı. Evde dayak yiyen bazı çocuklar okulda dövüldüklerinde, içlerindeki tüm şiddeti veÖtkeyi arKadaşlarına yöneltirlerdi. Kız okulların
. .'
Ayrımcılık
Öğrenciler iki konuda ayrımcılığa maruz kalırlar: sosyal
statü ve başarı. "Şehrin doğru tarafından" gelenler, sağlıksız öğretmenlerin taciz ve hakaretlerinden kurtulurlardı. Fakir ve
. güçsüz bir çocuğu incitmek, prestijli bir ailenin çocuğuyh\ uğraşmaktan çok daha kolaydır. çünkü böyle anne b~balar, genellIkle bir rahip ya da rahibe olan öğretmenin karşısında entelekttiel ya da sosyal açıdan aşağılık duygusuna kapılmazlardi.. F. ıdr ve daha alt tabakalardan g~len anne babalar zaten gend:. likle yetişme tarzlarından ötürü içlerinde bir ~lşağılık duygusu tlişıl'lardH Buinsanlar. !;Jtoriteye pek karşı gelemezler ve sosyal açıdan kendilerinden üstün olanların davranışlarını sorgulayamazlardı.
Öğretmenler, derSlerin gerektirdiği soyut düşünme becerisini sergileyebileq~k derecede zeki öğrencilere, diğerlerine oranla
. daha çok saygı duyar ve değer verirlerdi. A!TIa d;,~er taraftan, Öğr~inenlerin ilgisini üzerlerine daha' yoğun bi"'imelt' reken bu çocuklar, akranlarından kötü mııi;\mele görürl&rdı, çtinku öğretmenin davranışlarındakiadaletsizlik fark edilirdi. Bu çocuklar,
i.~, \ çektikleri eziyetinacısını, zihinselolarak daha yetenekli,olanlar
	-. dan çıkartırıardı ve geneııikle yukarıda sözü edilen zorbalıklar
	meydana gelireli.
Buna benzer,Jakat daha yıkıcı olan bir fenomen, öğretmenler kavga eden çocukları ayırıp onlara ceza verdiğinde ortaya Çl-
kardı. çoğu sInıfta bir ya da iki günah keçisi olurdu. Diğerlerine göre zeka düzeyi daha düşük ve duygusal açıdan dHhi:ı savunmasız olan birkaç öğrenci, okulun yarattığı gerilim, sıkıntı, ve korkudan' kurtulmak amacıyla sınıf tarafından günah keçisi
60
61
 

haline getirilirdi. Bu çocuklar genellikle komik ve başlan hiç
dertten kurtulmayan tipler olurdu. İçten içe asla hiçbir şey
başaramayacaklarmı bilirlsrdi. Şanslı olanlar okulu daha erken
bırakıp, ne yazık "ki artık !üzumsuz hale gelmiş olan çıraklık ku
rumuyoluyla kendilerine toplum içinde bir yer edinmeye çalı
şırlardı. Diğerleriyse, ardı arkası kesilmeyen başarısızhklarla
boğuşmaya ve aptal ya da akılsız etiketleriyle yaşamaya devam
ederlerdi. .
Aşağılık Duygusu Yaratmak
Tüm yarışmalarda kazananlar ve kaybedenler olur. İşlevsiz
okulun en yıkıcı öğelerinden biri de, öğrenme ve eğitimi bir ya
rış halİne .getirmesidir. Sonuç olarak, hedef, öğrenme sevgisi edinmekten çıkıp, umutsuz bir diğerlerini geçme, diğerlerinden
iyi olma, aşağılanmayı önleme mücadelesine dönüşür. Genç bir
insanın bilgiye olan sevgisi, onu kendi başına değerli bir şey ol
maktan çıkarıp,ı~başarıiçin bir araca çevirerek yok edilir. Bu,
yüzden birçok insan öğrenmek istemez. Bu inanca karşı söyle
nen şeyse, çocukların bir şekilde öğrenmeye zorlanması gerektiğidir. iki yöntem yaygın bir şekilde kullanılır: fiziksel istismar ve ceza vermek; utandırmak ve alayetmek. Son zamanlarda, akadtt,mik başarısızlık karşısında fiziksel ceza uygulaması kalkmıştır, 'ama utandırma yöntemi etkili bir araç olarak kummıl
maktadır. Başarısızlık acısı halii öğrencileri motive etmek için
kullanılmaktadır.
Artık psikologlar, sürekli başarısızlık deneyimlerinin, umut
suz ve çaresiz bir yaşam görüşünün tohumlarını ektiğini fark et
mişlerdir. Sık sık akademik başarısızlık yaşayan çocuklar aşağı
lık duygusuna kapılmaktadır. Bu duygular, daha da büyük bir
başarısızlık korkusuna yol açmakta ve öğrenmeye karşı isteksiz
Jiğe dönüşplektedir. Böyle bir ortamda kişi başarısız olur, aşağı
lık duygusunu ,tadar, daha çok korkar ve en sonunda vazgeçer.
Kimileri bu kısır döngünün içinden yıllarca çıkamayabilir, okul
'.
,
62
tl
bir cehenneme döner; uzun vadeli sonuçlar, özsaygıyı ve umudu kaybetme, başarısızlık ve otoriteden korkmadır.
Yarışmayı destekleyen tüm eğitim sistemleri, duygus~l anlamda yaralı birçok genç insan yaratma riskini beraberinde geti-
rir. Bunun sebebi bu yaklaşllTIın adaletsizliğe dayanmasıdır. Tüm çocuklar aynı akademik ustal.ıkla 'donanımlı olamaz, yetenekli olanlar bile farklı ortamlardan gelmektedir; kimi geIİş~ mekte olan çocuğun öğrenmesinin desteklendiği, kimiyse buna önem verilmeyen, hatta bu tür çalışmaların istenmediği ortamlardan çıkıp gelmiştir. O halde geçmişte olan şudur: Akademik öğrenmenin çoğu oldukça dar anlamda düşünülmüş ve kimilerini harcamak uğruna bazı beceriler öne çıkarılmıştır. Belirlenen stand,\rtlara uymayan çocuklara ta en başından beri haksızlık edilmiştir, Genç insanları erken yaşhirda bu şekilde değerlendirmek, onların yaşamları boyunca uşağılık duygusuyla boğuşma
	larıml' sebep olmaktadır.	.
Neyse ki, çocukları eğitmede kullanılan modern yaklaşımlar, en azından ilköğretim düzeyinde, daha ,ıydınlanmacıdır ve öğrenmeye daha bütünsel bir çerçeveyle bfıkmaktadır. İlköğretim
. sonrası düzeydeyse akademik başarı yarışı sürmektedir ve çok sayıda ins,ını, yaşamın zevkli yönlerinden biri olması gereken öğrenme menıkı ve bilgiyle gelen buşarı konusunda inançsızlığa düşürmektedir. Bu kitabı elinde tutan ve okulunu 20 İla 30 yıl önce bitirmiş olan okurlar arasında özgüven duygusu ve inisiyatif kullanma becerisi büyük yara alan kişUel' olduğu bir gerçektir.
o Özet
Bu bölümde, okulun çocukların gelişimi üzerindeki bazı et
kileri incelenmiştir. Eğitimin faydaları, geı1şmekte olan biri için çok değerlidir. Ancak, yakın zamana kadar, çocuklara yönelik
acımasızlık (onları fiziksel cezilların veaşağllamanll1 ~urbanr,ya, da bunların şahidi yaparak) genellikle çözümsüz kalmış ve'ye
63
 

 
 

 
ruyordu. Beden dili, savunmaya geçtiğini gösteriyordu ve yü
zlinde alaycı bir gliiümsel11e vardı. Anne babası ise oldukça Sı
kıntılı ve oğullarına kızmaktan çok onun için endişeliydiler. Bu
durumda Gerry'yi konuşım:{ya ikna etmeye çalışmanın anlamsız
olduğunu fark ettiğimdeıl, pnunla yalnız görüşmek istediğimi
söyledim. Onunla konuştuğumda ortaya çıkanlar, bireyselliğini
vurgulamaya çalışan gençlerde görülen şeylerdi.
Gerry kimlik bunalımı yaşayan, parlak bir gençti. Çok kur
nazdı ve anne babasını/] ontın iyi çalışan kafası içinde olup bi
tenleri anlayamadığıııın farkıııdaYdı. Kavrayışı oldukç;ı güçlliy
dÜ ve
Y
asadığı
P
roblemlerin farkll1da
)
'dı. Problemlerin coğu an
	' ~	. ,~
nesinin koyu dinsel inançlarına karşı verdiği mücadeleyle ve an
nesiıiin bunları ona aşılamaya çalışmasıyla ilgiliyd( Annesini
incilmek istemiyordu, ama onun görlişlerine katılmı~or ve onun
dinsel uygulamalarını reddediyordu. Ne yapacağını kestireme
dcn annesinden uzaklaşıyordu. Tlim bunlar alaycı, umursamaz
bii- crgen genç maskesi ardında olup bitiyordu. Bu tür hassas dö
"ncmlerde, ergcn gençler huzur ve güveni kendi akranlan arasın
da bulurlar. Bu dÖnemde ahan grubunun baskısı, insanın YÜşa
mıIJda yönJendirici bir etki ya/par.
o Akraıı Grubu Nedir?
Akraıı grubu bÜskısını, daha çok ergenlik yıllarına ilişkin bir
şey olarak düşünmeye alışnıışızdır, oysa çoğumuz için yaşamın
vazgeçilmez parçalarından biridir bu. Çoğu insanıiı bir şekilde
bir akran grubu vardır: Bu kişiler bizim en çok kendimizi buldu
ğumuz, özde.~leştiğimiz kişilerdir: meslektaşlarımız, sosyal çe\'
ren1İz ya da orlak ilgilerimizi pay/aşıığımız, Spordan ço@uk ba
kınlH1;, kadar bazı konuları paylaşlığıı11lz insanlardır. Akran gnı
bu baskısmın, crgenlik dönemine ÖzgÜ bir şey olduğunun düşü
nülnıcsinin sebebi, geneJlıkle, genç'lere hem güvenli bir diıyanış
ma ortamı sağladığı hem de varolan dlizene karşı koymalarını
kolaylaş/ırdığı için bu grubun yelişkinlerin gözüne batıııasıchr.
66
...
Anne babalar ergen çocuklarıyla ilişki kurmaz ve onlarla iletişi
me geçmekten vazgeçerlerse bu etki şiddetlenir.
İkinci sebepse, dışarıdan b;.kIldığmda, bu grubun bireye, ai
lelerin ve toplumun onaylamayacağışekilde davranma konu
sunda güçlü bir 'etki yaptığı izleniminin edinilmesidir. Bu. Wl'
grupların ortak özelliği, gençlerin isyankar ve anarşik müzik gi
bi r~ıdikal şeylere ilgi duymasıdır. Bazen pek de estetik olmayan
etkileyici giysiler, kabul edilir görünümün smırlan dışında kalan
saç şekilleri ve takılar... Bunların hepsi de gençlerin, toplumun şartlanmışlığı ve değerler sistemini reddetmek için kuJlandıkla
rı bir üniformadır. Bu, s<ığhklı gelişimin ayrılmazbir parçaliıdır;
çlinkü ergenlik, bireyin kimliğini bulmaya çalıştığı dönemdir.
Kişi kendi istediği gibi bir birey olmaya çalışırken, düzene kar
ŞI gelme fırsatını kullanmalıdır, dünyada .yaşaının farklı yolları
nı denemelidir; bunları yaRarken kendine ait bir değerler sistemi
ve yaşam biçimi bulacaktır.
Ergenlik bunalımı, yeni formülJer denemek yerine aile tara
fından hazır bir formülün zorla kabul ettirilıneye çalışllcfığı za
manlarda meydana gelir. Akran grubu, bu yeni davranış ve dü- .
şünüş biçimlerinin denendiği yerdir. Yine de, bu dönemde insan
öyle hassas bir çağdadir ki taınam~n kaYbolabilir, çünkü henÜz
ortaya çıkabilecek baskılara karşı koyacak gücli yoktur. Ailesi
nin, özellikle anne babasının, bu isyan sırasında onuııla birlikte
olduğunu bilmemenin güvensizliğiyle, yakınlarda yardım isteyebileceği birileri olmadan tehlikeli sulara sürüklenebilir. Anne
babası tarafından reddedilmiş olan kişilerseakran grubunun kı
lavuzluğuyla yollarını bulmaya çalışırlar ki, bu o grup da aslın
da pek güvenilir değildir.
Ergenlik çağında yerine getirilmesi gereken görev, bir kimlik
edinmektir. Bu kimlik, genç insana yetişkinlikte kUllanacağı ha
ritayı sağlar. Bunun oluşumunda akran 'grubunun etkisi biiyük
tür. Bu işlemin üç çıktısı vardır. İkisi işlevsiz'dir, iiçüncüsüyse
ergenlikteki sağlıklı bir oluşumdur.
67
 

. ın
o İşlev.fiz Kimlik Oluşumu
G~nç ins~ın]ar ergenJik yıJhınna boş bir Jevha olarak gelmez
ler. Kişi]iklerinin gelişimi, yukarıda tartışılan olaylar tarafından
iyi ya clTıkötü yönde etkiIenmiştir. Sağlıklı, tutarlı sevgi ve say
gı görenler, destekleyici bi~ egitim ah,ınlar, kuJ1anılmış, kötü mu
amele görmÜş, ajay konusu edi]mişcolanlara göre, hem evde
hem okulda, ergenlik yıJların1l1 güçlükleri ve'denemelerjyle başa
çıkma konusundü d,dıa iyi durumdadırlar.
çoğu insan ergenliğe, el değmemiş, denebilecek bir b~İ1Iik
. duygusu içinde, yaşama iyimser bir bakışla ve tam olarak anla
şı]madığının Ütrkında olmakla birlikte sevildiğini bilerek ulaşır. Yetişkinlerin yaşamına değer veren ve saygı gösteren, ama yeni
fikir ve davranışları denemekten de geri durmayan bir akran
grubu s~çme eğilimi içine girer. Bu kişiler başkalarına ya da kendilerine ~arşı daha az yıkıcıdırttr ve bu şekilde işleyen bir
grubu da terk edeceklerdir. Diğerleri bu çalkantılı yıJ]ara yeter
siz özgÜven, boşluk duygusu ve yaşama karşı korkulu ve umut
suz bir bakışla gelir. Ergenliği travmatik bulanlar daha çok bu
ikinci gruptur; YoJ1arını kaybederek, akraıi grubul1Un etkisihde
kalır, kendiTerine acı ve başarısızlık dolu bir yaşam kurarlar. BÜ
yUk olasıJıkla, önc~ki yıllarının kızgınlık ve hayal kırıklığ1l1ı
yansıtacak birükran grubu içine girerler ve ısyanlÜh, sıradan
sorgulama ve denemelerden farklıdır. Reddedilmiş ve öfkeJi
diğer ergen gençlerle beraber, ağz1l1a kadar öfke ve. yıkıcıeği
limle dolup taşacak bir grupun ya da çetenin parçası olurlar.
Burada ergen gençlerin k~ndilçrini ifade edebilmek için ge
neJlikle kendi duygusal sağlıkhırıriıya da sağlı~sızlıklarınıyan
sıtan gruplara girdiğini fark ediyoruz. Bunu gören yetişkinler
genellikle sinirlenir, bunu kendilerinin reddedilişi olarak yorum
layıp akran grubunu suçlarıar, oysa I.}i, ergen genç aslında için
dekileri, kendisi gibi duygusal ar,ılamda yaralı olan diğerleriyle
beraber ifade etmenin yolunu bulmaya çalışmaktadır.
68
..,"'.:
ııi
o Kimlik Dağılması
Son gruptaki gençler "kimlik dağılması" denen şeyi yaşama
yolunda ilerleyeceklerdir. Bu, kimlik oluşumunun sonuçların
dan biri olarak ortaya çıkabilir; bireyin yön duygusunu kaybet
mesini ve sosyal ve mesleki kimliğini bulamamaslIl1 içerir. Genç
kişi, kendini yönlendirecek bir ilke bulamaz ve yoğun bir kuşku'
ya.~ar: havari James'in dediği gibi, "Şüpheye dÜşen kişt denizde
rüzgar' tarafından sürÜklenip alabora olan bir sandahı < benzer."
Bu benzetmede rÜzgar, kendileri de kaybolmuş, kafası karışık kişilerden etkilenmeyi tel11sil etmektedir. Bu karmaşaya eş {ik
eden içsel kavga Çoğunlukla alkol ve uyuşturucu denemelerine
yol açar ve duygusal sıkıntılardan kurt~lmak amacıyla bu mad
delere karşı bağımlılık oluşur. Aynı zamap,da, stakÜkoya karşı
isyan yavaş yavaş kıskançbir öfkeye dönüşür, ~Ünkü genç, .etra~
fındakilerin yavaş yavaş olgunlaştığmı ve temkinli bir şekilde
kimliğini oluşturmaya başladığını ~ör(jr.
	O Kimlik Yitimi
. ".
Ergenlik döneminde bazen ortaya çıkan bir başka durum da
"kimlik yitimidir". Bu, kişinin kendini kapatması, evdel1 dışarı hiç çıkmayıp günlük olaYI"irdan kaçmasıdır. Bu yolu seçen
gençler ya yaşamdan çokkorkmaktadırlar ya da yaşama atılma
"1\'0
istekleri anne babaları tarafından çok fazla b"istırılmaktadı[; Da
ha çok, katı Ve önceden b~irIenmiş~ güvenli bir yaşam tarzını
seçerler. Anne babalarının arzuladığı, sosyal açıdan uygun mes
lekler seçerek, kendi akran grupları .ıçinde yetiş~in insanlar gibi davranarak ve geneUikle kendilerini aslında özgün kişilikler ge
liştirmeye sevk edecek enerjilerini bastırmak "geçici hayatlar"
sürerler; kendi doğ!ularını belirleme zevkini belki de hiçbir
zaman tadamazlar.
Danışman olarak iş hayatımda, otuzlarında ya da kırklarında
yaşamları bu hale gelmiş birçok insanla karşı!aşıyorum. İlk grup
hala kim olduğunu bUll11anın çabası içinde. Birçoğu yirnıili yaş
".
'.
69
 

 
 

 
 

 
 

. Bu sonuçlar, kişinin gelişimi sırasında aldığı yaraların niteli- .
ğine gi)i-e değişir, delilik bu yüzden oldukça az rastlanan bir du
rumdur, vasatlık ise oldukça yaygındır. İlk önce deliJik sorunu
nu ele alacağım.
o Delilik
	.
20. yüzyılın son döneminde, en azından Batı dünyasında, tu
haf ve tahmjn edjlemez ölçüde acı çeken insanlardan deli yerjne
akıl hastası olarak söz etmenin daha az acımasızca oldugunu dü
şünmeye başladık. Bence, bu yaklaşım (iyi niyetli olsa da) kird
seye pek bir yarar sağlamamaktadır. Acıyı yaşayandan çok; onu
izleyene rahatlık vermektedir.
DeJilik, kimj jnsanlann içjne düştüğü karanlık bjr duygusal
mahzendjr, De/iljğin sjmgesj ruhsal, duygusal ve cntelektüel du
zeyde yaşanan yorucu. içsel deneyimlerdjr. Deli jnsanlar, dış
çevrelerinde olup bitenlerle pek ilgisi olmayan, jnanılmaz dere~
cede güçlü içsel sesler, düşünceler ve duygl1lar dünyasma 'düş
müşlerdjr. Deliliğin, onu gözleyenler üzerinde iki ana etkisi var
dır. Birincisj, kjşjyj kendjne ve djğerlerine verebiJeceğj zaraı-.lar
dan korumak arzusuelur. İkjncisjys'e, daha genel bjr etki olarak,
onun gelişimi ve görünüşü karşısında eluyulan korkudur. Bu iki
etki, çıldırmış birjyle jlgiJenjrken beraberce ortaya çıkar. Deli
kjşjyi bastırmak ve tutmak için iki tepkiden de faydalanılır. Ge
nellikle bu, o kişiyi gözlerden uzak tutmak ve bazı maddeler
yardırnı)da onun isterik ve mantıksız davranışlarım engeJlernek
yoluyla yapılır.
Modern psjkiyatri, topluma delilerle ilgilenmek için güvenli
ve acısız bir yol sunmaktadır. Toplumun daha 'duyarlı ve idealist
üyeleri, eskjden delilerle baş etmek için izlenen yolları onayla
mazlar. Acı içinde kıvranıp durma1anna ve her yanlarını dışkı
içinde bıdıkmalarına izin vermenin (bu onların içsel karmaşası
nın en iyi ifadesi olsabile) acımasızca bir tutum oldul?:u artık ka- .
bul eclilme~tedir. Bu kişilerin arada sırada psikozlar~ tarafından
76
i.~
ziyaret edildikten sonra sakinleşip yatışarak yeniden <iilelerine
ve işlerinjn başına geri döndüklerjni görmek daha iyidir. İhıç te
davisintle alınan kesin sonuçlarm gitgideartması da, 'bu korıuda
hala birçok esrarengjz nokta olsa bile, beyin fonksiyonlapnın
daha isabetli bir şekilde kontrol edilebildigjni gösterınektedir.
Bu konuda benim ilgiillj en çokçeken şey, deliliğin anlamı
na neredeyse hjçönem veriJmemesidir. Daha gOvenli olan seçj
mi yapmış görünüyoruz ve tabij güvenlik de vasallığın olmazsa
oimaz koşuludur. İnsMılann çoğu, deJiliğjn topluma bir şeyler
söyleyip kendisi hakkındabjr şeyler anlatabileceğj gerçeğ'jyle ii
gilenmezler. Ş~ anda deliligin"ilacı", delj.bjr jnsanı "vasat" bjr
insana dönüştürmek olarak görülmektedir. Bu oldukça zor biı- iş.
tir, çünkü tüm insan grupları içjnde deljler insanlığın gjr kutbun
daykeh, vasat olanlar da diğer kutbundadır.
Bunu yazarken, tıp bilimlerinin deliliğe çare bulmaya çalışır
ken gösterdiğj çabayı eleştirmenjn kolay bir şeyolduğunun far
kındayım. Bu ç~tbalar, çoğunlukla yeni ve daha kesin kimyasal
tedaviler üzerjnde yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmaların temelin
de, deli insanhııın beyinlerinin, diğer akıllılardan farklı çalıştığı
inancı yatmaktadır. Oysa, bugüne dek, deliliğin nedenleri hak
kında çok az şey bulunmuştur.
Deli1iğj anlamaya ve iyileştirmeye çalışırken, alternatjf yol
lar bulmaya çalışanları ise dalıa büyük güçlükler beklemektedir. Ne sebeple olursa olsun, bazı insanların çılgınlık mahzeninde
~aybolduğuna ve yaşamak içjn her zaman diğerlerinin ilgi ve
bakımına il1tiyaç duyacaklarına, asla kendilerinj toparIaYHmaya
cakl~rına inanıyorum. Bunlar azınlıktır. Ama bu inançtan yola
çıkarak, içlerindeki hayaletlerin onlara neler yaptığını anladığı
mızı farz ederekkendimizi kandırmaya1ım, ve acılarının sebebi
ni, beyinlerjnde meydana gelen yanlış bir salgı sızıntısına indirgemeyeJim. Aklının balta girmemiş ormanında dolaşanlara
haksızlık etmeyelim, onlar kendilerini acılarının içsel mjmarisj
içjnde kaybetmjşlerdir. Onlarla gerçekten ilgilendjğimizi söyle
77
"
 

J
meyeJim. Gerçek şudur: Biz onların yolculuklarından ürküyoruz, sıkıntılı nıhlarıyla ilgileniyormuş ve anlıyormuş gibi yapıp
rahat etmekistiyoruz.	.
Delilik için bir ilacım yok; bazı durumlarda, kimyasal sakinI~ştiricilerin kişiye yaşamını kurtarması vı::. ruhsal karmaşasının bir kısmını çözmesi içinzaman verdiğini düşünüyorum (zaten kimyasaHar bundan iyisini de yapamaz). İçsel karmaşasıyla sakatlanmış bazı kişileriı; de bu kitabı okuyor olabileçeklerinin. ve bu kiıabın esas hedefini oluşturan akılcı tartışma konusunu, yani insanın bütün deneyimlerinin çocukluğunda.olup bitenlerden etkilendiği gerçeğini aJılayamayacaklarının da farkındayım.
Delilerin çoğu başkalarının yardımı olmadan iyileşemeyeceğinden, bu tedavi süreCine dahilolmak isteyenlere bazı kurallardan söz etmek ve bazı bilgiler vermek yararlı olacaktır.
Bazı Bilgiler
Deı-İliğin genetik nedenleri ile delilerin beyin fonksiyonları
nın ve yapısının lizcrinde yapılan onlarq yıllık çalışmalardan şu sonuçlar elde edilmiştir. Bir delinin beyninin sağlıklı bir insanın bey.nindcn hiçbir farkı yoktur. Dopamin ve serotonin gibi bazı sinir iletkenlerinin (beynin kimyasal mesajları taşıyan öğelerinin) faaliyetlerinin delilik üzerinde etkili olduğu ortaya çıkmıştır. Yine de, bu sinir iletkenlerinin, beynin alınan haplara gösterdiği'tepki yÜzünden mi yoksa nonnalde mi böyle çalıştıkları,açığa kavuşmamış!"ır. Bu haplar kullanıldıklarında, kişinin bazıduyguları yaşamasına engel olurlar. Hiçbir şeyi iyileştirmezlcr. Genellikle, uyuşukluk, yorgunluk, hissizlik yaratırlar. Peter Breggin'in deyişiyle, "Belirtiler ortadan kalkmaz, sadece deli, belirtilere olan ilgisini yitirir". Uyuşturucular uzun vadede kullanıcılarda ciddi hasarlar yaratabilirler.
Bilincin sıra dışı durumlarıyla ilgili çok az şeyanlaşılmıştır. Bu tÜr deneyimler, hcl' zaman insanlığın durumunun bir p,ll'\'asl olmuştur. Delilik, mistiklerin ve azizlerin içsel, zihinsel ve duy
n
gusal durumlarıyla benzerlıkler gösterir. Delilerin anlattıkları hikayelerde geçen sembolik imgeleri, aklı başında insanlar düşlerinde görürler. Bir başka deyişle, delilik deneyimlerinde ortÜya çıkan tüm lıayaller ve'duygular, insanlar da ortaya çıkar; ama [}u sadece uyurken yaşanır.
Bu bilgiler bize. çılgın insanların, iç dünyalarını, diğerlerinin
	kabullenemeyeceğişekildedışa vuran kişiler olduğunu gÖsterir.
f,
Ort<ıda tıbbi ya da biyolojik anlamda bir Qastalık olup olmadığı ispatlanamümıştÜ'. .
"
,~ i i
Deliliğin Tedavisinde Bazı Kurallar
Yatıştırıcı kin1yasallar, ancak birinin yaş<ımı tehlikedeyse işe
yarar ve ancak tedavi imkanına ulaşamayanlara geçici olarak yardımcı olur. Ruhsal bir karmaşaiçinde bulunan İnsanların şartsız sevgiye, korunmaya ve anlaşılmaya ihtiY<lçları vardır. Deli olmaları, krize girdiklerinde, onlarla ilgilehenlerin tutarlı ilgisine ihtiyaçları olduğu anlamına gelir. Saygı ve iyi muamcleyle donatılmış özel -bir ilgi bu tür krizler yaşayanlar için bir zorunluluktur. Bazıları iyileşmeyecek olsalar bile, tedavinin bir parçası olmak isteyenler asla hastanın güçsÜzlük ve çaresizlik duygularını körükleyecek şeyler yapmamalıdır. Tedavinin amacı ilaç vererek vasatlaşÜnııa değil; değişim, yenideı) yapılanma ve zorlaımı yoluyla, kişinin yüksek duygusal enerjisinin, üretici yaratıcılığa dönüştürülmesi olmalıdır.
Bu kuralları içeren bir yaklaşımın ciddi planlamaya, 1'0111<1maya ve uzun vadeli bağlılığa ihtiyacı var~lır. DelilerIc ilgilenme alanında böyle bÜyük bir değişimin yakın gelecekte gerçekleşeceğini 'sanmıyorum. Varolan yaklaşıI11ların başarısı oldukça sınırlıdır. DÜnya çapında, her yil ilaçların geliştirilmesi ve satıl
. ması için milyarlarcasterlin harcanmakta, diğer yandan uyuşturucu kaçakçılığıyla mÜcadeleye de önemli miktardÜ kaynak ayrılmaktadır. çoğu tip ve psikiyatri kurumu akıl hastalarına gerekli olan hizmeti sunabileceğine inaİımaktadır. Ama bu
7lJ
..
 

kurumların felsefe ve tedavilerinin çekimine en çok kapılan kişiler hiç maddi gücü olmayanlardır. Bu tür. bir tedavinin kendilerini ac.iz bıra,Kışına karşı isyan edenl~!'in de" eline hiçbir şey geçmez, çünkil isyanları da hastaIıkhırının bir parçası ola~ak kabul edilir. Ve her iki grubun da gidecek başka bir yeriyokt\ır.
O Vasatlık
Son on yıl ıçinde, artan bir ilgi ve hayretle, bazı akranlarımın yavaş yavaş idealizmlerini, enerjilerini, .yaratıclİıklarını ve özgünlüklerini ne kapar da kolay yitirdiğini fark ettim. İnsanı va$at olmaya iten b.ir güdün ün varlığına 'inandım. Bu fikrin ~\rkasmda, bilinen bir psikoloji vardır. Bir zaınanlar hepimiz rahattık, tehlikelerden uzaktık ve kendimizi anlayabilecek denli güçlü değildik. Ana rah~ninde edindiğimiz deneyim hepimizin ruhuntın derinliklerinde yatmakta ve çoğumuzu yaşamımızda da böylesine rahat bir ortam yaratmak için çabalamaya itmektedir. Yaşamımızın seyrini olabildiğince tahmin edilebilir bir hale sokmaya, gereğinden fazla düşünmenin tehlikelerinden kaçınmaya, reddetme mekanizmasını kullanıp kalabalıkta gizlenmeye çalışırız. Boş işlerle meşgu! olarak, mümkün olduğuncazorlanmadan yaşamaya çalışırız. .
~ Çok sayıda insan, bu büyük ustalık isteyen hareketi, sadece tüketim toplumunun pazarlariıa stratejistleri tarafından pratik ve dinsel konularda bilgilendirilip yaşam oyununda düşünmeyen piyonlar haline gelerek başarıyor. Bireyselliğimiz ve insanlığımıZ bu uyuşturucu güce karşı kendini gösterebilmek için mi.icadele ediyor. Gençlik enerji veriyor ve yükselen .bireyselliğin iyimserliği bizi vasatlığın uyuşturucu etkilerinden koruyor.
Fakat yavaş yavaş, artık parmakları kendi vücudumin ağırlığmı. taşıyamamaya başlayari bir adamın kayanın tepesinden kayışı,
gibi, sessiz yenilginin sıcak, gri çukurlarına düşlÜğümüzü fark 'ediyoruz. Vasatlık, birçok yöndenen az delilik kadar çılgıncadır. Delilerden bahsederken, onların kaybettikleri şeylere işaret
80
\
ederiz. Bu insanlar akıl yürütme yeteneklerini, duygusal kontrollerini ve günHik pratik sorunl;:ırı çözme becerilerini (ya d.. en
azından bu alaıılarlailgilenme konusundaki inatçılıklarım) yitir-' mişlerdir. Vasathkta da büyük kayıplar. vardır: I.'Tinin boğulması; 2. duyguların ölmesi; 3. zihnin durması. Bunlarısırasıyla inceleyelim.
,.
,J
Tinin ,Boğulması
Tinsellik (maneviya!), evrenle İlişkikurma de'hey'imini yaşa
mamıza yarayan özel Dir insani yetenektir. Bu deneyimi yaşamamızı sağlayanözelliklerimiz. ~lgııama, düşüıke ve duygusal tepkilerdir, amabunlardan yalnızca bir tanesine indirgenemez. Tinselljk, "aslında, aşkın bir deneyimdir. Özünde, kişinin kendisinden çok daha kud~~tli bir güçle bir olma deneyimi yatmaktadır. Bugüç Tanrı, doğa, ya da yüce bir varlık olarak tarif edilebilir. Mistik durumlar doğaları gereği bu deneyimin zirvesidir. Din ve dinsel inançlar, bu deneyimin nesnesini ve doğasını anlamaya ve tanımlamaya yönelik çabalardır. Her temel dinsel
inanç sisteminin kendi açıklamaları vardır; bu sistemler arasındaki benzerlikler ya da farklılıklardan bahsetmek iştemiyorum, ancak çoğu kişi için, katı dinsel inançlar tinselliğin karşıtını oluşturur. (Tinsel gelişim için onuncu bölümü okuyunuz.)
Ben daha Ç9k insan doğasının asıl yönüyle; insanlara renRli, mucizevi ve görüşlerini geliştirici deneyimler ka~andlfan yönüyle ilgileniyorum. Evrenle tinsel bağı olanlar, aynı zamanda,
bizim 'izlerken im&ndiğimiz birçok yetenekle de ödüllendirilmişlerdir. Duyarlılık, merhamet, alçakgönüllülük, sükunet,
dürü'stlük; cesaret ve daha birçok şey 1insel olgunlukla ilgilidir;
Vasat olmak, tinselliğimizin boğulması demektir. Bu süreç genellikle çocuklukta başlar. Doğaları gereğ~, çocuklarda mucizevi birtinsel uyanış kapasitesi vardır. Peri masalları ülkesi, hayal gücünün iç gözü, müzikle bilinçsizce salınan bedenimizin rahatlığı, yüzümüzde dolaş~n esinti, hepsi yaralanmamış çocuk
81
 

iii
tarafından fark edilir. Bu yetenekler korunup desteklenirse, kişi yetişkinlik çağında tinsel alanla başkalarına oranla daha kolay iletişim kurabiJir. Kbinin tin dÜnyasıyla bağı, genellik,le çocukluk döncmindc, yine çonıklıık ylJlaruıda tinsel özlemlerine ulaşması cngellenmiş bir yetişkinıııhükmü altında kalması nedeniyle kopar.
Benim çocukluk deneyimlerim, kişiliğimin akılcı, pratik ve biraz da duyarsız birşckillICyapılanmasına yol açmıştır, Gergin bir aile ortamında büyÜdÜm, anne ve babaıwperakende ticaretle uğraşıyordu. Yedi yaşımdan itibaren, işe etkin olarak kat]ldım; dokuz yaşıımı bastığımda, artık cUıl1artesi günLc;rimi ikinci dÜkkanımızda geçiriyordum. Babamla beraber olmak )loşuma gidiyordu. Onun yanıııcılığındançok şey öğrendim. Onun mağrurluğu, bazen yanlış olsa da, sorumlulUkduygusu ve bağımsızlığı bana kalan büyÜk mirasıydı. Bu dınumun olumsuz tarafı, çocukluğuıTıun büyÜk kısmının stresli olaylarla geçmiş olmasıdır. Yağ ve ine k gübresi kokan, soğuk ve karanlık bir imalathanede geçen soğuk kış günleri, dünyanın güzelliklerini görmek için uygunbir başlangıç değildi. Bu benim duyularımı kÖreItti. Teller, dişli1er ve mlmanlarla dolu o karanlık arı kovanındaki üretim etkinlikleri içinde yitirdiğim özelliklerimi ancak otuz yedi yaşıma geldiğimde yeniden ortaya çıkarmak istedim.
Evrenin güzellikleri ve sırlarıyla ilişki kurma kapasitemiz; çoçukluk dön~mimizde kaybederiz; zaten rri,9dern toplum bunu oldukça kolaylaştırınıştır. Artan tüketicilik ve maddecilik, insanların yaratıcı enerjilerini parasal başarı ve güvenliğe harcamalarımı sebep olmakta ve buna ortam hazırlamaktadır. Psikoloji, uğruna insanların bireyselliklerinden ve özgünli.iklerinden ödün vereceğigereksinimlerin yaratılmasında etkili biçimde kullanılmakta ve birçok kişi de bu hayali güv'enlik arayışıyla hipnotize olmaktadır. Bu konuda erkekler daha kolay yönlendirilebilmektedir. Sorun çözme ve kişiliklerini farklı bölümlere ayırma eği
Xl
ii '
limleri yüzünden, bu şartlanmaya kolayca yem olım,ktadırlar. Peter Kostenbaum, "ınenopozal meslekler" gibi bir ifade kuııan111lŞ ve insanlarıniş yaş~ımlarında nasıl cla tinsellikten yoksun bı
rakıldıklarına değinmistir. "İnsanın kendini mesleğine adaması,
	.	~..	~
sürekli ve belirgin bir gelişme ve yaratıcılık 'olmazsa, yorgunluk, sıkıntı ve tatminsizliğe yol açm,aktadır.Birçok insan, özellikle başarılı bir iş yaşamı olanlar, genellikle elli yaşına geldiklerinde, başarılı olmak adına, tinsel bütlinli.iklerinin büyük bir kısl11lnıkaybettiklerı' duygusuyla baş başa kalırla~, Kadınlar da, önceleri erk~klere ait olan bu kimliğe büründükçe, bu mücadelenin u yuşturucu etkilerini hissederler.
O halde tinselliğin, eksiksiz bir insan olmak için şart olduğunusöyleyebiliriz" Vasatlıksa eksiksizrığe ulaşmamız] engeller. Bu, yalnızca kabloyu meydana getiren onca telden yalnızca
. biridir. Diğerleriyse, duyguların ölmeşi ve zihn'in durmasıdır. Şimdi bunları. ele alacağız.
Duygularm Ölmesi
Vasatlığın ikinci yönü, duygusal tepkilerin yok olmasıdır.
Vasat insanh\rın tipik özelliği tutku ve yoğunluktan yoksun olmalarıdır. Ancak vasat kişiliklerine karşı bir tehdit olınası halinde korbr ve ötkelenirler. Çok sayıda insanın yaşarnının neden vasat duygusal tepkilerle dolu olduğunu anlayabilmek için, önce duyguların nasıl işlediğini araştırmalıyız.
Duygular,.bireysel varlığımız açısından son derece önem tidir. Bir sonbahar akşamı, deniz kenarında yürüyüş yapan iki kişiyi ele alalım. İkisi de durur ve karanlığa bakar, denizin gümüşrengi ay ışığını sonsuza yansıtışılUizlerler. Sonsuz hikayelerini kıyıya fısıldayan dalgaların sesi, zaman zaman yıldızların pırıltısını böler. Her iki kişi de aynı şeyleri görür ve aynı sesleri duyar. Biri, kendini görüntlinün güzelliğine kaptınr ve sarsıı;ı duygular yaşar diğeriyse etkilenmez, soğuktur. Bu iki insan arasındaki fark nedir? Yanıt çok basittir; biri doğanın güzelliğine
ın
 

duygusal tepkiler vermeyi öğrenmiştir, diğeriyse öğrenmemiştir. Bu basit örnekte, iki kişi arasındaki temel ayrımı görürüz.
İkisi arasındaki farklılıklarla ilgili değerlendirme yapamıyorum. Etkilenmeyen vesoğuk duran kişi, belki başka bir du~umda derin ve yoğun .duygusal tepkileı: verebilir. Duygusal tepkile-~
rimizin, kişiliğimizi tüm diğer özelliklerimizden daha çok ortaya koyduğunu söylemek istiyorum. Vasatlık insanı palyaçoya çevirir. Duyguları fakirleşen in~anlar, başkalarına uygun duygusal tepkiler vermeye çalışırlar. Bu alışkanlık çocuklukta başlar. Yüzyıllarca, çocuklara yönelik olarak benimsenen iki yaklaşım, vasatlığın boğuculuğunu engellemek ,.için mücadele vermemiz
gerektiğinUspntlar. Birinci ve en açık' olanı, çocukUm duygula-~ rı yüzünden cezalandırmaktır.. İkinci ve daha az belirgin, ama bence vasatlığın oluşmasında daha etkili ohını ise çocukları dUY-t
	gusal açlığa mahkum etmektir.	.
Duyguların Cezalandırılması
	İkilici boIiimde işlevsiz ail~ davranışlarından söz ederken bu
konuyn biraz değinmiştim. Şimdi, çocukken duyguları yüzÜnden cezalandırılan insanlara daha sonra neler olduğu üzerinde durmak istiyorum. Bu tutum insanlnrı iki şekilde etkiler; biri çocuğun ruh hnline bağlıyken, diğeri de cyznnın büyüklüğÜ ve sÜ
rekliliğiyle ilgilidir.
Birincisinin sonucu kronik duygusal şoktur. Birçok kişinin, duygusal şok deneyimlerini hatırlaması, durumu açıklamaya ye~
terlidir. Beniın aklıma gelenlerden biri, köpeğimizin bir arab,~
'" .
tarafından ezilmesidir. Genç ve heyecanlı köpeğirniz bir akşam
alacasında anayola doğru koşuyordu, ben de arkasından onu
kovaı,iyıp durdurınaya çalışıyordum. Köpeğim yolun karşı tarai
fında başkn bir köpek görünceye kadnr, dolanıp durdu. Sonra~
. . i
tnmamen eski avcılık anılarım hatırlayarak dikkatini karşı kaldı-I
m,ndaki kardeşine yoğunlaştırdı ve 'sol ayağını yola attı. Yalnızca karşıdaki köpcği görÜyor ve onun kokusunu alıyordu, tehli
X4
keyi ve yaklaşan arabayıgöremedi, arabanın sorumsuz sürücüSÜ ise durmayı bile denemedi.
Olacakları öflceden görür gi~i olmuştum. Hızla yaklaşan farlar beni olq,uğum yere çivilemişti. Tek yapaoildiğim, köpeğirnin dikkatini diğer köpekten ~?aklaştırmak ~çin çılgınca ona seslenmek oJmuştu. Çarprnamn sesi, çok önceden tahmin ettiğim şeyi
kanıtladı; köpeğim ölmüştü.
	..	...	'H	,',
Şokun dondurucu etkisini halahatırlıyorum. B eni 111 arkam
dan gelyI1 kardeşimin yardımıyla köpeği yerden kaldırdık. Dakikalar geçtikçe, şoktan,~ıkmaya başladım; köpeği mutfağa getirip yere yatırırken a~lam?ya başladım.
Şo~ an~stezinin duyg~sal e,~dir ve genelıikle baş edileme
yen travmatik durumlarda" oı:tay"çıkar."Duygu)arı yüzüı;k!~n cezalandırılan. çqcuklar bu tur bir şOK yaşarlar. Buıw.nla baş etmenin çIoğal y,e sağlıklı yolu, acının ya, da korkunuI1 'yavaş yavaş yüzeye çıkması ve beyinle bedenin gittikçe artan bir uyum içinde beraberce harekete geçmesidir.
Devamlı bir şekilde cezayla karşılaşanlar, şokla baş etmelerini sağlayan duyguları yaşayamazlar ve bu yüzden kronik duygusal dıırgunlukl~ karşı karşıya kalırlar. Kurtulmalarının yolu acı veren duyguları bilinç düzeyine taşımamaktan geçer. KötÜ muamele gören kişinin çektiği acı arttıkça, duygultır daha çok kuşatılır. .
. Bazı durumlarda, çocuğa oldukça geniş bir yelpaze içinde duygularını dışa vurma izni verilmekle birlikte, yine ele bir iki alanda duyguların ifade edilmesi engellenir. Örneğil1' korkunun dışa vurulmasJ11a izin vermeyen bir aile, diğer duy.guların yaşanmasını destekleyebilir. Bu tür bir aİle de büyümüş bir kişi, yetiş~ kinlik çağına geldiğindeHim duygularım özgÜrce dışa vurup ifade edebilir, ama kızgınlık veriçi bir olayla karşılaştığında ortaya
çıkan duygularını gizler. Kişi "donup kalır", sankiduygu merke
zinde bir, düğmeye basılmış, "kapalı" duruma geçirilmiş gibi, bedeni kasılır ve gerilir. Bu l<:işi içt~n İçe kendiI1i duygulardan
gS
 

 
arınmı~ hisseder, Çoğunlukla da onu kızdıran kişiyle ilişkilerini
kesmeyi tercih eder.
Kronik şokun psikolojik bir temeli olduğu fikri gitgide dahÜ
çok desteklenmektedir. John Bradshaw, acının bilinç düzeyin
deli uzaklaştırılmasının açık ,bir tarifini yapmaktadır. Onun "acıkapısı kuramı" şöyJe demektedir: Beyin tarafından yollanan beJ
Ji yoğunJuktaki mesaj, bizi'acıdan haberdar edecek bölüme ulaş
madan kapılar kapamr. Bu bilgi, insanların Üzüntii verici oJayla
ra iJişkin hislerini bastırmakta ne kadar yetenekli omukJarınl bil
memizin de Yiıhlımıyla, birçok insanın, baş edemediği travma
tik durumlar karşısında neaen duygusuzlaştığını cıçıklanuıktadır.
Son nokta, duygusaJ tepkilerin çocukluktcl naslJ,köreldigiııi
anJamamıza yardımcı olur. Duygusal körelmeye sebep olan şey
yaşanan aclJar değildir, daha çok bu acıyı sindirecek ya da çöze
cekbir mekanizmanın bu1unmayışıdır. Bir çocuk hastaneye git
mekten çok korkabilir, dehşete kaplJabillr ama aiJesi destekJeyi
ci, rahatJatıcl davranır ve .gitmek zorunda oJdukJarını açıklarsa,
çocuk bu duygusunu bastırmak zorunda kaJma~. Ne yazık ki,
anne babanın çocuğu istismar etmesinin en önemli sonucu,
çocuğu yatıştıracak kimsenin olmayışıdır.
Yüzyıllardır süregelen çocuk yetiştirme uyguJama1arı, çocu
ğun istismarına olanak tanımıştır, fakat aynı zamanda çocuğun
duygularının köreltiJmesine karşı tedavi yöntemJeri geliştiriJememiştir. Bunun sonucunda,insanJarın çoğunJuğu, az ya da çok,
yetişJ<.inliklerinde duygularını yaşama kapasitelerini kaybetmi~
olmaktadır.
ilgi vedaha birçok mucizevi ve hemen fark ediJen duygudan,
bunları yaşamaya çok istekli oJan çocuğu yoksun bırakmaktır.
Çocuklan~ karşı işlenen bu "günahlar", (Hizeltilmesi en zor
olanlardır. İstismar ve duygusuzluk anlarında derin duyguJar
bfıstırılıp ink~r edilir ama bunf;ır .yeiişkinlikte yüzeye çıkar.
Duygusal açlık durumunda, bUılıtiir deneyimler yoktur; yalnızca
gri, renksiz. bir gelişim sÜrec~ vardır. Bu tür bir gelişim, insanı aniden duygusal sıkıntıya sokmClz, bu yüzden kişi, yaı-dıma jhti
" ".'1
yacı olduğunu UZunca. bitsüre fark edemez. Yaşam durgunbir
deneYlIDdir ve insan ortalamil bir hızla yoluna devam edebilir.
Bu kişiler, anne baba olarak, çocukları'nın duygulannı yok Sa
yarlar, çünkü ~endilt;rı de günlük yaşamlarında duygularının
farkına vaq:nak istemezler.
Söz konusu kişiler Çocuklarınııı,,toplumun iyi, uyumlu asker
leri olması için uğraşırlar, onlara verdikleri zararı da fark etmez
ler. EJbette, duygusal güvenlik yaşamakla, duygusal körlük ya
şamak arasında bir ikiyüzlü tatmin mekanizması vardır. MÜca
dele etme cesaretini gösterenlerin kıskançlığı ve karmaşası, ken
dilerini vasatlığın güvenli sulanna bırakmış olanlar için bir Za
yıflık ve aşağılık göstergesi oJarak kabul edilir.
Aslında, böyle düşünenler genellikle yaşama çok az şey
katan, boş boş oturan, zihinlerinde gizlice kötü niyetler dolaşan
kişilerdir. Bence, şeytan, kalbi kırık ve öfkeli insanların, yani as
lında şeytanın gerçek duygu1annı ifade edenlerin ruhuna değil,
vasat insanların nüfuz edilmesi kolay vicdanına saldırır.
Duygusal Açlık
Duygusal köreImeye yol açan ikinci yaklaşım, ÇOCUğun duy
gusal.açlık yaşamasıdır. Bu yaklaşımın etkileri daha gizlidir,
çünkü Çocukluğunda duygusal açlık yaşamış biri, yaşamını ba
şarıyla idare edebilir ve vasatlığm kucağına kolayca düşebilir.
çocuğa duygusal açlık yaşatmak demek, neşe, heyecan, sevgi,
Zihin Durgunluğu
Şimdiye kadar, yetişkinli,kte vasatlığa sebep olan çocukluk
deneyimlerini iki türe ayırarak tartıştı m: tİnin boğulması ve duy
guların körelmesi. Üçüncii şekil, zihin durgunluğudur. Çocuklar
doğuştan meraklıdırlar. Aslında, gelişmiş hayvanların hepsi me
rakııdır. Örneğin, bizim zavallı kedinin doğurduğu yavruları
diişünelim. Merakla oynamalarını görüp onları kısa bir süre
86
 

izleyince, doğanın bu basit hayvanlanı ne kadar müthiş yetenekler bahşettiğini düşünürüz. Çocuklar, dünyaya gelmeler~nden kısa bir süre sonra, çevrelerine merakla bakmaya başlarial'. Doğumdan sonra beyin gelişmeye devam ettikçe, çevreden gelen etkilere bağlı olarak yeni ve karınaşık bir sinir sistemi
gelişir. Bu sistem, gelecek yaşantıdaki deneyimlere nörolojikı
tepkiler verıneyi ve soyut düşüne!?ilmeyi sağlar. Çocukluk Llöneminde uyaraııhınn eksikliği ye merakıTı uyandırılmaması: yetİş
kinlikte tam if edilemeyece~t~rdeil uzun süreli eksiklikiere se
bep oh1J:)ilir. En hızlı Öğ1~lıme dönemi, yaşamın ilk Üç yılıdır. Bu süre içinde', öğrenmenin öÜyük bir bölümü evde yaşmm. Anne babalar bu yüzden, çocuğun ilk öğretmenleridir:" çhre uya.rıcı olmaz ve ilişkiler edilgen bir biçimde kurulursa, çocuk bilişsel
açıdan yeteri kadar"gelişemez; bu sorunu okulda gidennek i,çin ise artıkçok geçtir. Bu savı destekleyen-güçlü bir nörolojik temel vardır; çünkü beynin sinir yolları, çevredeki etkinliğin niteliği tarafından doğrudan etkileniyor görünmektedir. Bu yollar, düşünmeden, sorgulamadan ve yeni bilgilerin sindirilmesinden sorumludur. O halde, yapılan araştırmahınn, sıkıcı ve renksiz çevrelerdeyetişen çocukların düşük IQ'ya sahip oldukları, okuma ve saymada güçlükyaşadıkları, yetersiz özgüvene sahip oldukları ve başarısızlık yaşadıkları sonucunaulaşması şaşırtıcısayılmaz. Bu kişiler, yetişkinlikte analitik düşünme ve problem
leri yaratıcı bir şekilde çözme becerilerinden yoksun olacaklar- . dır. Bu kişiler, vasatlık yolunda ile'rlemektedirler.
Zihinsel gelişimleri açısından'daha şanslı olanlar da bu problemle karşı karşıyadırlar; ama bunun nedeni, düşünme beceri lerinin olmaması değil, düşÜnmenin onlarda çok fazla gerilim yaratmasıdır. Zihinsel durgunluğun temelinde, zihinsel tembeJlik
yatar.' Zeka, bilgilerin depolandığı, hiç hareket içermeyen bir kap değildir. İnsanların bilgileri benimseyip, l~azmettikJeri etkin bir işlemdir. Bir bilgiyi başka bir bilgiyle karşılaştırm,ıyı, bazı
sebep-sonuç ilişkilerini kurabilmeyi, neden ve mantığa dayalı
. .,;
sonuçlara varabilmeyi ve daha birçok şeyi üstlepir. İnsanlar, kendilerinideneyimleri üzerindedüşÜnmeye zorlamadıkları zaman, zihinsel faaliyetler yavaşlar. Bunu yaşayan birçok insan geliyor aklıma, özellikle 1960'lar(1a evlendikleriiçin işlerini bırakmakiorunda bırakılan birço\<. ,\<.adın, eğitim kurslarında yeniden etkin bir ş~KiIde çalış~ıaya başlayan zihinle;ine kavuş
manın sevincini yaşamışlardL Yirmi yıla yakın bi'ı" z(\,manı, "dış
	"'	'.lı,	,,;
dünyadan" uzak, monQİ-on bir çevrede~ çoğunluklagüvensizlik
içinde,kaderlerininevde oturup çocuklarına b,tkmak ve yemck pişirmek olduğuna inanaçak geç~rmişlerdi. Bu işler, değerli işler
olmalıirma rağmen,bukadınlaFın çogu,toplumdCln ya da eşleri~k
den zihinsel gelişr~elerine' devam etmek içiq destek görmemiş ve sonuçta, derin güvensizlik duyguları yaşamış vekendilerinden şüpheye düşmüşlerdir. Düşünme güçlerinin uyanışı başlangıçta gerilimli ve yıpratıcı olmuştur, ama alınan ödüller genellikle bu çabalara değmiştir.
. Bu Örnekte de düşünmenin daha çok fiziksel (bedensel) egzersize benzediğini görüyoruz. Kullanmadığımız kaslanmız zayıt1amaya başlar ve gücünü yitirir. Bunun gibi, düşünmeyi bırakrna karan (genellikle bilinçsizce verilen bir karadır bu) zihnin sıkıcı bir hale &elmesine sebep olur. Çoğu insan bunu bir vakum içindy yapmayı güç bulur, anlamsız ve sığ TV programlarıgibi dondurucu faaliyetlerl.e zihnini meşgul etmeyi tercih eder. Bu tür programların popülaritesi, \;Jence, onların zihin dağıtıcı özelliklerindendir. Bu programlar hiçbir zorlama gerektirmeyen, zaman ve ilgi tüketen bir şey sağlayarak, insanlara zihinsel ölüm için güvenli ve kolay bir yol sunarlar.
Vasatlık güdüsü, düşünme arzusu ve kapasitesinin yavaş lamasıyla ortaya çıkar. Kendileri ve çevreleri konusunda analitik düşünenler, çoğu zaman, çözüınsüz gibi görünen rahatsız edici deneyimlerle karşılaşırlar. Bu yüzden, rahatsızlık veren bu duygulardan, doğal ve anlaşılır bir kaçma e~ilimi vardır. Kim bilir
. kaçıımz "senin sorunun fazlü düşünmek" sözünü işitmişizdir?
xx
Xi.)
 

 
 

J osephine Hart
aıtıa o asker konuşmaya devam, ediyor ve çabasının arkadaşını esenliğe kavuşturacağımı dair umudunu yitirmiyordu. Sonıında, filınin kapanış sahnesinde asıl karakter, genç ve çekici bir adam görünüyordu. Dikenli telin üzerine konmuş bir ketebeğe, yoksunluğun tam ortasmdaki bu fani güzellik ihtimaline doğru uzanıyor ve bir keskin nişancı tarafından ölc!ürüHiyordu.
Bu bölümde, çocukluk döneminde alımın yaraların bazı sonuçlarını tartışacağıill ve bu görüntüler de tartışmayabir zemin hazırlamış olaclık.
Yukaqdakj savaş görüntülerinde dört mesaj vardır. Bunlar, benim, insanlığın burada inceleyeceğim sorunları ve deney im leriyle ilgili inançeve tutumlarımı desteklemekte~Hr. Biriı{~isi; insanlar umutsuzluk, cehalet ve koş,ul1anma yüzUndenbirbirlerine en,korkunç şeyleri bile yapabilirler., İkirkisi; başlarından geçenleri bilmedi~çe, başkalarının kötü olduğuna hlikmedebilir ve inanabİliriz. Üçünclisü; arkadaşların sevgı ve desteği, tedavi ve iyileşmeyi garanti etmez. Dördülıcüsüde; insan yaşamı. ne ka
dar acılı ve kasvetH olursa olsun" glizellik olasılığıyla karşılaşa
bilir. .
Geçen bölümde, vasatlık ve deıilik sorunlarını ele aldım; duygusal yıkıma yol açan gerilim nedenleriydi bunlar. Delilerin ve vasat insanların önemli bir yarçhm olmadan, ya da ardı ardına kriz yaşamadan duygusal, zihinsel ve tinsel olgunluğa ulaşamadıklarını belirtmıştim. Yürüyen yaralılar, insan tanıtlarını
h~nüz tamamıyla kaybetmemişlerdir, amu tökezlemişlerdir. ya
ralıdırlar ve ba:zeh gerçek bir yaşam bulmak için büyük zorluk ve acı çekerler. Ararlar ve bazengerçekten kaybolurlar. kendi ayaklan üzerinde dunnanın yolunu bulamazlar, onlarla ilgilenen herkesin beklediği şeyleri ararlar: sevgi, neşe, barış, anlam ve amaç. ,
Çocukluğunda yaralanmış, ama deli ya da vasat olma durumuna düşmemiş bu insanlar, yetişkinlikte bu yaralarını' altı şe
kilde ifade ederler: L Şiddet; 2. insan buğımlılığı; 3. .bağımlılık:
ALTı
~~
Yürüyen Yaralılar
"Yaralı insanlar tehlikelidir, çÜnkü hayatta kalabileceklerini bilirler."
o Giriş
Bu böli.imün giriş kısmını nasıl yazacağım i dlişünürken, ak
lıma Bafı Cephesinde Yeni Bi,. Şey Yok adlı .filmin ilk versiyonu- .
na ait bazı görüntliler geldi. Çocukken bu filmi seyrettiğimi, ve tüm şiddetiyle süren savaşın ortasında birkaç askerin birbirlerine sevecen bir şekilde davranışlarından nasıl etkilendiğimi hatırlıyorum. Özellikle bir sahne beni ço~ etkÜemişti. Biri İngiliz
öteki Alman iki asker, bir top mermisinin açtığı çukurun içinde' dövüşüyorlardı. Biri diğerini ölümctil biçimde yaraladıktan sonra, büyük bir..keder ve hayret içinde, ölümüne sebep olacağı varlığın bir insanolduğunu adeta yeniden keşfediyordu.
ikinci görüntü şuydu: Bir asker yaralı arkadaşmı taşıyor ve onu hayatta tutabilmek için panik halinde konuşuyordu. En sonunda sessizlik, izleyicilere "ölümün geldiğinihaber veriyordu,
92
1)]
 

/
4. duygusal bozukluklgr: 5. sofuluk; 6. gücü kötüye kullanma. Ya~amak i<;in kullanılan tiim bu yoııar birleşir ve her bireye özgü yıkıcı duygular ve davranışlardan oluşan.bir takımyıldız haJini alır.
pişmanlık dönemleri arasIIlda gidip gelir. Bir daha yapmayaca
ğına söz verir, tövbe eder ve kendi davranısından kendisi de kor
~ \~' ,
kar. Sonra, baskı arttıkça, küçük ve önemsiz bir şey öfkesilJİ kış
klrlır ve yıkıcı dUygularıyl~1 eşini ve çocuklarinı yine karşı kar
şıy~ı bırakır. A1ice Miller bu tür şicldeti "tekrarlanan zorunluluk"
olarak tarif eder. Kişi, farkında olmadan, çaresiz olduğu z~ınıan
larda kendisine yapnanları tekrarlamaktadır ve onu harekete ge
çiren şey, çocukken başkalarının on ,i yaptığı kötü muamelenin
intikamını alma isteğidir. (Şiddet, her zaman bu yOzden ortaya
çıkmaz; aşağıdaki örnekler .bul1u göstermektedir.) Bu, kişi, bir
yürüyen yaralıdı~. Genellikle duyarlı bir kişidir ve birçok iyi, de
ğ~rli özelliği olabilir. Kendisinin ve yakınlarının yaştimIIla Ver
diği hasar, iyileşmemiş yaralarının göstergesidir. Yeterliilgi ve
özenle, iyileşip düzelebilir.
İkinci tür şiddet daha karmaşıktır ve bununla baş etmek daha
zordur. Kişinin inanç sistemini ve çÖzüme ulaşmamış duygusal
meselelerini içerir. Bu durumda, şiddetin amacı vardır. Başkala
rına yöneltilen şiddet, istediğini elde etmek için kullanılan bir
anıç halini alır. Bir soygun sırasında banka memurunu öldür
mek, hırsızlık sırasında birini 'vurmak ve masum insanları bom
balayarak paramparça etmek, şiddetin amaçlı yollarına örnektir. Terör örneği daha da karmaşıktır, burada değerlerin saptırılması
vardır; bu, değerlerin yalnızca reddedilişi değildir. Him durum
larda, bu tür şiddetin özünde, işi yapanın kendisi için belirlediği
amacınkurbanlardan daha önemli olduğu inancı yatar. Bu Wl'
şiddetin altında, karmaşık sosyal ve politik güçler yattığı gibi, bence daha derinlerde (insanın değerinin yok olmasında) çocuk
lukta yaşananlar yÜtar. Bir çocuğu indtmek ya da köWye kullan
mak, şiddete eğilimli bir kişiliğin tohumlarını atmak anlamına
gelmektedir.
Şiddetin üçüncü biçimi, şiddet uğruna uygulanan şiddettir.
Aslında bu ifade pek de isabetli değildir, çünkü her kim .olursa
olsun, bir şiddet eylemini ~adece şiddet uğruna.gerçekleştirmez;
.....
o Şiddet
Şiddet örgüsünUn birçok teli vardır ve sebepleriyle doğasını
açı'klamaya başladığımızda tül1\, insan del1eyimleri gibi o da pek tartışmalı bir hal alır. Genelde, ,.insani anhimda şiddet 'üç ana bö~ lüme ayrılabilir. Birincisi, qfke patlam,tlarıdır ve bu bazen tahrik edilmeksizin olur; ikincisi, insanın, şjddet uygulamaktan
farklı bir amaçla, kenQjsine ya da başkalarıipa yönelik olarak gi
riştiği önceden hesaplanmış ve planlanmış,öldürme ve/veya incitme çabalaqdır; üçüncüsü, insanın~ zara!;, verme ya da öldürme amacıyla, kendisine ya da başkalarına yönelik olarak giriştiği
önceden hesaplanmış veplanlanmış öldürme ve/veya incitme çabalandır. Birinci bölüm, diğer ikisine göre daha ClZ karmaşık
tır. Ölke paılamaları, engellenmeye tahammülü olmayan, başka
larına karşı çözüınlenmemiş kızgınlık birikimleri olan ve çoğun
lukla da çocukluğunda şiddete ımıruz kalmış ya da kötü davranılmış insanlarda görülür. Aile içi şiddet bu bölüme girer (ve modern dünyada şiddet, büyük ölçüde aile içinde yaşanır). Bu tür şiddet, bu kitabın !ina fikriyle en çok bağlantılı olanıdır.
İşlevsiz bir ailede büyümek, bazı çocuklarda büyük öfkeye ne
den olur. Adaletsizlik, saygısızlık ve acımasızlık bu tür ailelerin belirleyici özellikleridir ve büyümekte olan çocuğun k,tlbinde derin öfke ve kin izleri bırakır. Bu duygular çoğunlukla okul ortamında aldıkları tepkiyle şiddetlenil' ve genç birey yavaş yavaşbir "smıtli bombaya" dönüşiir.
Görünürde normal bir yaşam süren ki~i en yakınları dışındaki kişileri mantıksalolarak normalolduğuna inandırabilif. Ona yakın olan kişiler ise böyle olmadığını bilirler. Kişi, sözlü \Le ba
zen fiziksel saldırılarla 'yüklü, yoğun.öfke clönemleriyle derin
94
1)5
 

~iddet pratik sonuçlar elde etmekten çok duygusal sonuçlar al
makiçin kullanılır. C. S. Lewis'in bir yorumunu anımsıy:orum:
Kötülük, iyi bir şeyin yanlış yolla elde edilmesidir.
Yalnızca iyilik yapmak adına iyi olabilirsiniz, ama yalnız
ca kötülükyapmak a(lımı kötü olamaı,sınIZ. İçiniıden na
zik davranmak gelmese ve nazik (lavranmak size haz ve
temese de, sadece nazik davranım\k doğru 6ir şeyolduğu
için nazik davranabilirsiniz; ama kinise acımasızlık yanlış
bir şey o1cluğu için acımasızca bir hareket y,ilpmaz, sade
ceacımasızlık ona zevk verdiği ve işine geldiği için bunu
yapar. Bir başka deyişle, iyilik iyibir şeydir, ama kötülük,
kötü olma konusunda bile başarılı olamaz. İyilik, deyim
yerindeyse, ne ise odur; ama köti.Hük yalnızca bozulmuş
iyiliktir. Ve bir şeyin bozulması için önce iyi olması gere
kir. .
Birçok fiziksel ve sözlü şiç\det örneği amaçsız görünür, dış
tan hiçbir pratik sonuca ulaşamayacak gibidir. Oysa, şiddete
başvuran kişiyi daha yakından incelediğimizde, duygusal kaza
nımlarına baktığımızda, şidcleti daha açık bir şekilde anlarız.
Bunları anlamamız, şiddetin sebebini anlamamıza, yardım eder,
ama onu haklı çıkarmaz.
Hem evlilik içi hem evlilik dışı cinsel şiddet biçirnleri, bu ka
tegoriye girer. Saldırgan seksi' silah olarak kullanır ve hakimiyet,
güç ve intikam arzularını tatmin eder. Kendilerine yönelik bü
yük şiddet uygulayan kişiler de v..~rdır, içsel çatışmaları yüzün
den hayatla bağlarını koparırlar. İçlerindeki acıyı herhangi bir
biçimde dışa vuramadıktarı için, jilet~ bedenlerine sapladıkların
da bÜyük'bir tatmin ve rahatlama hissederler. Bir başka amaçsız
görünen şiddet davranışı da savunmacı şiddettir. Birçok insan
tehdit edildiğini hissettiği için şiddete başvurur: ama bu tehdit.
dışarıdan bakan birine asgari düzeyde görünebilir. Hayvanların
l)6
"
çoğu korktuğu zaman kaçar, ama köşeye sıkışma saldı", İnsan
lar da bu özelliği gösterir. Şiddete maruz kalmış ola;~ kı';iler, eğer kolayca korkuyorlarsa, şiddete eğil1mli yetişkinlc- 11 .line gelme riskini taşırlar. .
Bu türşiddetin en uç ve belirgin örneği seri katiııerdir. (,[,'1
da belli. bir neden olmaksızın düzenli olarak insan öldüren r,. ı [dr bireylerden bazıları,ciçlerindeki bir dizi hastalıklı ve köt~cül etkiden ötürü böyle hareket etmektedir. .Diğerleriyse genellikle yarı~dini veya varoluşsal bir hükmü yerine getirmek adımı Qunıı
. yapar. Karın Deşen ~ack ile Dostöyevski' nin Suç ve C eza adlı
romanının toplum~i yabancılaşmış kahramanı Raskolnikov'lIn
tek bir kişi olarak karşınuza çıktığını görür gibi oluyoruz. Bu bi
leşim ne kadar korkunç olursa olsun, bir şeyden eminolabiiiriz:
Tüın bu davranışların altında esaslı bir nefret duygusu yatmaktadır. Bu kendinden ya da başkasından nefret etme olabilir.
Şundan da emin olabiliriz ki, bu derinlikte bir nefret s~vgiyle
beslenmiş ve desteklenmiş bir kalpte bannaınaz. Ve bu yüzden,
yifıe ta en başa, kişiliğin biçimlendiği çocukluk yllH.lnna dönü
,yoruz.
O halde, şiddetin tüm biçimleri insanların kötüye kullanılmasıni~ve aşağılanmasını içeriç. Tüm bunlara bakarak, İnsanın içsel
karmaşasını' dışa vurmak içi~ hangi yolu seçeceğInden 'sorumlu
olmadığı varsayılamaz. Bu açıklamalar, daha çok, şiddetin kök
leriı'ıİn, saldırgan ın kalbinde yattığını ve insanın çocukluk yıııarında kötü niyetli hareketlere karşı yetişkinlik çağımı oranla çok daha fazla savunmasız olduğunu anlamamızı s~ğlar. Brian Keenan, Beşikteki Şeytan adlı kitabında, bu bölüm için çok uygun bir özet yapmıştır:
Acımasızlık ile korkCl insan icadıdır ve bunları uygulayan kişi onlar tarafından yönetilmektedir. Bu Wr insanlar, yarım insandır. İçlerindeki boşluğu zorlayan her şeyi yok ederek, çözümlenmemiş yaşamlarını sürdünl1eye
97
t
 

 
 
. çalışırlar. Bir çocuk, battaniyeyi korkuyla kafasına çeker.
Korkmuş bir insan, bir başka insanı yetersizliklerinin so
rumlusu olarak görür. Onu suçlar, ondan nefret ed~r ve'
kendi seyilmemiş kimliğinden, onu inciterek, hatta yok
ederek kurtulmaya çalışır.
O İ nsan Bağımlılığı
Çocukluk döneminde açılan yaralardan kaynaklanan bir baş
ka sorun da, insan bağımlılığtdır. İnsan bağımlılığı bazı açılar
dan, kendi kendine yönelik şiddetin hafif biçimidir. Birkaç ,mah
tar kavram içerir: Yetersiz özgüven; acı çekme eğilimi, kendi de
ğerini başkalarının fikirlerine göre belirleme; başkalarının acıla
rını fazla bljyütme; başkalarının kendine yardım edebileceğine
inanmama;"~ başkalarını ımıtın edemediğinde duyulan başarısız
lık hissi. Tüm bunlar, kendimizle ve başkalarıyla, özeHikle de
yakınlarımızIa kurduğumuz ilişkilere büyük zarar verirler.
İnsan. bağımlılığının çoğu ilişkidebulunduğu ve bizim 'kişi
sel ilişkilerc, özeHjkle de kadın veerkek arasındaki ilişkilere ba
kış açımız tarafından tFŞvik edildiği S()y lenc bilir. Tüm, normal
görünümüne rağmen,insan bağımlılığı zihin durgunlu~yıt~\yoJ
açan, duygusalolarak sakatlayan, yaşamı tehdit eden bir diihim~'
dur.
Erkekler, çocukluk dÖnemlerinde aldıkları yaraların acısını
şiddet yoluyla dışa vurmaya eğilimliyken, kadınlar daha çok
insan bağımlılığı yÜzünden acı çekerler.
Yetersiz Özgüven, insan bagıınhhğ1l1ın başlangıcıdır. Bu ek
siklik çocukluk döneminde kötü davranışlar görmekle başlar; yani, insan bu duyguyu desteklenmediği, sevilmediği, ilgi ve
şefkat görmediği, övlilıncdiği ve yönlendirilmediği zaman yaşa
maya başlar. Bazı çocuklar, bu yetersizlikler yÜzünden, özgÜ
venIerini ilişkilerine bağlarlar. Sonuçta, kendilerini iyi hissedebilmek için, tamamen ba~kalannın onlara değer vermesine
bağlınlı olurlar.
9X
1 ..'
Çocukluk ve ergenIik dönemlerinin amacının, kimliği otur
muş, kendilerini seven ve sayan insanlar meydana getirmek ol
duğunu görmüştük. Bu olumlu başhıngıç etkileri olmadan, kişi
yaşamıboyunca, ona özguven aşılayacak birini arayarak Ull1ut
suzca dolanabilir. Sonuçta, bu kişi kendine ilgi gösteren herke
sin rehinesi haline gelır. Başkalarına bağımlı bir insan.. biriyle
ilişki kurduğunda. hemen, ne tür bir etki bıraktığım gözlemeye
başlar. İlişki kurduğu insanın ,kendinden hoşlanmadığını hisse
, ,t.
derse, o kişininizlenimihi degiştirmek için büyük bir ınücadele
ye girişir: Bunu başardığında, bağımlısı olabilecegi ikinci bir ilişki arayışına girer, kendi içsel kaygıs,lIıı giderecek özel birini
	arar.	~	m	'.
Başkasına bağımlıiıısanlar, kabul edilemez oJanı kabu1Jen
meyi hemen öğrenirler. Başkalarından fazla bir şey beklememe
yi öğrenirler, biri kendilerine karşı olunılu bir tutum sergiledi
ğinde şaşırırlar. İnsan bağımlılığınıt' daha uç şekli, sevgiyi re'd
detmektir, çünkü kişi sevgiyle baş edemez ve ona güvenemez,
Bu, genellıkle ilişkilere ölümcü! bir darbe vurur, biri terk edene
kadar onun baghhğını ve içtenlığini test etme ihtiyacı, yalnızca
sevginin ve kabuııenişin başlangıçta da gerçek olmadığı fikrini
destekler.
Çelişkili bir şekılde, başkalarına bağımlı olan kişiler asla
memnun olmazlar, çünkü sevildiklerinden ve değerli bufunduk
larından asİa emin olamazlar.
Bu kişilerin kendilerine daha az sevgi ve saygı gösteren1er!e
yaşamaları daha kol~ydır, çünkÜ buna alışıktırlar: bu yüzden de
kendilerine kötü davnınan kişinın tavırlarını de~iştinnek ıçin sü
rekli kendilerini zorlarlar. Bazı durumlarda da, başkalarına ba
,ğımb birinin kendine biraz ilgi gôsteren ilk insanla-cvlenmesi,
şaşırtıcı değildir. Her iki dununda dm başkal}:lf1ua bağımlı olan
kişi, istemediği ve asll11da-gereksinim de duy!Jımadığı bir şey için
yıllarca mücadele etmek zorunda kalır.
	Acı çekmeye dayanıklılık ve hoşgörÜ, mutsuz ve gerilimli bir
99
 

ya~aına yol açar. Bu, ilişkileri kırılgan ve ürkütücü yapar. Korku, insan bağımlılığının yaşandığı ilişkilerde önemli bir rol oynar. Bahis oldukça yüksektir. Sevgi ve kabul görme ihtiyacı yoğundur, ama bunlar aym onıı}da yoğun n;ddedilriıe korkusuyla sarılmıştır. Bu, ikinci tÜr insan bağımlılığına, insamn kendi değerini başkalarının fikirlerine göre belirlemesine yol açar.
Başkalarına bağımlı kişiler, güvenli bir kimliğe scihip olamazlar. Kendi değerlerini anlamak için, kendilerı dışll).daki şeylere bakarlar. Reddedilmek ya da eleştirilmek onlar için göze
. alınması çokzor şeylerdir. Bu, mükemmeliyetçi davranışlara ve yüksek dÜzeyde özeleştiriye sebep olur. SonUçta, bağımlı kişiler kendilerine çok yüksek \!ıtandartlar belirlerler. Fazla sorumluluk
sahibidirier, çok çalışırlar ve b<;ışarısızlığı göze alamadıklarından başkalarının, kendilerinin ve meslektaşlarının gözünde başarısız
	olmamak için herşeyi yapabilirler.	)i,
Bu kişilik bozukluğunun ikinci bir özelliği, kişinin başkalarIm rahatsız edebilecek bir konuda karar verme konusunda ya
şadığıgüçlüktür. BU yüzden, başkalarına bağımlı kişi hiçbir ko
nuda.iddialı olamaz. Bir ricayı geri çevirmek onlar içinçok zordur. Gerçek boyutu her ne olursa olsun, aldıkları sorumluluk on
ların gözüne çok bÜyUk görÜnür. Verdikleri sözü tutm:ık için el
lerinden geleni yaparlar ve eğer mecbur kalırlarsa, bunun için sağlıklarım ve mutluluklarını feda ederler. Bu yaklaşım, onların mükell1mel işçiler olduklarını gösterir, ta ki altına girdikleri ağır yük yüzünden"hastalanıp .patlayana dek. Bu yüzden, özelilişkilerde yaşadıkları sorunlara ek olarak, iş hayatlarında da omuzlarına yenFyükler biner. Ve sanki tüm bunlar yetmezmiş gibi, duygusal güçlerini en ço~ tüketecek işleri' seçerter. Bu, başkalarına
bağımlı olmanın üçüncü şeklidir: .f}cı çekenlere karşı çekim duyma.
Başkalarına bağımlı kişiler, onların çektiği acıyı çok abartır ve insanların bu sorunları çözme becerisine sahip olma olasılığını göz ardı ederler. Bu yüzden birçok bağımlı kişi, insanlara ilgi
100
,.
gösterecekleri meslekleri seçer. Böylece, aşıı:ı gerilimli ve çok özveri isteyen bir iş yaşamına atılmış olurlar. Bu gariptir, çünkü insan bağımlılan, kendi'duygusal ve tinsel gÜçlerini kaybetmeden, başkalarına yardım edemezler. Başkalarının slkıntılÜrınl, kendi mutsuzluklarım onlara yansıtmak, abartırlar (kendi mutsuzluklarını başkalarında da görürler). Geçmişte çok Hızla kar
maşa ve acı yaşadıklarında,!, acı çekmenin neye benzediğini iyi bilirler. Bu yüzden, acı çeken birini gördüklerinde, hemen o kişinin, kendilerininkiyle aynı türden bir acı çektiğini düşünürler, ama aslında bu, ruHlarında çözemedikleri şeyin yansımnsıdır.
İnsan bağımlıları başkalarına yardım ederek aslında doİaylı yoldan kendilerine yardım eırneye çalışırlar. Bu "aktarım" genellikle bilinçsizce oluşur. Kendi çözümlenmemiş acılarını başkalannda gördüklerinin farkında değillerdir. O acıyı dindirmeye uğraşırken, dolaylı yoldan kendi acılarını iyileştirmeye çalışmaktadırlar. Bastırdıkları acının yoğunluğu ne kadar fazlaysa, başkasının acısını görünce verdikleri tepki de o denli yoğun olur.
Bu fikre bağlı olarak.. (yine çoğunlukla bilihçsizce);acı çeken kişinin onunla baş edemeyeceğine inanırhır. Bu inanç, insan bağımlısının kendi deneyimlerinden, çocukluğunda ailesi tarafından onayaşatılan ücılara karşı çaresiz oluşundan kaynaklanır. Birçoğu çocukluk yıllarını yalnız başına acı çekerek geçirmemiş, bazı aile üyeleri de onlara eşlik etmiş, anne b:,ıbaları ve belki kardeşleri de her gün düzenli olarak, kendilerine çözümsüz gelen bu çatışmayı yaşamış~ır. Bu yüzden, başkalannın acı çektiğini görünce, çocuKluklarından gelen mesajla karşılaşırlar: bu insanlar da, kendi çocukluk anılanndaki insanlar kadar çaresizdir.
Ve sonuçta, bu karmaşık duygusal tuzaklar öbeği, insan ba
ğımlılığıyla tamamlanır ve bu kişilerin tüm yaşamları boyunça boş yereacı çekmelerine yol açar. Bu, I:mşkahmnın mutluluğu adına kendilerini yıpratan bir sorumluluk duygusuna sahip
olmalarına neden olur. Bağımlı kişiler, başlqılarının hissettikleri.
101
 

konusunda kp:rkunç bir suçluluk duygusuna kapılırlar. Bu suçlu
luk duygusu, ba~kalarına karşı aşırı sorumluluk duygusu besle~
melerinden kaynaklanır. çoğu insan bağımlısı, çocukluğunu ge
çirdiği aile ortarrıında duygusal şantaja maruz kalmış ve anne
babasının mücadelesinin, ve mutsuzluğunun ÇOcuğun varlığıyla
ilgili olduğu duygusu yaş~tılmıştır. Bu mesaj ya doğrudan anne
baba tarafından verilmiş ya da anne baba çektiği acıyıadolaylı
olarak iletihniştir.
Çocukların her şeyi kendileriyle bağdaştırdığını daha yeni
yeni fark etmekteyiz. Eğer sağlıklı, güvenli ve sevgi dolu bir ai
Iede büyüyodarsa, bu gelişimIeri için faydalıdır. Oysa, kendile
rini travmatik ya da mutsuz aileler içinde bulanlar, hemen ken
diler,ini s.uçlarlar ve ailede sorul1 yaşayanların sıkıntthirını çözme görevini üst"İenirIer. Bu kişiler yetişkinlik çağında başkal<ın
nın hisIeri, yüzünden kendilerinisuçlarlar ve o kişiyi mutlu ede
ınediklerini düşünürler. Tersine, eğer çabaları başkalannı rahat
latırsa, değişimden memnun oIurlar ve kendi değerlerini, başka
larının kendini iyi hissetmesini sağladıkları zainan anlama tuza
ğına düşmeye devam ederler.
Tüm bU' yollar, duygusal oIarak yıkıcı bir yaşam tarzına yol
açar. İnsan bağımlıhin yaşamın tüm an~ı alanlarında, kendileriy- .
le ilişkilerinde, başkaIarıyla ve işleriyle ilgili .olarak, duygusal,
ruhsal ve zihinsel çöküntü içine girerler. Çoğunun kendisini ba
ğımlılığa ve bazı duygusal bozukluklar içine düşmüş bir halde
bulması şaşırtıcı değiIdir. Şimdi bu konulara geliyoruz.
oe1Jİ ilişki biçimlerine bağımlılığı içermektedir. Tüm bu bağım
hlıkların hem kendiIerine aİt özellikleri hem de bazı ortak nok
taları vardır. Bağımlılık, çoğu durumda, kendi kendini yok etmeye yol açan bir madde ya da etkinIiğe olan'zaaftır. Bana gö
re, bağımlılığın temeI ö.ğesi, kişinin, aşağıdaki bazı amaçlara
ulaşmak için bir madde ya da faaliyeti kullanmasıdır: BoşIuk
dUygusulJU yok etirol<: sıkıntıya sebep olanıduygulardan kurtul
mak ve/veya zevk veren hisleri ya~amak. .
Bağımlılık insanı bir kere yabladı mı, kişinin günlük yaşa
mı bu problemteri daha da"şiddetleııciren davranış şekilleri ge
Iiştirir. Genelde, ahlaki, sosyaI, fiziksel ve duygusal yozlaşma
vardı{. Örneğin yalan söyIemek, bağımlinın önemIi inkar silah
larından biri haline gelir. Başkalarinı manipiile etmek, gizli işIer
çevirmeye, hilekarlığa, çarpık düşüncelere ve başkalarını kötü
ye kuııanmayayoI açar. Kişi, bağımlılıktan önceki yaşammda
asla yesi oImayacak cinsten ahIaki davqlI1lşlar sergileıneye baş
lar. Bunun örnekleri çoktur: hırsızlık, ödeme 11iye" . "1adi!n
borç almak, başkalarının iyiliğini düşünmeden onlardan yardım
beklemek, ve gitgide bir keşmekeş haIini alan yaşam tarzlarına
yönelik eleştirel ilgiyi dağıtmak için başkaIarını kötü niyctle
suçlamak. Öfke patIamalarından intihar eğilimine, acımasızlık-'
tan ilişkileri önemsememey~/ kadar tüm yıkıcı davranışlar, so
nuçta ölüme giden birer duraktır. Eğer iyileşmek için bir yere
başvuruImazsa, bu kaçınılmazdır.
En çok rastlanan bağımlılık tipi, madde bağımlılığıdır. Bu
bozuk;luğun üç temel'fiş~~Ii vardır: alkol bağımlılığı. reçeteli ilaç
bağımlılığı ve uyuşturucu bağımlılığı. Bunların her birinin
özünde kimyasal bağımlılık yatar. Bu maddelerin beyin ve duy
gular üzerinde bıraktığı etkiler psikolojik bir gereksinim haline
geIir. Kullanıcının uyuşturucu türlerinden birini seçmesini etki
Ie
y
en bircok etmen vardır:
ç
ocukluklarında zarar !!örmüs kisi
	'	.	~,	,
Ier, içsel karmaşalarını uyuşturmak için uyuşturuculara başvu
rurlar; ancak bu, her uyuşturucu bağımlısının, ailesinde mutsıız- j
o Bağımlılık
Belki de, yürüyen yaraıdarın en beIirgin örneği, kendilerini
bir tür bağımlılığa kaptıranIardır. Bu bÖlümde birkaç tür bağım
lılığı tartışacağım: madde bağımlılığı; kumar bağımlılığı; iş ba
ğlmlılIgı ve seks bağımlılığı. Tartışmam kısa olacak. Benim asıl
amacım, bu bağımlılıkların yıkıcı niteliğini özetlemektir. Diğer
benzer fenomenler yeme bağımlılığını, heyecan bağımlılığını ve
102
im'
,..
 

luk ya da travmaL', olaylarla kaı'şılaştığı anlamına gelmez. Bazı sağlıklı kişiler de (\i haplarıergcı11ik çağında isyan etme aracı olarak kullanmış ve bağımlı olmuşlardır. Diğerleri', yetişkinlik yaşamlarında, hqyatı: bazı ohığı.m gerilimleriyle başa çıkmak için uyuşturucu kullaımlar. Yine de,l~yileşen bağımlılarla yaptığım çalışmalara dayanarak, madde bağımlılarının çoğunun çocukluk yıllarında aldıkları yaraların acısını dindirmeye çalıştıklarınısöy leye bilirim.
Alkolizm, Batı toplumundaki en'yaygın madde bağımlılığı
dır. Bugünekadar elde edilen kanıtlara göre, 'daha çaıpıcı madde bağımlılıklarından aşağı kalmadığı ispatlanmıştır. çoğu alkoÜk (ya da içki sorunu olan kişiler) içmeye, ergenlik çağının sonlarında başlar ve bağımlılığın insanı tamamen ele geçirmesi on yılı bulur. Alkol bÜğımlılığı, genelliklesosyal içicilikten ağır sorunlu içiciliğe ve sonra da tamamen bağımlılığa doğru bir gelişme izler. Geçiş dönemleri pek net değildir, ama bildiğimiz gibi, bağımlılığın göstergelerinden biri derinleşen kimyasal bağımlılıktır, ve kendisini maddenin yokluğunda yaşanan yoksunluk beI irııleriyle ortaya koyar. Bu belirtiler o kadar ciddi' olabilir ki, eğer kas gevşetme ve sakinleştiriCi ilaçlar verme gibi uygulama
. ları içeren tıbbi bir müdahale yapılmazsa kişi ölebilir. Yoksunluğun ürkütÜcü sonuçları, alkol bağımlılığınınfiziksel ve psikolojik doğasını gösterir.
Reçcteli uyuşturuculma (ilaçlara) olan bağımlılık da, ciddi bir bozukluk şeklidir. Bu bı.\ğımlılığın en yaygın şekli ise (hem duygusal hem fizils.sel) yatıştırıCı ilaçlatın uZun süreli kullanımı sonunda ortaya çıkan bağımlılıktır. Bir zamanlar mucize ilaç olarak tanıtılan benzodiazepinler şu ı.ında büyük bir .tehlike olarak kabul edilmektedir. Doğalolarak, bu ilaçlar (genellikle ya
tıştırıcılar "ya da uyku hapları) bağımlılık yaratmaktadır. Ya~i,
bunları sÜrekli alan biri, etkilerini hissedebilmek için dozu artırmak zorundadır. Aynı zamanda, alıştıkları kaygının altında yatan nedenibulmak için hiçbir şey yapmadıklarından, biri ilaçları al
malarını engellemeye çalıştığında, daha yüksek düzeyde kaygıduyarlar.
O halde bunlar kullanıcıya daha çok problem yaratmakuı ve reçeteye adhlrının yazılmasına neden olan problemin çözÜmÜne neredeysehiçbir katkılarıolmamaktaqır. Bağımlılık ilerledikçe, kişi gündelik hayatıngerektirdiğiufak tefek işlerle bile baş edemez duruma gelir. Yan efkiler gittikçe daha çok belirginleşir, konuşma bozukluğu, uyk'6 hali, zihinsel bozulma, duygusal köreIme, kas ağrıları, spazmlaı', cinsel başarısızlık ve daha başka-bir
çok yan etki ortaya çıkar.	.	;
Yasa dışı uyuşturucu bağımlılığı, üçüncü madde bağımlılığı şeklidir. Yt\sadışı olmadıkları halde, eritkenlerrde bu kategoriye
,dahil ediyorum. Bu uyuşturucular, çeşitleri ve etkilerinin ygğun
luğuna göre kategofılere ayrılırlar. En çok bilipen bileşimler halüsinasyona sebep olanlardır. Yı.mi, bunlar bilinç düzeyini değiştirirler, birçok görsel ve.işitsel imge ve his yaşatırlar. Mesk~\linj LSD, büyülü mantarlar ve ecstasy, bu kategoriye girenler içinde
en çok bilinen uyuştiırucu türleridir.	.
Bu maddelere bağımlılık aslında pSikolojiktir. Bunları ku lla
,nan kişiler, günlük hayatı!l gerçeklikleriyle başa çıkmakta gitgide daha fazla zorlanırlar ve uyuştuructıların yarattığı yeni gerçekliklerle yaşamaya başlarlar; Bu uyuşturucular düşünme işlemlerine son derece büyük zarar verme potansiyeli taşır ve psi
"kozlara neden olabilirler; Diğer bilinen uyuşturucular afyon ve
.11
tÜrevIeridir.. Bunların içinde, eroin, morfin ve ınetadon (eroin bağımlılığından çıkarmak için kullanılır) vardır. Bu uyuşturucu~
lar doğal ağrı kesicilerin (endorfinlerin) yaptığı işi taklit ederler'
ve yüksek düzeyde bağımlılık yaparlar. Çünkü fiziksel ve psikolojik bağımlılığa sebepolurlar. Son olarak, esrar, en yaygın biçimde kullanılan uyuşturuculardandır; çoğu kimse esrarın suçolmaktan çıkarılması gerektiğini, nikotinden daha az zarar verdiğini ve daha az bağımlılık yaptığını savunmaktadır. Bı.ma göre, ister yasalolsun ister olm;;ısın, ruh halini değiştiren maddeleri kullanan kişilerin sayısı hiçbir zaman pek azalmayacaktır (uyku hapları buna iyi bir örnektir). Kokain ,,~ ,-cııun kimyasal sentez yoluyla elde edilen craek' adındaki daha ucuz Li..; ü iyi bilinen başka yasa dışı uyuşturuculardır. Yakın zamana kadar kohin, ekonomik durumu daha iyi olan bağımlıların kullandığı bir uyuşturucu maddeydi. "Kokain hakkında anlatılan masal, bu maddenin fiziksel bağımlılık yapmadığını da iddia etmektedir. Kokain aslında oldukça tehlikeli bir uyuşturucudur. Cmek
ondan da ölümcüldür. Bu uyuşturucuların insanın psikolojik durumu üzerindeki etkilerinin artık farkına varılmıştır,! aynı zamanda beden üzerindeki zehirleyici ve ölümcül etkileri de artık bilinmektedir. .
Uyuşturucu ve alkol bağıml~lığı tedavi edilmezse genellikle ölümle sonuçlanır. Yürüyen yaralılar uyuşturucuya başvurarak içlerindeki yaraların daha da açılmasına sebep olurlar ve sonuçta da hiç iyileşmeyebilirler. Bu ilişkinin köleleştirici ve yıpratıcı sonuçları, belki de en dramatik ve dikkat çekici şekilde, Dunny Sugermun'ın Harikalar Diyarı Caddesi: İhtişam ve Sefahat masalları adlı kitabında anhıhhı	~ugerman'l\1 müzik
':" fC':,i)k Ve; The Doors grubuy'la tanışıı,\l1U 1960'larıı.:ı
uyuşturucu kültürünün. göbeğine itmiştİr. Sugeıü...,,' ın yaptığı muhasebe, bu bölümü şiirsel ve anlamlı bir biçimde l;...'mek
için elverişlidir. Kendisi, uyuşturucu bağımlılığı (ve daha birçok bağımlılık) yüzünden başına gelenlerin bedelini hesapladıktan ve birçok dostunu yitirdikten sonra şöyle söylemektedir.
Tanrım. Yapmak istediğim ilk iş, "Kendini iyi hissediyorsan, yap," sözünü ilk söyleyen pisliği ve uyuşturucunun yaratıcılığı artırdığını iddia' eden geri zekalıyı bulup, . her ikisini de en yakın ağaca bağlamak ve beyinlerini uçurmak. Evet, tamam. Peki sonra? Ya tüm dostların? Ya Arthur Rimbaud? Baudelaire? Artaud? Ve Coleridge İle Co~teau? Ya Byron? Ya James Dean? Ve Jimi Hendrix?
Peki ya bunların hepsi? Tüm diğer sevdiklerin ne olacak? Bağımlılık veya hasÜdık nedeniyle, ya da çıldıranık öldüler, hem de vaktindeıı çok önce... Sanınm tanıdıkları en iyi duygu rahatlama duygusuydu. Bir zamanbır o kadar
ihtişamlı olan bu insanlar yalnızca bu duyguya indirgen
mişlerdi. Acı onlara artık ilham vermiyordu. Onları yoruyor, sarıp sarmalıyor ve yaşarken öldürüyorçiu. Acıyla savaşacak, baş edecek ya da acıyı yenecek güçleri veya akılları yoktu. Utanç verid, acı verici bir şekilde tama
men tutsak olmuşlardı. Hangisi, "Bana bakın, beni genç
lere ve dünyaya örnek gösterin, çünkü iyi ve cesur bir ya
şam sürdüm)çtim ve ölümüne uyuşturdum kendimi. Bu- .
m! yaptığıma memnUnum ve yaşamımın bitmesinden mutluyum," der miydi? Bu adamların: bir teki bile~ "Ölümü, yaşamaktan daha çok severim," der miydi? Çok hak
lısınız, hiçbiri böyle bir şey'demezdi. Ve eğer bugün bi
zimle konuşabilselerdi, eğer o kadm cesur, doğru ve dü
rüst olsalardı, kabul ederlerdİ-. Bize, aslında nasıl bir şey
olduğunu anlatırlardı. İçten içe ağlayarak küçük bebekler
. gibi öldüler; yalnız, korkmuş ve bir dost yüzü araymak. . Bunalımlı ve lüısta bir halde öldüler, bir kez daha FOneşe ya da denize bakmayahasret: bir amJC;Jj'p ,);",. "'" St'V~J
linin ya da çocuğun yeniden sesini d.ı)' (\).. ~ıl,; jnt.:'-'. Ağ
layıp sızlayarak, iç çekerek öldüler. Çünkü sonuçta neyin önemli olduğunu biliyorlardı. Akıllarında tek bir düşüneliyle öldüler ve o düşünce, "Yaşamak istiyorum, yaşamak istiyorum, yaşamak istiyorum..." idi. Ve yaşamak,
ölmekten çok (Iaha zordu, cesaret istiyordu. Ölmek kolay
dır. Gerçekten cesar~t isteyen, y,ışamaktır...
	Ne bokun peşindeydim o halde? Neydi o kadar önenk
li olan? Özgürlük mü? Köle olmanın neresi özgürleştiri
ci? Ve eğer ölmek için kullanıyorsan, özgürlüğün ne anla
mı var? Özgünüm ,{ma bağımlı olmanın, göz kamaştl1'lcı
106
107
 

 
 
 
Yavaş yavaş, kumar hakkındaki takıntılı düşünce zinciri, ki
şinin zihninigiderek daha sıkı bir şekilde sarıp sarmalar. Bu ba
ğımlılıktan ötürü duygusal anlamda bitkin düşen kişi, iHşkileri
ne, ailesine ve işine ayıracak enerjiyi bulamaz hale gelir.
Parasal sıkıntılar mUıkça, kişi her şeyi daha 'çok gizler ve
çeVresindekileri daha çok aldatır; büyük paralar kaybetmenin
güçlüğüyle tüm birikimlerini tüketir ve bu sırada da hiUa onu sı
kıntıdan kurtaracak büyük kazancı bekler. Bir yandan bu' kazan
cı beklerken, diğer yandan kaybetmeye devam eder; döngü böy
lece sürüp gider. Tedavi görmeyen kumar bağımlılannın çoğu
sonOnda elde avuçtCl ne VClrsCl (haucı bazen kendilerine ait'olma
yan şeyleri d~) kaybederler, ömür boyu slirecek borçlara ve pa"
rasal slkıntıya"mClh~Om olurlar. Duygusal çöküntü bunhın takip eder, gittikçe artan kaygı bazenintihata vantbilir ya da alkql gi
bi başka bir bağımhlık ymatıcı maddeye gereksinim doğar. Bir
kaç yıl içinde, kişi duygusal Ve ruhsal bir,enkaz halini alır. ,'"
En yeni keşiflerden biri de insarılClrın karşı cinsi elde etme
bağımlısı haline gelebildikleri gerçeğidİr. Cinsel bağımlılık belki oldukça yeni bir fenamendif' veya belki de her zaman varol
muş, ama yeni yeni gün ışığına çıkmaya başlamıştır. 13ence, ba
ğımlılıklar kültüre bağlıdır; yani kişiler, kültürel bir kimliği ohın
madde ve dClvranış'Jarakarşl bağımlı hale gelmektedirler. Örne
ğin Japonlar amfetaminlere karşı bağımlılığa yatkınken, Çinliler
afyona, İrlandcıldar ise alkale bağımlılık eğilimi için,le bulun
maktadır. 1960:1arın ve 70'Ierirı cinseldevrimi, cinsel da,vranış
lanı daha liberal ve hoşgörülü bir yapı getirdi. çoğu batı toplu
munda rasgele cinsel ilişki bir sosyal gerçekliktir. Bağımlılığa
yatkın bClZI kişilerin de, yukarıda açıklanan nedenlefden ötürü, bu bağımlılık eğilimlerini cinsel ilişkiler aracılığıyla sergi/eme
	n'in bir yolunu bulmaları daha olasıdır. ,
	Tüm bağımlılıklar gibi, cinsel bağımlılığın da bazı beJiileyi
ci özellikleri vardır. Seks bağımlıları, cinselbirleşmeYi bir rahat
i lama ve zilmi oyalama aracı olarak kullanmaktadırlar. Cinsel
1
hiçbirtaratı yok. çürüyen bir karaciğerin hiçbir tcmlÜ
saygın değil; çürüyen bir cesedin hiçbir tarafı kahraman
ca değiL. Yirmi yedi yaşında kalp krizi! Manisan gibi mi?
Ya dh yirmi birinde ölüm? Ben, yaşamak istiyorum.
Morriso/ı ne derdi bence biliyör mUSun? "Dene, aCıyrhis
set. Acısız değişim yoktur. Değişmeden, geJ1şme olmaz
ve eğer gelişmezsen, ölürsün. Benim yaptığım hataları
yııpma. Farklı şeyler Yclp. Aptalolma. Büyü. Yaşa."
Kumar daha az bilinen bır bağımlı1ıktır. çoğu kişiye göre, bi
rinin kumar bağımlısı olması geı:çekleşmesi Zor bir olasılıktır.
Birinin bir at üzerine iddiaya girmek ya da bir poker makinesi
önünde saatlerini harcamak için inanılmaz derecede güçlü bir is
tek dUymasl onlara garip gelir. Salim kafayla düşiinen biri, iste
nirse bu Wr bir davranışııı kolayca engellenebileceği kanısına
varır. Oysa kumar bağim1ıl~ğı, sadece iddiaya gi~mekten çok da
ha karmaşık bir iştir. Aynı zamanda çok yıkıcıdır. Kişinin uğra
dığı duygusal, ruhsal vedüşüns<!1 zarar en ,az görünürdeki para
sal zarar kadar yıkıcıdır.
Kumar bağımlılığının doğası pek iyi anlaşılmamıştır, çünkü
ancak son zamanlarda ciddi bir rahatsızlık olanık görülmeye.
başlamıştır. Oysa birçok öğe birleşmekte ve rahatsızlığm neden
lerini oluşturmaktadır. Kum~ır bağımlıları duygusal sıkmtılardan
kUl1ulmak için, dikkati başka yere yöneltme ve akla uydurma gi
bi savunma mekanizmalarını kullanır/ar. Bir başka deyişle, di
ğer bağımlılargibi, duyguhirıyla başa çıkma konusun,da birçok
problemle!'İ vardır. Onları farklı kılan, engeIJeme yöntemi olarak
düşlinceyi kullanmayı seçmeleridir. Bu }',fı/daşım kurulduğunda,
kumar probleminin adayı lUıline gelidcr. Kumaı-ı deneyerek,
tlim zihinsel eneı:jilerini kullanacakları birdurumla karşıIaşırlar.
İddianııı getirdiği riskler, zihni tamamen meşgul eder Ve sonun
da'esir alır. Kazanma ve kaybetmenin yaşattığı risk duygusu,
adrena/ini harekete geçirir.
ıox
.
.1
LO!)
 

temaslarının, yakınlık ya da ilişki kurmakla pek ilgisi yoktu!. Bu
kişiler, bazı insanların, Özellikle yetişkinliklcrinin ilk dönemle
rinde yaşadıkları cinsel ilişkilerde duydukları Uirden nonnal
ihtiya~lan da duymamaktadırlar. Seks bağımlıJığl, daha çok,
oldukça sık ve düzenli bir şekilde, takınıılı bir cinsel birleşme
isteğidir. Bu ilişkilerin asıl özeJliği, bağınılınm boşluk his,<;ım
gidennesi ya da kaygj ve sıkıntılarından kurtarmasıdır., Seks
ba,ihmlı1armın çoğu, ç()cukken cinselaçıdan kötÜye kui1aınlrJHş
olan kişilerdir. Cinsellik bağımiılan, ilişki kurmnk için kendiJe~
rini kullanacağını ve terk edeceğihi "bildikleri" kisileri secmek
.	"	~',	>	"
tedider. Bu tür insanlar için, seks 've aşk içinden' çıkılmaz bır
sekilde birbirine karışmıştıl' ve onlar seksinı aşkı elde etmek ıçin
tek,yol oldugunu düşünürler.
Bazı durumlarda. intikam olgusu da devreye gll'er. Örneğın.
bazıfahişeler, erkeklerden nefret eder ve cinseWkh;rıni bu yolla
ortayakoyarlar. Nefret ve intikamın rolü, erkeklerin.,seks bağım
lılığında çok etkiHdir. Kab,ı bir deyişle: "BuL, hisset, kuJ1an Ve
unu!," yaklaşımı cı kck scks bağımlılarının kadınlar:ı bakış açısı
nı oluşturur. Kışinin seks bağımh lığında nefreı ve irıtik<ım
duygularının roloynadığı durumlarda, çocukluk deneyimlerinin
bÜyük kısmı, karsı cıns ebeveyh tarafından iStİsmarın
Y
a da ebe
	.	>.	ii
veynden diğerinı istismarııw tanıklık etmiş olmanın izlerini taşı
maktadır.
Belki de en çok ho~ gÖnileh ve kabul edilen bağımlılık, işle
OJan ba.iiımlılık ıürÜdÜL Tıpkı insan bağımlılığı gibi, dışar
dan normal görünen bn hağınıldıktır; oysa etkileri sağlıklı ve
deqgelı bü yaşam ıçin Ö!dnk';a YJKiCıdır. t,;kolikJer, Itim v~lr1ık
Jan işleri tarafından yönelikn kışilerdir.Hti"bağımlı1ığı diğerle
riııdcnayıran bir ÖıeUik,pan,tkazanmak ve(Yatınm yapmakyo
lııyia gdeçeği güvence altın~ı alma ihtıyacıdıf. lşkolikler, genel
lıkle, parasal sıkınıılard~ın çok korkadur ve çoğu da, biriktirme
ihtıyacının YOğunluğuyla,.bliYlık parasal riskler alırlar ve sonun
da maddı gÜçlükler yaşarlar.
110
~
Gi; ~ ,:n.,.- '" "i, işkoliklikte güçlü bir Öğedir. BağımJı
nın yaklIIiarı, ilişkinin gündelik güyenliğini yitirirler. çoğu iş
kolik, parasal endi~eJcrle dolu bİr geçmişe sahiptir; bazen bunun
sebebi alkol bağımlısı anne ya da baba olabilir. Bu kişiler "Bunu
bir daha asla yaşamama" çabalarıyla, alıma girdikleri iş yükÜn
den ötürü sağlık ve mutluluklarını kaybederter.
İşkolik!iğin bir başk" güçlü öğesi de, gururdur. çoğu işkolik,
Çocukluğunda koşuııu sevgiyle yetiştirildiği için, değerinin işte
ki başarısı ve kaz<tndığı parayla belirlendiğine inanır. Zengin ol
sa bil~, bunun getirdiklerinden faydalanamaz. Kendisinden hiç
hoşndt olmadığı için, para, huzur. sevgi ve tatmini ,salın alamaz.
Baıarıy la '''m'lI1ıl~nan her iş ve elde' edilen her pan""ı k",
zanç yalmzca geçjçi bii tatmin hissi veriı;. Eşine ve Çocuklunna
yabaııcdaşan bağımlı, değerli bir insan olmanın geçisıi hissi
	peşinden daha hızlı' koşmaya ç,ılışır.	.
Y ıl/ar geçtikçeikişi daha da cndişelenir. Belki de. gençler ta
rafından geçilmesi ve eneıjisindeki azalma yüzünden, ona yaşkrizine girer. Bu durumda, kişiömeğin..,eks b<lğmıld',ğı gibi baş
ka bağımlılılelam da yem olur, ya da esaslı bir bunalıma girer. Bu<Mi
fırtınalarm ölçüsü, fiziksel ya da zihinsel bUiıafımın habercisidir
ve sonunda kişiyi erken bir Ölüme, intihara ~a da duygusal
çöküşe gÖlÜrebilir.
O Duygusal Sorunlar
Şimdiye dek, kişinin yıkıcı yaşam tarzıyla ilgili bazı Örnek
leri inceledik. Bunların hepsi, içsel bunalımdan kaynaklanan,
sabitleşmiş davramş kaIJplandlr. Duygusal sorunlar, bireyin iç
sel durumuyla ilgilidir. Üç ana duygusal sorun: depresyon. ank
siyete (kaygı) Ve obsesif kompulsif (saplantjlı Uıkll1tılı) davra
lUşlardır. Depresyon Ve anksiyete, k1:~inin yaşadığı kroııiküzün
tü ve korku duygularının klinik taıııll1laınalandır. Saplantıli ta
kp1tılı davranışlar ise, korkuy la bir çeşÜ takınıılı dÜ~Ünce ya da
davral11şın birleşimidir. Bu bozuklukların hepsi, içseı'çatışmanın
iii
,,;,
 

belirtiIeridir, genellikle de kişinin gelişimi sırasında yaşanan yaralayıcı deney,imler sonucunda oluşurlar.
Depresyon, zihinsel rahatsızlıkların en yaygın,olanıdır. Dünya genelinde milyonlarca insan bu yüzden tedavi görmektedir. Bununla başa çıkmak için birçok kitap yazılmış ve tedavi için çeşit çeşit ilaçlara yığınla para ödenmiştir. Bu bölümde, bu konuyu kısaca açıklayacağım. Asıl amacım, depresyonun, önceki deneyimlerle bağlantılı, ve iyileştirilebilecek ya da önlenebilecek bir sorun olduğunu göstermektir.
Üzüntü, normal bir insani duygudur; yaralarımızı sarmamıza ve Rayıplanmızla baş etmemize yardımcı olur. Hiçbir neden yokkenortaya çıkar ve devam ederse, ya da buna neden olan
olayın üzerinden uzun zaman geçmiş ve'bu'bizim bir parçamız halini almışsa, art ıf' bir bozukluk var demektir. Buna genellikle
depresyon denir. Depresyonun birçok öğesi vardır. Depre~yon
üzüntü, yaJnızlık, duygusal boşluk, çaresizlik ve umutsuzluk duygularının bir bileşimidir. Depresif kişiye yaşamak zgr gelir; bunagenelliklecinsel bozuklukJar ve yeme bozuklukjan eşlik eder. Yaşamdaki her şeyolumsuz gelir ve devam etmek çok çaba ister. Hiçbir şeyden, başkalarıyla, özellikle de yakınJarıyJa il~
gili hiçbir şeyden keyif alımız. Eğer yaşanacak olursa, sıcaklık ve yakınlık gelip geçicidir. Kişi genellikle kendini bir duygu kuyusuna dÜş'müş~ yalnız ve mutsuz geçen günler boyunca bir tortu içinde yüzÜyormuş gibi hisseder.
Depresyonun birçok nedeni vardır. Ayrıdı, depresyonun kökenini ve tedavisinin nasılolacağını açıklamaya çalışan birçok kuram da buJunmaktadır. Tartışmayı, depresyonun çocukluktan kaynaklanan nedenlerine indirgemek istiyorum. Bu açıdan bakıldığında 'tlepresyonda üç temel öğe vardır: kayıp duygusu; ifade edilmemiş öfke; ve çaresizlik duygusu. GördÜğümüz gibi, bunlıır'tam da işlevsiz bir ailede büyüyen çocuğun deneyimleridir.
En çok görülen ve etkileyici kayıp duygusu. özdeğer ve öz
112
O.
6uvenin yitirilmesidk Sağlıklı ve olumlubir benlik geliştirmedeki başarısızlık, çoğunlukh! çocukluk deneyimlerinin sonucudur. Koşullu sevgi, ilgisizlik, yüksek ölçüde eleştiri ve ceza, yetişmekte olan kişiyi kendisinin d~ğersiz bir varlık olduğuna inandırır. Kendine karşı bu yerleşmiş tutumun yetişkinlikte silkel~nmesj oldukça zordur. Sonuç olarak, kendilerini bu derece olumsuz bir şekilde tiı>ğerlendiren kişiler, benliklerinin büyük bir kısmını kaybederler. Yaşam yokuluğunda başka kayıplar da olunca, geçmişteki kayıpların hayal":tleri uyanır ve büyük duygusal sıkıntı ve acıya neden olur. Bır\-ok olaydan kaynaklanan duygusal travma aslında olayın kendisinden değil, eski yaraların deşilmesinden ve bilinç altİna itilmiş olayların bugüne taşınmasından ötürü ortaya çıkar. Bu yüzden, erken yaşlarda duygusal bakımdan terk edilmiş olan kişiler yetişkinlik çağında bir ilişkiyi ya da hayatlarında önemli birroloynayan başka bir şeyi kaybettikleri zaman,.tekrar tekrar yoğun bir kayıp hissine kapılırlar. Bu his, çoğunlukladepresyonla sonuçlanır.
Depresyonun bir başka boyutu da çözümlenmemiş öfkedir. Depresyon yaşayan birçok kişi, öfkesini göstermekte büyük zorluk çeker. Üzüntü gibi, öfke' de normaJ bir duygudur. Ötkeiıin sağlıklı d,ışavurumu, kendimizi korumamızı ve ihtiyaç duyduğumuz şeyler için savaşmamızı sağlar. İşlevsiz aileJerde lt.,ljyljyen çocuklar, kavga duygusunu yitirmişlerdir. Değerlerini yitirdikleri gibi, aynı zamanda olumsuz duyguları dışa vurmamak ve her ne pahasına olursa olsun çatİşmaları önlemek için eğitilmişlerdir. Bu çocukların kimileri hassas yapılıdır ve öfkesini İçe ~Ilmaya daha yatkındır. Kendilerini suçlamaeğilimleri vardır ve savaşmanın yaratabileceği travmayı göze almak yerine, kendilerine karşı cezalandıtıcı ve eleştirelolurlar. Yetişkinlikte, yeni kayıplar meydana geldiğinde, bu kişiler kendilerini suçlarlar ve kendilerine karşı 'tutumları çok sert olur. Bu, zaten var olan aşağılık duygusuyla birleşince, kişi gittikçe çöker. jKişinin kendine
J yeteri kadar güvenernemesinden ötürü, ihtiyaçlarını elde etmek
113
 

ve kendini korumak için savaşamaması, depresyonun üçüncü
boyutuna yol ;ıçar kişi aı;tık yaşama çaresiz ve umutsuzca bakar.
Kişinin. günlük yaşamla baş edebilrne gücü, artık devam
edemcyeceği noktaYd gelene dek azalabilir. Bu acı ve üzüntü dolu yeri terk etmek i\Üı intihar seçeneği düşünülebilir. Ölümün
bu çekiciliğinin alt'ında hiçbir şeyin bir değişim getirmeyeceği
ne olan inanç yatar. Bu durumda olan kişiler, yaşamın aslında.
umut vaat etmiyor olmadığını fark edemezler. Öylesine karam
sarlaşıI' ve özgüvenIerini öylesine yitirirler ki, değişim fırsatları
nı değerlendirmekten kaçınırlar, başaI'Jslzlık ve umutsuzluk duy
gusuna daha çok kapılırlar. Bu duygular oldukça yoğun' olabilir,
kişiyi hareket ettiremez hale getirebilir. Dünya bir umutsuzluk
Wneli gi~)i görünür. Düşünceler değişir ve tüm yaşam deneyim
leri katlanılması gereken birer, yük haline gelir.
iliskiler ölür, ki
ş
i onları sürdürecek ilgi ve du
y
iwsal desteği
	.	.	~	~	~
	:-;ağlayamaz. Bu, yaşama karşı zaten varolan karamsar bakış açı
~ sını pekiştirir. kişiyi yalnızlık ve sevgisizlik duygulaQyla baş ba
şa 91l'akır. Tüm bu değişimler içten içe meydana gelir ve iyileş
)ı1csi için kişinin düşünce vc hareketlerinde büyük değişimler 01
/ ması gerekir. Ancak o zaman korkunç duygular yavaş yavaş yok
olmak yeni, daha olumlu ve zcnginleştirici duygularla yer değiş
tirir. (Bu konuya bir sonraki bölümde değinilecektir.)
İkinci en yaygın duygusal bozukluk "anksiyete"dir. Bu klinik
terim yerine, "korktılu olımı" terimini kullanmayı tercih ediyo
rum. Gç)lelliklc. bu durum, belirli bir durum ya da şeye bağlı ol
mayan gerilim ve korku duyguları halinde ortaya çıkar: Bunu yaşayan kişiler hemen her zaman bir şeylerden korkarlar,ancak
bu korkunun sebebini bulamazlar. Her gün, çarpıntı, terleme, tit
reme ve tüm diğer korkuya bağlı bedensel rahatsızlıklar baş gös
terir. Psikolojik olarak, kişidehşet ve korku duygularını yaşar.
Ortada hiçbir neden olmadığı halde, sanki her an kötü bir şey
olacakmış duygusu içindedir.
Başka kişiler de fobi geliştirirler. Bunlar, çoğu kişiye kor
1/4
kunç gelmeyen durumhırda ortaya çıkan, paniğe yoL açan, sc
bepsiz korkulardır. Bu duruma birçok örnek vardır. Örneğin:
Agorafobi (açık alan korkusu; örneğin süpermarketlerden, kala
balık caddelerden vb. duyulan korku); klostrofobi (kapalı alan
korkusu; örneğin asansörlerden, küçük odalardan vb. duyulan
korku); akrofobi (yükseklik korkusu: örneğin çok katlı binalar
dan, uçurumlardan, köprülerden vb. duyulan korku)... Bu tür fobiler için birçok tedavi yolu vardır. Yine de, bence, fobik insan
ların çoğu genelde zaten içlerinde sÜrekli korku taşıyan kişiler
dir. Fobi, bu korkunun dışavurumudur. Bu, korku genellikle ki
şi o nesneyle ilgili travmatik bir olayın ardından belirli bir nes
neye yöneldiğinde meydana gelir. Örneğin, bir süpermarkette
para ödemek Üzere çantasını açtığında parasınınçıkışmayacağı
nı fark eden kişi, önce süpermarketlerden korkar sonra da bu
korkusu genelleştirilerek diğer kalabalık yerlere çevrilir.
Korkulu olmak, genellikle 'yıkıcı bir aile ortamında yetişme
nin sonuçlarındandır. Bu duyguda iki anahtar öğe vardır: tem
kinlilik ve güçsüzlük. Temkinlilik, tehlike beklentisi demektir.
Çocukluklarındaaile ortamında yaralanmış olan kişiler, bazı ai
levi sorunlarla başa çıkabilmek için, tehlikenin yolda olduğunu
haber veren bazı işaretleri gözlemeyi erkence öğrenmiştir. Bu en
çok alkoliklerin ailelerinde görülür: kapıdaki anahtarsesi çocukların y~klaşmakta olan fiziksel ve sözlüsaldırılara karşı kendi
lerini korumaya hazırlanmaları mesajını vermektedir. Yaşamının
erken aşamasını böyle duygusal ve fiziksel ilçıdan tehlikeli çev
relerde geçirmesi, kişinin psikolojik ve fiziksel yapısını kalıcı
bir şekilde etkiler. Bu etkilerden biri de tehlikeye karşı temkin
liliktir. Bu, kişinin işlevleri üzerinde yıkıcı etkiler yaratabilir.
Bedenlerimiz tehlikeyle karşılaştığında çeşitli tepkiler verir.
Dövüş ya da kaç tepkisi, tehlikeyi yenmek ya da edgeliemek için geliştirdiğimiz bir tepkidir. Bu korunımı mekanizmaları, bü
yük bir duygusal enerji gerektirir; bunları 'çok az kullanırız, gi
den bir arabanın önünden kaçarken, duvardan düşen bir çocuğu
 

yakalarken yada çok önemli bir toplantıya yetişmekiçin koşar
ken. Korkulu insanlar, sürekli tehlikeyi bekleyerek yaşarlar. Be
denleri gergin ve kilitlidir, geıiellikle "oldukça gerilmiş" ya da "kızmışlardır. "
Korkulu olmanın ikinci öğesi, güçsüzlüktür. Kişi kendini sürekli tehlikeye karşı yüreklendirmeye çalışır, ama öte yandan da tehlike kendini gösterecek olursa onunla baş edecek gücü olmadığına inanır. Bu güçsüzlük duygusunun temeli, kişinin çocuk,," luğunda anne babasının şiddetinden kaçamamış olmasından kaynaklanır, Depresyon yaşayanların çoğunda olduğu gibi, 'bu korkunun temelinde de değersizlik duygusu ve güvensizlik var
dır. Korkulu kişiler, başkalarının kendilerinden daha güçlü ve iyi
olduğuna inanıdar, aynı zamanda da kendilerini zayıf ve beceriksiz hissederler.
Örneğin, korkulu bir insan, kredi, almak için bankaya gitti
ğinde, önceden reddedilme korkusuyla kuşatılmıştır ve banka memurunu kendisinin değerlibir müşteri olduğu. hakkında ikna edemeyeceğini düşünmektedir. Reddedilmeyi beklediği için, karşılaşma sırasında korkacağınıbilir, buyüzden korkuyla baş edebilmek için kendini kasar. Bazı durumlarda, bu karşılaşmadan caymayı seçebilir, bunun so.nucunda kendine inancı daha da azalır ve parasa] ihtiyacını karşıl,ıma konusundabaşarısız olur. Banka görevlileriyle görüşmeye karar verdiği qurumdaysa, kendine güvenli davranamaz ve krediyi alamaz. B~ da yine kendini aşağılcımasına ve güç~üz hissetmesine yol açar.
Kaygı ya da korku duygusu, burada tartıştığımız gibi sakat layıcı bir duruma dönüşebilir. Bu, duygusal bir bozukluk olarak, genellikle özgüvene, tehlikeye karşı aşırı duyarlılığa ve güçsüzlük duygularına bağlıdahaderin bir belirtiolabilir. Bu bozukluktan kurtulmak için, altında yatan sorunların belirlenmesi gerekir.
Üçüncü temel duygusal bozukluksa, saplantılı takıntılı tepki
lerdir. Bunlar, kişi ve onun etr.:ıfındakiler içini,büyük sıkıntı nedeni olandüşünce ve davranış alışkanlıklarıdır. Bunların en bili~
116
nen örneği, kontrol etme ve temizlik takıntılarıdır. Kontrol etme takıntısı, kişi kapıları kilitleme, ocağı kapatma, ışıkları ve diğer elektrikli aletleri kapatımı gibi işlerini yapmadığımı dair düşüncelerin saldırısına uğnıdığı zamanartaya çıkar. Bu düş~inceler bir kere zihinde belirdi mi, kişi evinin soyulacağına ya da yanacağına dair kaygı duyar. Uzun 3Üre kendi kendini yedikten sonra eve döner ve her şeyin olması gerektiği gibi olduğunu görür. Çıktıktan kısa bir süre sonra, şüpheler yine birikmeye başlar ve kişi tekrar kaygılanır.
Temizlik takınıılarının hepsi temelde aynıdır, kişi mikroplardan ya da hastalık bulaşmasından yoğun bir şekilde korkar. Bazen günde yüzlerce defa düzenli olarak elleri yıkamak, bu tür takıntının en uç örneğidir: Kapı kotlarını temizlemek, giysileri ve aletleri mikroplardan arındırmak amacıyla sürekli temizlemek bu rahatsızlığın göstergeleridir.
Saplantısal bOZukluklar t,~k1l1ıllara benzer, f~ıkat bunlar içseldir, dışa vurulan davranışlardan çok, zihinselolaylardır. Saplantılar, kişinin zihinsel enerjisini, yaşamın kaygıuyandıncı, tek bir yönüne yoğunlaştırmasıdır. Bunun en iyi örneklerinden biri sağlık saplantısıdır. Bu durumda kişi aklını saplantılı bir şekilde
sağtığına takar. Örneğin, kanser olup olmadığı gibi belli bir ko
nu hakkında yoğun erdişe yaşar. tster gerçek İster hayali olsun,
her ağnyı ve sancıyı bir tümör belirtisi olarakkabul eder. Yorucu testler sonucunda durum olumlu çıksa chı, kİşİ bu sefer de hiçduyuımamış, yeni bir hastalığa yakalandığından endişe duymaya başlar.
Güçlü dinsel inançları olan kişilere sıkıntı çektiren sapfantı
türleri vardır. Uygun bir şekilde gÜnah çıkaop çıkarmadığı konusunda büyük endişe duyan, son derece kuralcı dinsel öğretileri benimsemiş kişiler tanıyorum. Ayinegirmeden önce, Iıafızalaflm yoklar ve affedilmemiş ya da itiraf etmedikleri günahlarıolup olmadığına bakarlardı. Ayine günahlarındal1 arınmadan
katılmak onlar için korkunç bir durumdu. Bu tür saplantılar ya
117
 

~ayan ki.~iıer, bir sÜre kendilerine i~kenee ettikten sonra genel
likle bir rahiple tartı~ır ve sonunda giinahlardan arınma olarak
tanımlanan duruına kavu~urlar. Bu, sorunun kısa vadeli çözÜ
miıdür, çÜnkü tUm giinahlar (ister itiraf edilmi~ ister edilmemişolsun) afredilir, ama yeni gÜnahlar i~lenir. Ahlaki kaygılar çoğa
III' ve daha bÜyÜk bir sıkıntıya yol açar.	.
Bu baiukluklar, kişinin hayatIili karıştım ve etrafındakiler
için de yaşamı çok zor/a~tırır. Bu problemlerin altında iki şey
yatar: mÜkemmeliyetçilik ve kontrol. Bazı yaralı çocuklar, mü
kemmeliyetçi yetişkinler olup çıkarlar. yenellikle, koşu!lu sevgi
alan ve ele~tirilme ya da reddedilme korkusunuyaşayanlar, her
şeyi mükemmel yapmak zorunda olduklarını düşÜnÜrler. Sonuç
ta, standartlarından ödün veremezler ve O'lgunlaşma İle sağlığm
anahtarlarını, yani çevreye uyum sağlamayı öğrenemezler.
Ödün veremedikleri için, kendilerini ve çevrelerindekileri de
taylı, yorucu davranl~larıyla deli ederler. Miikemmel olmayı,
yalnızca kendilerinden değil, ctraflarındakilerden de beklerler
ve etratJaı
.
'uıdakiler onların diizenine U
y
madığında
ç
ok sinidenir
	~ L
ve kendiltrini kaybeder/er.
İkinci öğe kontroldiir, Mükemmeliyetçi kişi çevresini, öZel
likle de etrafındakilerin duygusal durumlarını kontrol etme yöMnde ç'ok gÜçıÜ bir ihtiyaç duyar. kendi duygusal yaşamının
gelgitlcriyJc baş etmeyi öğrenememiş olduğundan, duygularını
sıkı dcnctinı altında tutar. Katı bir karakter sergiler, Bilinç altın
daysa. tiim duygularının ortalığa saçılıp bilinç düzeyine ge,lerek
ka~rnıaşaya yol açacağı korkusu yatmaktadır. Çevrede bu olasılı
ğı artıran hcr şey denetim altına alınmalıdır. Bu yüzden, yakın
çevresindeki' herkes, eğer "çok t~ızla" duygusallık gösterirse,
otoriter bir tavırla ya da alaycı bir yorumla karşılaşır.
	Bu Wr denetimin birbaşka şeklide, kişinin etrafını düzen
içinde tutma takıntısıdır. Takıntdı tertiplilik; bir şeyin diizgün
durmamasından duyulan kaygı (egrilmiş bir resim gibi); olayla
rı hatırlamal için takıntılı birbiçimde ı;ürekli notlar almak; hat
ta bazen notlar hakkında 110tlar almak... Bunların hcp~i. /',rafıiimİlsizce düzen içinde tutma ihtiyacını gösterir. Gergin ,':1'1 ;fI1
larda, bu davranışlar daha çok ortaya çıkar, bazen kişi b. , !'ır yüzünden hareket edemez hale gelir. Bu kişiler, sorului.' . f,l
oldukça eğilimlidirler. Şimdi bu konuya geliyoruz.
i iX
o Sofı~lıık
Yirminci yiizyılın başlarında, Freud dinin kolektif.bir nevroz
olduğunu savunan Bi,. Yal1i!sam({/~/J/ Gelecelfi adında bir kitap
yazdı. Nevroz, kişinin kaygıyı engeIlemek için geli~tirdiği sa
vunma mekanizmalarının toplamıdır. Freud'a göre, din ya da di
ğer adıyla kolektif nevroz, belli toplumlar tarafından ölüm kor
kusunu önlemek, yalnızlıkkaygısını ye suçluluğun acısını gider
mek için kuJlanılan ortak bir inanç sistel11idir, Freud'un fikirle
rjnin temelini oluşturan tarihsel ve antropolojik bulguJarın çoğu
o zan~andan beri çürütüJmüştür. Ama elinin. zihinsel bir savun
ma mekanizması olduğu görüşü hala geçerliliği korumaktadır.
Bana göre din ve tinscHik, insangelişiminin öneıııli boyutJarıdır.
TÜm diğer özeIliklerimiz gibı, onlar da yıkıcı ve işlevsiz bir hal
alabiJir/er.	/ ij
Sofuluk, bazı insanlar için kaÇıŞ noktası olabilir. Sofuluğun
dışavurum şekilleri şunlardır: Farklı inançlardan olanlara karşı
hoşgörüsüzlük; katı karakter, yani kişinin kurallara Ve düzenle
meler:e karşı yoğun bir ihtiyaç duyması; cinı;eJ bozukluklar ve
duyarsızlık; dinsel deneyimlerin duygusal ve düşünı;el yönleri arasında kesin ayrımlar yapılması; kendi dinsel göri)~lcrine uy
11](lyan her şeyin şeytani olduğu inancı; yaşamın tüm yönlerini
iyi ve kölÜnün çatışması olarak alg.ılamak; başkalarına karşı
eleştireJ, yargılayıcı ve bazen hükmedici tutumlar; dinsel görüş
lerle uyuşmayan deneyimler ya da gerçekliklerle baş cdememe ve suçluluk duygusuyla yoğun çatışmadır. Bunlar ve bazı diğer
belirtiler, kimileri için çok zararlı bir yaşam tmzı olacak şekilde
bir araya gelebilir,	
119
 

 
Sofuluk, tinselolmaktan çok psikolojik bir fenomendir ve te
melinde yaralı bir çocukluktan gelen birçok kişilik özelliği ya
tar. Bunların en önemlileri kesinJiğe duyulan ihtiyaç, bastmlmış
düşmanlık ve güvensizliktir. Bu özellikler, kendilerini kişinin
düşünürken faydalandığı dinsel (bazep de politik) kavramlar
aracılığıyla gösterirler ve kişiye, yaşama anlam vermekte kulla
nabileceği bir Myatta kalma stratejisi temin ederler. Bu strateji,
çözdüğünden dÜha çok problem yaratır, kişiye ve etrafındakile
re daha -fazla sıkıntı verir:
Emin olma ihtiyacı, sofuluğun önemli bir özelliğidir. Bu yüz
den, bazı kişiler, "gerçeği" bildiklerine inanırlar. Anlama bece
rilerinin ötesine geçen her şeyi kadere bağlarjar. Belli bir nokta~
da, kendi kalplerini ve akıllarını yeni bir algılayış biçimine ka
patırlar ve katı dogma ve dini inançlara tutunur/ar. Kesinlik,
kuşkusuz; acı çekmenin anlamı, öliimden sonra yaşam, iyilik ve
kö!iilük gibidaha büyük soruların yanında oldukça sorgulanabi
lir birerdemdir. Duygusal bakımdan olgun ve sağlıklı insanlar,
olgunlaşmamış ve çocuksu inanışlar yerine, bu olguları anlama
ya çalışırlar. Aklın gelişmesi; bence. kişinin değişime açıklığı ve
her şeyi sorgulama isteğinden kaynaklanır. Sofuluğa saplanmış
olanlc\r, akıllı olımı şansmı yitirirler.
Dü'şmanlık da, sofuluğun bir parçasıdır. Tarihsel gerçeklik,
kötiilüğiin din adı ahında yayıldığını gösterir. çağımızda, dinsel
gerçeklik adı altıııda yayılan inanılmaz vali'şeti tüm dünyada gö
rebiliyoruz. İrlanda'da, Katolikler ve Protestanlar arasında, Uls
ter' in altı bölgesinde süren ayırım, önemli bir örnektir. Düşman
lık, diğer dinin 'inananlarını Tanrı 'nın gözÜnde küçük görmenin
ilahi bir istek olduğuna inanarak, ak.la uyduı:ulur. Sonsuza dek
cezalandırılacak olan sapklUlar, diğerleriyle eşit bir şekilde sc
vilıneye ve sayılmaya layık görülmezler.
	Güvensizlik de (ne gariptir ki) sofuluğun bir parçasıdır. Ga
rjplik, Tanrı inancının, dindar/ar için en temel güven duygusunu
oluşturınasındaelıL Sofulukla güvene büyük önem verilir, ama
120
.~
\
	''1 Lİ	. oğun bir güvensizlik duygusu da yaşar. GÜ
venmek, hem kendımizi keşfederken hem ele sevildiğimize ve sevgi-saygı göreceğimize inanırken yaşadığımız duygusal emniyet deneyimidir. Sofuluk bunun karşıtıdır. Tanrı sevgisinin ah
Iakçıhkla edinilebileceğine inanır ve inançları yaş~ımıınıza uy
gulayamas,ık bile onlara inanmayı öngöriir. Sofuluk bu yüzden
korkuya dayanır. Yaşamın belirsizlikleriyle din yoluyla başa çık
maya çalışan kişi, aslında korkmuştur. Bu korku, kendini genel
likle suçlulu~ duygusu şeklinde gösterir. Cezalandırılmaktan
kork,ın bir çocuk gibi, kişi Tanrı 'yı cezalandirıcı olarak görür.
Üstelik böyle bir suçluluk duygusu ve korku, kişiyi daha iyi
bir insan yapmaz. Albert Ellis'in sözlerini hatırlıyorum: "Kışi
kendini daha gÜnahkar ve suçlu hissetmeye başlarsa, mutlu, sağ
~ ..
Iıklı ve kurallara uyan bir vatandaş olma olasılığı azalır..." Ozet
le, kişi sofulaştıkça mutsuz, yargılayıcı ve katı olur; sürekli kor
ku ve suçluluk duygusu içinde yaşar; ne kendini ne de başkala
miı bağışlar. İçinde yıkıcı duyguları barındırır. Bu durumun kö
keni genellikle çocuklukta yatar. Çocukluğunda haksız ve sert
muamele gören ve otoriteden korkanlar, yetişkinlik çağına gel
diklerinde, bUjJidavraıllşlarını doğruluk maskesi altında yinele
melerine yol açan her tUr dinsel sistenıin ağına düşehilirler.
"
o GÜcÜn İstisman
GÜç (iktidar) terimine yüklenen birçok anlam vardır. Bu bö
Iumde tartışılan bağlamda güç, yaşamm akışını etkileyebilme
yeteneğine' işaret etmektedir. Bir tür güç duygusu olmadan, ya
şam oyunundaçaresizkuklalar haline geliriz, oraya buraya itili
riz, diğer kişilerin amaçları uğruna kul!anılınf' Güçsüz kişilerin
güçlüler tarafından kullanılma biçimi kimi zaman beni hayrete
düşürmüştür. Çocukluk deneyimlerinin, kişinin gÜçlü ya da gÜç
süz olmasında büyük etkisi vardır. Bu bölümde, yetişkin olarak
gÜce bakış açımızı tanımlamaya çalışacağız. Bu bakış açısına
göre önem taşıy<ın iki öğe vardır: güçsüzlük ve güç.
12/
 

Çaresiz bir çocuk kadar güçsüz bir şeyolamaz. Bu çocuk, er
ken yaşlarda, yıkıcı bir çevrenin etkisi,ne maruz kalmışsa, istis
mar edilerek ya da sevdiklerinin istismar edilişine tanık olarak,
güç konusunda zararlı bir tuıumgelişlirir, Bunun sonuçlarından
biri, sürekli güçsüzlük duygusudur. Yetişkinlikte bu güçsüzlük
duygusu şu şekiIIerde oHaya çıkar: Sorunçözme ve kendi haya
11/11 kurma inisiy;lIifinin eksikliği; yön verecek kişilere bağımlı
lık; keııdi adına karar verememek; yaralayıcı ya da acı veren du
rumIardan çıkamamak.
İnisiyatif eksikliği, hiçbir şeyin bir değişim geçirmeyeceği
inancından kaynaklanır, Kendilerini böyle algılayan kişiler, ya
saının onların Üzerine geldiğini dÜ~ünürler.
ç
ok az sorumluluk
..	~	~	w
alırlar ve geneJIikle amaçsızdırlar. Yaşamda ne yapmak istediği
ne karar verebilen yetişkinler olmak yerine. başkalarının onların
'yerine karar vermesini beklerler. Bu, kontrolü ele almaya çalışan
kişilere karşı ilgiye yol açar. Başlangıçta, birine sahip olmak ya
da yaşama yön vere'cek bir inanç sistemine sahip olmak rahatla- .
Iıcıdır. Ancak, giderek. bu büyüyen bir çaresizlik duygusuna yol
açar.
Kişiler kendi yaşamlarının sorumluluğunu başkalarına ver
dikleri nı man, kullanılma ve kötü muamele görme tehlikesiyle
~arşı kar.şıya kalırlar. Dünya böyle kurbanlarla doludur ve yar
dım etmeye çalışanlar için bu kişilerin özgürleşme çabalarını iz
lemek çok yıpratıcıdır. Bu güçIüğün sebebi, bu insanların kendi
adlarına karar verme becerilerini yitirmiş olmalarından kaynak
lanmaktadır.
Kişinin kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olmasının en önemli öğelerinden biri belki de kendi kararlarını verebilme
yeteneğidir. Bu yeteneği yitirmiş ya da hiç edinmemiş kişileri
görmek beni sürekli şaşırtmaktadır. Yakınlarda, kendi adına
karar verme hakkına ve sorurnluluğuna sahip olmayan kırk yaş
larındaki bir kadınla, tedavi amacıyla bir gÖrüşme yapmıştım.
YaşamınIll tüm önemli alanlarında (evliliği, çocukları ve işi)
122
..<
\'
onun yerine bir başkası tarafından belirlenenlerin dışında hiçbir
seçim yapmamıştı. Sonuç olarak, tüm bu alanlarda tatıninsizdi
ve kendi ihtiyaçları, arzuları ve hedefleri için hiçbir karar vere
memişti.
Görüşmemiz sırasında, bazı noktalarda "Ne istiyorsun?" di
ye sordum. Bu soru yüzünden kafası karışmış, afaJ/amış gibi gö
ründü ve ilerlemekte olduğu yolu seçerken bu soruyu kendine
sormadığını fark etti. Hoşlanmadığı bir işte çalışıyordu; kendine
uymayan biriyle evlenmişti ve hazır olmadan çocuk yapmışlar
dı. Bu, kendi ihtiyaçlarına neyin yanıt vereceğine karar vermeyi bilmeyen kişilerin başına gelen şeydi. Bu kişiler güçlerini yitiri
yodal'dı ve yaşamları dışarıdan, başkalarının iradesiyle yönlen
diriliyordu.
Güçsüzlüğün üçüncü şekli, tehlikeli ve zararlı durumlardan
uzaklaşamamaktır. İnisiyatif duygusunun yitirilmesi, karar ver
me güçlüğüyle birleştiğinde, kişi duygusal ve fiziksel açıdan
tehlikeli durumlara giden yollara girebilir. Kendini böyle bir du~
ruında "bulur", ama o durumdan çıkmak için gerekli olan bece
ri. cesaret ve kavrayışa sahip değildir. Bunun en alışılmış örne
ği, patolojik bir koca tarafından tlziksel anlamda kötüye kulla
nılan bir kadındır. Her gün, eşinin değişmesini umar vc bunun
için dua eder. Onu değiştirmek için her yolu dener. Sonunda, tü
kenir ve tüketmeyi düşünmeye başlar. Çabalamasına rağmcn,
yine de ilişkiye geri dönecektir. Bu gioi durumların çoğunun ar
dında, kişinin çocukluğunda terk edilme ya da istismar ,edilme
deneyimini yaşadığı dönemler vardır. O dönemlerdeki çaresizli
ği, yetişkinliğinde de devam etmektedir, gereksiz acı çekmeyi
önleme duygusu yok olmuştur. Bu tür güçsüzlük belki de en be
lirgin olanıdır; bazı kişiler, tehdit edici ortamı terk edemedikleri
için ölebilirler bile.
Güç, insan yaşamında başlı başma önemli bir öğedir. Sağlık
lı ve tatmin edici yaşamlar sürebilmemiz için, çevremiz üzerin
de bir miktar güç kUllanabilmeliyiz. Yukarıda gördüğümÜz gibi,
123
 

güçsüzdüşenler, yaşadıkları tüm deneyimlerden zarar görürler. Bu zarar, genellikle gücün başkaları tarafından kötüye kullanılması sonucunda ortaya çıkar. Bu bölüm, çocukluk deneyimlerinin, kişiye gücü istismar etmeyi nasıl öğrettiğiyle ilgilidir,
Güç istismarı, tarih boyunca insanların acı çekmesine en çok katkı yapan etmenlerden biridir. Gücün sosyal ve politik düzeyde nasıl istismar edildiğini gördüğümüz zaman şaşkınlıktan donakalır, kötülükten ve sefaletten bahsetmeye başlarız. Oysa, gücün istismun politik bir sorun değildir; gücü istismar eden kişi
'gözle görülür bir konuma geldiğinde Ve hareketleri büyük grup
ları etkilemeyebaşladığında politik bir hal alır. Güç istismarının temelinde ne politik ne de sosyal öğeler vardır, bu tamamen ki
şinin kalbinden kaynaklanmaktadır. Bazı insanlar, tarihe geçmelerine neden olan istismarcılık ve yıkıcılık gibi kötü özellikleri, tÜm gözler üstlerine çevrilmeden çok önce kazanmışlardır,
O halde şu sorularla baş başa kalıyoruz. Güç istismarının yapısı nasıldır? Hangi güçler istismarcıyı harekete geçirir? Bu sorularaverilecek çok yanıt vardır, ama asıl önemli olan şey, gücü
kötüye kullanan kişinin yetişme biçimi ve onun varlığının temelinde ne tür bir güç ilişkisinin yattığıdır. Bu alanda, çocukluk deneyimleri çok önemlidir,
Güç istismarım oluşturan üç ana bileşen vardır. Bunlar: başkası üzerinde güç uygulayabilecek durumda olan kişi; o kişinin başkalarını yaralayacak kararlar vermek adımı bu gücü kulları.. ması ve başka bir çıkış yolu göremediklcrinden ya d.ı gerçekten. bir yololmadığından ötürü bu etkiyi önlemeyecek kadar güç:-;üz oları kurbanlar. Bu tanımı kullandığımda. güç istismarının günlük ve olağan bir durumolduğunu görüyoruz.
Dikkatimi çeken bazı örnekler, bu olgunun toplumun her kesiminde varolduğunu açıklıyor, Birincisi, gÜç istismarın'ın, dini
Öğretiler şemsiyesi altında kullanılışıyla ilgili. Bir müşterim, yaşamı tehlikeye girmeden bisterektomi (ameliyatla rahmirı alınması) olamayacağını defalarca söyleyen bir rabipten bahsetmiş
124
il
.\1
ti. Sanki adet döneminde.. yoğun kanamalar yaş~masının ve zatenbakabileceğinden çok sayıda çocuğa sahip olmasının konuyla ,hiç ilgisi yoktu. Bu örnek bİr güç istismarını göstermektedir.
Rahip, bir erkek olarak, bu kadının üzerinde hiçbir güce sahip
değildi ama Kilise 'nin ve Tanrı 'nın elçisi olarak, kadının inanç
larını gerçek ihtiyaçlarının aleyhine kullanabiliyordu. GÜç istismarı, kadının özel hayatını etkiliyordu ve ,onun sağlığına hiçbir özen göstermiyordu.
Bu örnek, güç ve güçsüzlük arasındaki ilişkiyi açıklaması ba
kımından öneırilidir. Kadın kendini güçsÜz hissediyordu, çünkü
Kilise'nin mutlak otoritesine inanıyordu. Bu inancı taşım(\y(Ul
birçok ins<U1 kendini güçsüz hissetmemektedir. Diğer taraftan rahip, bu kadının itaatiyle gücÜnün arttığını ve kontrolünün etkili olduğunu hissetmektedir. Sonuçta, konu hakkında kendin
dı::n emin olmakta,haklılığım görmekte ve buna benzer başka
bir olay yaşadığında fikrini daha güçlü bir şekilde savunmaktadır. Böylece döngüdeva,m eder. Güçlüler güçsüzlerle beslenir, böylece zaten güçsüz olanlar daha da çaresizleşir ve kendi kaderlerini başkalannın ellerine bırakmayı seçerler.
İkinci' bir örnek, kendisini, duygusal rahatsızlık çeken kadın
haswlarının doğum kontrol hapı almalarını redrl°fi.." ('tn;"ıte. po~
zisyonuna yerleştirenbir psikiyatr ileilgilidi:. Bukardrın sonucunda kadınlardan biri hamile kalmış, ve bakamayatağı halde
çocuk sahibi olmuştur; bu onun sıkıntılannı daha da artırmış,
aynı zamanda ço'cuğa da zarar vermiştir ve çocuk sonunda anne
den alınıp bakımevine~konmuştur. Psikiyatri, gücünÜ istismar ederek kendi ahHl.ki inançlarını dayatmış ve son derece zararlı sonuçlara neden olmuştur. Ne gariptir ki, bu kişi kadının psikolojik sağlığını emanet alan kişidir.
Bu tür olaylar her gün, her toplumda olmaktadır. Daha nor
mal boyutlarda olaylar da olmaktadır, ami! yine de bunlar kişile
rin yaşamlarını değiştirmektedir. Akademik alanda da, bir öğ
renciyi sırf ondan hoşlanmadığı için sınavda başarısız kabul
125
 

eden öğretmenler vardır; öğretmen yalnızca kötü bir gününde
olduğu için çocuğu azarlayabilir;acı çeken bir hastayla ilgileıı
meyen bir hem~ire ol~~bilir. Bunlar, kendilerine sosyal birtakım
güçler verilmi~ kişilerdir ve gücü adaletsiz bir şekilde kullan
makıÜdırlar.
Bazı durumlar da yalnızca fiziksel güce dayanır. Bunların
içinde, eşini döven bir koca, çocuklarına kötü muamele eden bir anne ya da kendinden güçsüz olan arkadaşlarını tartaklayan bir
ergen genç olabilir. Bu kitapta, kendi karşılanmamış ihtiyaçları
ve duygusal sıkıntıları yüzünden,sürekli olarak gücünü istismar
eden kişileri ele almaktayız. Bu sorunu daha net bir şekilde
anlayabilmemiz için, güce ihtiyaç duyan ve sonra onu kötüye
kullananların iç dünyasını incelemeliyiz.
İnsanın yıkıcı davranışlarını i 5 yıl önce araştırmaya başla
dım. Bu araştırma beni soykırımıara neden olan birçok etkeni
incelemeye itti. En çok ilgiını çeken şey, bazı kişilerin mutlak
. gü
ç
sahibi olduklarında nasıl davrandıkları, ve tamamen gü
Ç
SÜZ
	~	+	.	...	~
insanların bÖyle bir davranışla nasıl,başa çıktıklarıydJ. Ulaştı
ğım sonuçlardan biri; en tehlikeli kişilerin bir zamanlar mutlak
anınmda güçsüz oldukları için istismar edilen ve daha sonra gü
cü 'ellerine geçiren kimseler olduğuydu. Bu sonucu, en vahşice kötülükleri, cl/erine güç geçen suçluların yaptığını görerek
çıknrdım.
Psikologlar bu gerçeklikten etkilendiler ve bunun,kişi1erin
bir güç tnrafındaı.] istismar edildikleri durumlarda da böyle oldu
ğunu gördüler. Bu gibi olaylar hapishane sisteminde ve rehin al
mn durumlarında ortaya çıkmaktadır. "Saldırganla özdeşleşme" terimi: acımasızca davranılan kişilerin, ellerine güç geçtiğinde
acımasızlaşmasını açıklamaktadır. Bana en ilginç gelen bu
döngüdür; kurban, ceIlada dönüşür. Acımasız gücün, tamamen
güçsüzlükle birlqtiği durumdur bu. çocuğun istismar edilmesi,
buna örnektir.
Güçsüzlük, ~'ocııkluğıın temel özelliklerinden biridir. Bir
çocuk, kefldinden güçlü olanlar tarafından j:iıismar edilirse. ye
ıişkinlikte güç peşinde koşarak buna tepki verebilir. Sürekli güç
arayanlar, bir zamanlar yaşadıkları zayıflığı gidermenin peşin
dedirIer. Güç, onlara duygusal güvenlik hissi verir, yani bir da
ha asla o korkunç aşağılanmayı ve şiddeti yaşamayacaklardır.
Bu tür kişiler güçlü bir konuma geldiklerinde, güçkarşısında
travmatik bir durum yaşamamış olanlara göre çok daha yıkıcı ve
acımasız olurlar. Başkaları üzerinde güç uygulayabildikleri bir
duruma gelince, güç peşinde koşmalarını sağhlyan öfke, korku
ve acıyı dışa vurma şansını da ele geçirirler.
Bir kişinin gücünü acımasızca kuJlanabilmesi için, kurbanı
na karşı içinde hiçbir şefkat duygusu kalmamış olması gerekir.
Çocukluğunda istismar edilmiş kişinin, anlayış ve sevgi duygu
ları tamamen yara almıştır. Bu kişinin başkalarının acısından
zevk alması çok kolaydır. "Şiddet" başlığı altında bu süreci an
latmıştım. Güç söz konusu olduğunda, diğerlerine ka~şı acıma
sızlık şiddet şeklini almayabilir. Daha çok, sosyal kabul kisvesi
altında ortaya çıkar. Kapitalizmi hunharca uygulayan güce SUsa
mış yöneticilerin, astlanna karşı aşağılayıcı ve acımasızca dav
ranışları, buna verilebilecek uygun b:r örnektir. Diğer benzer ör
nekler, güç istismarı yapanların aİle üyelerinde görülür. Güç
kuJlanıcısl otoritesini dört duvar arasında demir bir YUmruk gibi
kullanır. Eşi ve çocukları genellikle korku ve dehşet içinde ya
şarlar, çünkü parasal şantaj, duygusal ve sözlü saldırı, bazen de
fiziksel şiddet gibi silahlarla karşı karşıyadırlar. Birçok bakım
dan, gücünü istismar eden kişi kendi çocukluk deneyimlerini ye
niden yaşamaktadır. Tek fark, bu defa saldırgan rolünü kendisi
nin, kurban rolünü başkasının oynamasıdır.
O Özet
Bu bölümde, duygusal bakımdan zarar görmüş bir çocuklu
ğun sonuçlarından bahsettik. Okur şunusorabilir: "Tüm bu yıkı
cı davranışlar, geçmişteki deneyinılerin sonucu olabilir mi?"
126
127
 

Bence bu soruya "Evet" yanıtını vermek gerekir. Yaralı bir ço
cukluğun kişiyi uzun vadede nasıl etkileyeceği, kl~ir\İn başından
geçen olayların kendisinden çok, insanların bu olaylar sonucun
da edindikleri deneyimler üzerine yaşamlarını nasıl kuracakla
rıyla ilgilidir. Bu deneyimler korkulu, travmatik, acılı ve öfkeli
ise, kişi yetişkinliğe, başkalarıyla, kendisiyle ve çevreyle ilişki
leri ciddi şekilde etkilenmiş olarak gelir. Bu kişinin karakteri,
deneyim kümeleriyle ve içsel ruh haliyle beraber oluşur. Olaylar
zamaniçinde silinebilir, ama etkileri kişinin karakteriyle beraber
yaşamaya devaın eder.
İkinci "bir soru şu olabilir: "Böyle deneyimler her zaman böy
le sonuçlar mı verir?" Bu soruya şöyle yanıt verilebilir: Bireyin
aldığı yaranın derecesi, kişiliğin biçimlendiği çocukluk yılların
da yıkıcı güçler işbaşındayken kişixe ulaştmlabilen tedavi ve
desteğe göre değişir. Meslektaşlarımdan birinin birhikayesi bu
duruma iyi bir örnektir. Arkadaşım bana kırk yaşlarınd~ı, çahşl\11
bir adama evlilik terapisi uyguladığını anlatmıştı. Bu admmn
asıl sorunu,. eşini çok sevdiği halde ona duygusal yakınlık besle"
yememesiydi. Bu sorunlın temeli!ı t~, . u hir anneninçocu
ğ" olmasının yattığı ortaya çıkmıştı. AlkolH. , ~i hakkındaki
duygularının kannaşıkhğı, onun yakınl,!şmad~m kor"'rıF)~ına se"
bep oluyordu.
Yaşamının diğcr alanlarını başarıy'Ia idare edebilmeSine rağ
men, bu sorun evlilik ilişkisini gittikçe daha dayanılmaz hale ge
tiriyordu; Hastanın bu tür bir durumda yetişmiş biri için olduk
ça yüksek denebilecek bir özgüven ve yeterlilik duygusuna sa
hip olması, meslektaşıma çok ilginç gel}TIişti. Daha sonra, bu ki
şinin her gün okuldan çıktıktan sonra bir komşularının. çiftliğin
de çalıştığı anlaşılmıştı. Komşusuna çiftlik işlerinde yardım ediyordu. Komşusıı, az konuşan, sessiz bir adamdı ama çocuğu ka
bullenip. ona değer verdiğini gösteriyordu. Bu deneyim, hasta
.yetişkin dünyasına adım atarken ona destek olmuştu.
	Bu hikaye önemli bir noktayı ortaya ç~karmaktadır. Çocuk
lar, iyileştirici etkilere kolayca ve anında tepki verebilmekkdirler. Sevgigösteren ve ilgilenen tek bir kişi bile, çocuğun (!ünyaya bakış açısını değiştirebilmektedir. Alice Miller böyle kiş.;pıe "yardımcı tanıklar" demektedir. Çocuklatın, hayatlarının ileri k i saflıalarında~başlarını ağrıtacak ciddi sorunların gelişmesinden bir aile.dostu ya da bir akrabanın varlığı sayesinde kurtuJdukları birçok durumdan söz etmektedir. Üstelik çocuklar böyle kişileri bilinçli bir şekilde aramakta ve onlarla zaman geçirmek istemektedirler. Sanki, duygusal bir radarları vaymış.gibi, güvenli olacakları, rahat edecekleri ve ilgi görecekleri yerleri bulmaktadırlar. En çok yaralananlar, kjmsesi olmayanlardır. -,
Tartışmanın bazı bölümleri de, iyi ve kötü insan davranış larıyla ilgilidir. Daha kesin bir ifadeyle konuşmak gerekirse, bütün bunlara bakarak, insanların içinde kötülük olduğu söylenebilir. Ve bu kötÜlük gerçektir. Kötülüğün, iyiliğin tersi olduğunu söylemek, onu basite indirgemek olur. Kötülük eskimiş bir din
sel kavram da değildir. Kötülük, güzel, değerli ve iyi olan her şeyi yıkan, yok eden insan dÜvranışlarını tanımlamak için kullanılan terimdir. İnsanl<1rın. kendilerine ve başkalarına he gibi kötülükler yapabildiklerini anlamak, bu gerçekliği azaltmaz,
ama bunu önlemek ve iyileştirmek adımı yol gösterebilir. Bu . bölümü bitirirken, Alice Miller' in, SiirgÜndeki Bilgi: Çocukilik
Yaralal'lyla YÜzleşmck adlı kitabından alıntı yapmakla yetiniyorum:
Kötülük gerçektir. İnsanın içinden kaynaklanmaz, edi" nilir ve <ısla iyİnjn tersi değildir, iyiliği yok eden bir şeydir. Shakespeare bunun farkındaydı. Kötülüğün temellerini gördü ve gösterdi; ama kötülüğü, psikanalizin yaptığıgibi tanımlamaya çalışmadı. Richard lll, Macbeth ve bazı başka karakterleri kötüydü, çünkü, neden o hale geldiklerini bilsek bile, yıkıcıydılar.Bunu bilmemiz onların suçunu hafifletmez. Ancak, bu kişiler nasıl kötü insanlar
12ı)
12X
 

 
 

 
 

bulma ve geli~me konularını tartışacağım. iyileşme, en iyi şekilde, yaralanmış ya da hasar almış bir şeyin sağlıklı hale gelme süreci (olayı değil) olarak tanımlanabilir. çoğumuz küçükken mutlaka en azından bir kere düşüp dizimizi yaralamışızdır. Ayağa kalkıp biraz ağladıktan ve üzerimizi silkeledikten sonra, mucizevi bir şeyolmaya başlamıştır.' Bu, iyileşme sürecidif. Kendimizi iyileştirmemişizdir, ne kadar sürdüğünü de bilmeyiz. İyileşme süreci, yaşamın doğasına yerleşmiştir. Hiçbir cerrah, doktor ya da şifacı .birini iyileştiremez. Daha çok, tedavi sürecinin oluşması için en iyi ortamı sağlar. Bence bu yalnızca fizikseltedaviler için değil, duyguların tedavisi için de geçerlidir. Yaralı diz benzetmesine geri dönelim. Dizimizdeki yara zaman içinde şifu bulmuştur, ama işlem bizim davranışlarımıza bağlı
dır. Eğer yarayı antiseptikle temizlersek, mikrop kapmasını önleriz. Eğer kemikleri hareket eııirmezsek, yara tekrar açılmaz. O halde, prensip olarak iyileşme; kendi tavrımız ve tutumlarımızIa sağlanır. Bu ve bundan sonraki birkaç bölümde bahseııiğim şey, daha çok, iyileşme için yaratılması gereken durumlardır.
Bu kitapta iyileşme ile şifa bulma arasında küçük bir fark olduğu vurgulanmaktadır. Bence, şifa bulmak, aktif, bilinçli bir
işlemdir, kişi böylece daha sağlıklı ve tatmin edici bir yaşam kurar kendine. Bu bağlamda, iyileşmek, kararlı bir şekilde enerji harcayıp geçmişte neden bazı yaralar alındığını anlamak ve yıkıcı davranış modeIlerinden arınarak sağlıklı bir kişilik geliştirrnek demektir.
çoğu insan şifa bulmayı yaşam boyu süren bir işlem olarak görmektedir. Bence değildir. Bazı deneyimlere dayanarak, şifa bulmayı, yaşam sürecinde özel bir dönem olarak görüyorum. Bu dönem, genellikle, yeterli yardım ve yönlendirmeyle, çoğu kimse için birkaç yıl sürer, büyük değişim de ilk bir-iki yıl içinde olur. Doğalolarak, kişi ne kadar ciddi yaralar almışsa, iyileşme süreci de o kadar uzun sürer. Yine de, iyileşmenin hangi yönde olacağı konusunda kesin bir şey söylenemez; çünkü insanlar
kolayca (bazen terapiyle bile) yoldmı çıkabilirler ve sağlıklı gelişme engellenebilir. Örneğin bazı;arıı kendilerine uygun olmayan terapi yöntemleriyle, senelerce oyalanabilirler. Kimileri danışmanlık listeleriyle ya da gelişme egzersizleriyle yıllarını geçirebilirJer, bazıları da bir tek tedavi yöntemine saplanıp kalır, onunla hastalıklardan kurtulmaya çalışır.
Bana göre, şifa bulma ve iyileşmeniri dört boyutu vardır: duygusal iyileşme; zihinsel yenilenme: davranışların değişimi; ve tinsel gelişme. Son otuz yılın psikolojik ve tinsel terapi çalışmaları birçok yaklaşım geliştirmiştir, bu çalışmalar söz konusu yaklaşımların yalnızca biriniseçip bunun en iyi iyileşme yöntemi olduğunu savunmuşlardır. Sonuçta, bazı modellere neredey
	se bağnazca bir tutumla bakılmıştır.	,
Bence, bu alanların yalnızca birinde yoğunlaşmak, genelde insan gelişimine, özelde de erkenyaşlarda açılan yaraların iyileşmesine fayda sağlamaz. İyileşmeye giden yol farklı duraklarıolan, duygusal, bilişsel, davranışsal ve tinsel değişimi kapsayan bir yololmalıdır. Tüm bu boyutlar birleşerek, bireyi meydana getirir. Bu boyutların göründükleri kadar ayrı olmadıklarını da vurgulamak istiyorum. Her varlığı bir elmasm farklı yüzlerine benzetiyorum: elması sadece tek bir yüz ortaya çıkarmaz, hiçbir elmas da yüzleri olmadan varolamaz. Duygusal acının zihinsel rahatsızlığa ve ruhsal güçlüklerinde duygusal çöküntüye dönüştüğünden. bahsettiğim bölümü hatırlayacaksınız. Her boyutun, çocukluktaki zorlu deneyimlerle bağlantısı vardır ama bu tür
. deneyimlerin, bu alanların herhangi birinde bir bozukluğa yol açmaması pek olası değildir. Kitabın geri kalan bölümünde bu bo'yutlann, iyileşme üzerinde nasıl etkili olduklarını göreceğiz. Bu bölümün konusu duygusal iyileşmedir.
O Çekirdek Duygulan İyileştirmek
Bu tartışmaya başlarken bir konuda telaşa kapıldıın. Bu
kısmen, son zamanlal~fIa duyguların iyileşmesine verilen öneın
134
135
 

le ilgiliydi. Jjasınakalıp fikirlere oldukça ~Üpheci yaklaşıyorum, yetmişlerin "ben" dönemindeki, insan gelişimiyle ilgili anlamsız yaklaşımlar beni! :ıhatsız ediyor, ve bunlar o zaıTIimdan beri
öze]]jkle ABD'de /ayılıyor. Toplumun zihin sağlığında gözle
görülür bir değişim ,Imamasma rağmen, terapi ve kişisel geli
şim endÜstrisinin gel1İ~'emesi, bana önemli bir şeyin eksik oldu
ğunudüşündürüyor. Bı;;ki de bu, "mutluluğun" anayasal hak ol
masıyla, ya da "eğer elinden geleni yaparsan her şey düzelir"
mantığının önde gitmesiyle ilgilidir. (Avrupa'da son yüz yıldır
yaşamııı deneyim bunun tersini göstermektedir.) İnsanın durumu bu fikrin ifade edebileceğinden çok daha karmaşıktır ve belki de
terapi alanının, mutlu olma hakkıyla ne kastedildiğini yeniden
incelemesi gerekmektedir.
Bu nedenle, d'Jygusal iyileşme konuşunu tartışırken açıkça belirtilnıeyen bazı tehlikeler vardır. Okuyucu, benim söyledikle
rim1e, b,ızı iyi niyetli ama aptalca y,lkJaşımlar arasında bağlantı
kurabilir. Yakınlarda, eşine kanser teşhisi konan bir müşterimle
yaptığım kolısli1tasyon, görüşlerimi kanıtlar gibiydi. Bu kişinin
çektiği acı ve eşi iç,in duyduğu kaygı, .bana, eğer birini iyiJeştir
meyi (jüşiinüyorsak, önce duygusal acının anlamını k,wramamız gerektiğini düşÜndHrdi.i. Duygusal iyileşmenin, şifabuJm,mll1
çok önemliıbir öğesi olduğuna fazlasıyla inanıyorum, bu yüzden onun hassas ve karmaşık doğasma karşıadil obnaya çalışacağım.
Duygularımızın iyileşmesi kavramı, içinde kişi1ikJerimizin yiiralanabileceği ve incinebileceği görüşünü barındırır. Daha önceki bölümlerde bunun nasılmeydana geJdiğiyle ilgj1endim ve
hem kendimizi hem de başkalarını nasıl yaralayabileceğjmizden
bahsettiın. Bu yanılan iyileştirmek, kişi/iklerimizin nasıl yanı
landığ!yla da ilgi/enmeyi gerektirir.
İnsanoğlu, dışsal ve içsel deneyimJere karşı duygusaJ tepki
ler verme becerisiyle doğar. Bu yüzden, yeni doğmuş bir bebek,
acıktığll1da, Uşüdüği.inde ya da ilgi beklediğinde ağlar. FizikseJ
acı duygulada bideşir ve gözyaşı ya da çığIıkhır şeklinde dışarı
136
'ıkar. Aynı zamand'J, bebek rahatsa, üşümüyorsa, sevildiğini hissediyorsa ve güvendeyse, mınldanır ve gülümser.Çocuk büyüyüp geliştikçe, deneyimlerle duyguJar arasındaki İlişki kmmaşıklaşır. Çocuk, zihinsel geJişimin bir sonucu olarak, dünyayıyorumlamaya başlar. Deneyimlere yalnızca duygusal tepkiler vermek yerine, deneyimlere ilişkin olarak yaptığı yorurolara da duygusaJ tepkiler verir. Sağlıklı, sevgi doJu ve güvenli bir ortamda çocuğun duygusal tepkjJeri~ olup bitenle uyum içindedir. OlayJara getirdiği yorumlar yerindçdir ve duygusal deneyimlerinin çoğu olumlu ve mutludur.
Bunun aksine, duygusal anJamda yıkıcı bir ai/ede büyüyen çocuk, kötü muamele görmüş, terk edi/miş, ilgisiz kaJmış veya istismar edilmiştir. Durum böyle olunca, deneyimler, yorumlar ve duygusal tepkiler arasındaki ilişki de çöker ve karışır. Sonuçta, yetişkinJikte büyük sorun yaratacak bir sürü etki, çocuğun
duygusaJ gelişimi üzerinde roloynar. İlk hasar katmanı, birincil duygular olan korkij, öfke, sevgi ve üzüntUnün saptırıJmasıdır.
Korku gerekli bii duygudur. çpcuğa, hayatta kalmasını sağlayacak iki araç sunm: tehlikeden hemenk,ıçma arzusu ve sevebilen bir yetişkinin kollarında güvenliği verahatlığf bUlnuı isteği. Bu ihtiyaçlar, reddedilme veya ilgisizlik yUz~rıden karşıJanmadıği'zaman, çocuk sürekli bir ıehlike hissiyle yaşar, başkalamiın keqdisine yardım edebileceğine ve onlara güyenebiJece
" .
ğine inanamaz. Kişinin gelişimi slrasl11da, korku duygustl saptı
rılır. Yetişkin, korkuya karşı sağlıksız bir bakışaçısıgeliştirir. Bu, sürekli endişe ve dehşet duygusu şeklinde yansır ya da ter
sihe, tehlikeyi engelleyememe duygusuna ve kendi kendine zarar verecek davranışJara yol açar.
Öfke de gerekli bir duygudur. Sağlıklı şekliyle, çocuğa istek
lerini yerine getirme şansı tanır, onun sevgi ve ilgi talcp.etmesini sağlar. Doğası gereği, problem çÖzücü birduygudur, ilişkilerdeki sorunları çazmeye ve çocuğun ihtiyaçlarını anlamaslI1a yardımcı oJur. Çocuğun öfkesine sağlıklı bir şekilde tepki ver
137
 

rnek için, onu dinlemek ve duygularının enerjisini yıkıcı olma
yan bir biçimde yönlendirmesine yardımcı olmak gerekir.
Ebeveynlerin ya da otoritenin düşmanca davranışları sonucunda
çocuğun öfke duygusu esas amacından saptığı için, ileride bir
yetişkin olup çıktığı zaman öfke duygusuyla diğer duyguları arasındaki ilişki de hedefinden sapacaktır. Diğer taraftan, başka
larının öfkesiyle de başa çıkamayacak ve kendini ifade edeme
yecektir; ya da uygunsuz durumlarda öfke patlamaları. yaşayıp,
yıkıcı tavırlar sergileyecektir.
Sevgi, sevilmeye karşı verilen duygusal tepkidir. Güven ve
şefkat bağı kurmak için gereklidir. çocuğun sevgisine sağJıklı
bir tepki vermek için, onu sevecen bir şekilde güvence altına al
mak gerekir. çocuğa verilecek sevgi, genellikle, yetişkinin ba
ğımlılık ihtiyaçlarını çocuk sayesinde karşılamaya çalışması yü
zünden meydana gelen bir tür duygusal ensestyoluyla ya da ye
tişkinin çocuğun sevgi gösterisini soğuk karşılamasından ötürü
am.lcından saptığı zaman, çocuk ileric' . -, ,tişkin haline gel
.J'~;nde sevgi anlayışında da sapma/ar olacaK.. "'J, duygusal
bağımlılık ve pasitliğe yol açar; ya da tersine, kişliim (ıığerleri
nin sevgisine yanıt olarak sıcak ve yumuşak tepkiler veremt;r.ıe
sine Deden olıır. Her iki davranış türü de, kişinin karşı çin sı e ya
kınlık kurmakta ve cinselliği sağlıklı bir şet:i1de yaşamakta bü
yük güçlliklcr çekmesine yol açar.
Üzüntü, kayıplarIa başa çıkmamızı ve iyileşmemizi sağlayan
duygudur. Sadece insan olduğumuz için kaybettiğimiz şeylerden
ötürü yaşadığımız acıyla başa çıkmamızda temel rolü oynar. Ço
cuğun üzüntüsüne verilecek sağlıklı tepki, rahatlamayı, onun
duygularını açıklamasına destek olmayı ve eğer geçebilecek bir
şey ise ona yardım etmeyi içerir. Üzüntüsüyle bu şekilde ilgile
nilmeyen çocuk, üzüntüyle baş edemeyen bir yetişkin haline ge
lir. Kişi ya kronik üzüntü depresyonuna ya da ne kendisinin ne de bir başkasının savunmasız bir duruma tahammül edebilen sert ve soğuk bir duygusal ruh hali içine girer.
o halde, duygusal yaralanmanın ilk aşaması, bu dört çekir
dek duygudan birinin ya da hepsinin sapmaşıyla ortaya çıkar. Bu sapma, kişinin kimlik bilincine taşınır ve kişinin yaşaması için
birkaç baş etme yolu devreye girer. Bu yollardan daha önce bah
setmiştik. Şimdi, bu sorunların iyileşmesi konusuyla ilgilenmek
istiyorum. iyileşme ve gelişme, alttaki duygusal durumların bi
linmesine bağlıdır. iki alanda iyileşme, bu bakımdan önemlidir: Bilinçaltına itilmiş ve kendilerini sinirlilik, üzüntü ve fiziksel
hastalıklar yoluyla ortaya koyan duyguları serbest bırakmak; ve
yas tutarak kaybın acısını gidermek.
Duyguları Serbest Bırakmak
Zarar görmüş insanlar, hemen her zaman duygularının far
kmda olmakta güçlük çekerler. Kimilerinin duygusal farkındalı
ğı çok sınırlı ve dardır. Çoğu zaman acı veren bedensel şikfiyet
leri vardır, ama duygularının neredeyse hiç farkında değildirler.
(Bu konuda özelli~)e erkekler riskli gruptadır). Kimileri genel
likle üzüntü, öfke ve korku gibi yalnızca bir y~\ da iki grup
yoğun duygu yaşar. iyileşmek için duygularıh farkwa t.ah" ~OK
varılması gereklidir. Duyguları serbest bırakmak. kl11'1O \,Ilıjgu
larının farkına varmasını sağlar. BÖylece, kişı kendi duygusal
yapısının ve çocukluğunda hangi duygusal tepkilerine izin veri
lip, hangilerine izin verilmediğinin farkına varır. Örneğin, bazıçocuklardan, eğer anne babaları sıkıntılı ise, onlara karşısempa
ti ve şefkat göstermeleri istenir; bu çocuklar bunu yaptıkları
zaman da ödüIJendirilirler. Birer yetişkin olduklarında, acı
çekenlere karşı sıcak ve hassas davranmayı başhılarına oranla
daha kolayca becerebilirler.
Aynı çocuklar, korktukları ya da öfkelendikleri için cezalan
dırılabiJider. Yetişkinlik yıllarında bir şeye öfkelenmek onlara anormal gelecek, öfkelendikleri için kendilerini gergin ve rahatsız hissedeceklerdir. Öfke o kadar yoğun bir şekilde bastırılabi
lir ki, kişi ne zaman öfkeli olup, ne zaman olmadığını ayırt ede
13X
139
 

meyecek hale gelir. Aynı zamal1da, bazı çocukların da öfkesi desteklenir ve öfkel,erini. kendilerinden zayıf olanlardan çıkarmalcın beklenir. Yetişkinlik yıllarında, ifade edebildikleri tek duygunun kızgınlık olduğunu fark edebilirler. İncindiklerinde, bunun öcünü alırlar; üzgünken, çevrelerindeki nesnelere ya da insanlara saldırırlar: korktukları zaman kızıp bağırırlar.
Aynı çocuklar, hassas ya da yumuşak davrandıklan zaman, aşağılanır ve alay konusu edilirler. Yetişkinlik döneminde, bağımlı ya da muhtaç kimseler gördükleri zaman şefKat ve hassasiyet göstermek yerine, bu insanlara kızarlar. Bu örnekler, kişinin yaşantısında ve duygularını ifade ediş biçiminde meydana gelen duygusal zararın sonuçlarını göstermektedir. Tatmin edici ve eksiksizbir yaşam deneyimi için, duyguIClnn ifade edilmesi şarttır. DUyg~sal.kişiliğimizi ortaya koyarken tüm duygularımızı (korku, ötke, sevgi. üzüntü...)incelemeli ve onlarla nasil başaçıkacağımızı görmeliyiz. Böylece, bu duyguları, hatta en zor ifade edilenleri bile takdir etmeyi ve korumayı öğreniriz. Bunun farkına vardığımızda. bu duyguları yaşama ve ifade etme biçimimizi iyileştirmek için çok şey yapılabilir.
Duygusal iyileşmenin belki de en dramatik ve bazen de en tehlikeli tarafı, ruhun derinliklerinde donmuş olan duyguların bilinç düzeyine taşınmasıdır. Travma yaşayanlarda, iyileşmenin
bu bölümüne hassasiyetle ve dikkatle yaklaşılmahdır. İyi bir ,erapist, bu aşamadaki tehlikelerin farkındadır. Ne yazık ki, kimileri bu aşamayı iyileşmenin tek öğesi olarak görürler ve iyileşmekte olan kişinin duygularını açığa çıkarırlar, ama bunu iyi niyetle fakat sakarca yaparlaı-, Özelliklehafta sonu grup çalışmaları konusunda çok tedirğinim, çünkü bunlarda, kişinin duygusal yew.ıntılarını kontrol edip içselJeştirmesine yardım edecek, devamlı bir damşmanlık desteği yoktur. Destek grubu hareketi (ve benzerleri) bu konuda !ıÜW oldukça büyük bir tehlikedir. Bernard Farrell bu alanı, OIl{Ol"/ SermiY(J/"um, Dr. Fell adlı oyununda incelemektedir: böyle bir duygusal iyileşme yaklaşımı
üz;etinde düşünenler için faydalı bir okuma olduğunu sÖyleyebi
liriz.
Bu uyarılardan sonra, kapatılmış duyguların farkıııa varmanm ve bunları yeniden yaşamanın oldukç<ı Önemli oldugunun altını çizebiliriz. Bn konudabazı yararlı öneriler sunacağıın. Bunların çoğu bir dal11şmanlık, destek grubu hatta bu konuda yardım.ı olabilecek yakın bir arkadaş ilişkisine uyarlanabilif. Yaralı insnnların çoğu, duygularının yalnızca bir kısmının farkındadır; çoğu oldukça işlevli yaşamlar sürer, mantığa vepra.. tikliğe fuıcm verırler. Yüzeyin altında, önlenmiş Ve. bastmln!:ş yoğun bir duygusal enerji vardır. Genellikle gcçmişÜı gcrıde kaldıgln! ve unutulması gerektiğıni düşünürler. Bazıları da geç
mişte yaşadıklarının çoğunu haıırlayamazlar( Basıırmanın en bclirginözeUiği, diğerlerinin, özeWkle de çocukların duygusallık. lar-ma karşıohınısuz tepkı verıncttir. Kendi duygularını bastıran ve inkJx eden ebeveynler, çocuklarının saf duygularıyın bÜşa çıkarhazhu. Uu tepkiler, çoğuduygunun biJınç dÜzeyinden Uı;ikI~\şt!nldığını \Le bastırıldığını gqsıerir. Bu duyguları serbeşı
bırakmaksatni' vebaglılıK isıçr. İyile)ıncnin bu.aşamasındak
dört MeınH alandan baibcdeceğim. Het(ıJanm 'ımacı, gömi ı.
müş duyguları serbesı bırakınakve duijgu'>al farkındahğı art'fe m~\ktır Eııalanlar, kişınin kendi hikfiyc:,ini anlatnıası; i%tck." çocuğa ulaşmejk; yaratıcıifade ve beden faılındÜiığıdır.
.. Kişinin K~ndi Hikiı}'csiııi Al1laım~\Si
	Kişinin kendi hj{~ıyesini anlatması, duygularının farkı' ı
varmasının anahtarıdır. Kişi buişieme bir danışma ornımınd~ı, destek grubıı~da Ydda tck başına başlayabilir. Kişinin hiJdiye~jnin al).ahtarögelGrj, ;ÜLc içindeki birinci! i1işkileretrafındadönet. Hikayemizı bilmeden, his!'iettiklerilllhin ne kadarının geç.mİşten kaynak.f,lndığı!1i bilemeyiz. lrwin Yalom 'un bir yorumu geliyor aklmB 'Yaralı insanlar,geçmi.-ıi geleceğe taşımaya
çalışırlaL" HıkÜ~\ernizi bilmek, geçmişten gelip, bugünÜmUzü
140
141
 

rahatsız eden, gelecek için sorunlar yaratan şeyleri fark etmemizi sağlar.
"Hikayemiz" derken, yalnızca olaylarla ilgili bilgileri kastetmiyorum. Tüm hikayelerdeki gibi, duygusal içerik de gerçekler kadar önemlidir. Bunu açıklamak için bir 9rnek vermek faydalı olur. Çocukken çok dayak yediğini bilen bir adam hayal edelim. Bu, hikayeyi meydana getiren olaydır. İyileşmeyi sağlayan şey, dövüldüğünde adamın kendini nasıl hissettiğidir. . Küçük çocuk korkmuş ve gerilmiştir, anne ya da babanın ona acı vereceğini bilmektedir. ilk darbe geldiğinde ürker ve siner; iç dünyası yıkılmaya başlar, ama acı bedenine yayıldıkça, kontrolünü kaybetmemeye çalışır. Gittikçe öfkelenir, ama daha .çok dövülmekten korktuğu için kendine bunu yapan yetişkine bu öfkesini gösteremez. Aynı zamanda, sevdiği yetişkin (anne ya da bab-d) tarafından dövülmek onu incinmiştir; affedilmek ister, yine yakınlık görmek ve güvenli ilişkiye kabul edilmek ister. Yaralı insanların ruhlarının derinliklerinde bunun gibi bir sürü el değmemiş deneyim vardır. Bu insanların hikayelerini anlatmaları bunları gün ışığına çıkarır ve geri getirir, bastırmaya çalıştıkları duyguların
tümü su yüzüne çıkar.
Bu kitapta "kendi kendine yardım" alıştırmaları vermeye pek istekli değilsem de, bence yukarıda tanımlananlar, farkındalık kazanmak adına oldukça yararlıdır ve buradaki amaçları da bununla sınırlıdır;
Hikaycnize başlamak için, hem annenize hem de babanıza aİt ilk antlarınızia ilgili bir günliik çıkarmanız yararlı olur. Yavaş yavaş ayrıntılara girebilir, hatırladığınız olayların duygusal boyutlarına dikkat edebilirsiniz. Şu soruları sodıbilirsiniz: Bu olduğunda kendimi nasıl hissettim? Bu, anneminfoabamın/kar
deşimin beni nasıl gördükleri ya da bana karşı neler hissettikleri hakkında neler ifade ediyor? Bu olayla nasıl baş ettim?
Çocukluk ve ~rgenlikle ilgili tüm olayları hatırlayana kadar tabloya devam edin. Hem olumlu hem de olumsuz olaylar üzerinde
,
durun, acı tatlı her anıyı hatırlamaya çalışın. Bu olayların, bu
f1iil1kü vı:.ş;ıntlOızı nasıl etkilediklerini görünce şaşıracaksınız.
Bu ı~ı- .. - i. ;e, hatırlanmayan anılar da yüzeye çıkacaktır.
Eğer cinsel taciz kuJJanma gibi çok travmatik olaylar vaı:sa, bu
işlem onları ortaya çıkarmayacaktır; ama yine de yararlı bır baş
langıç olacaktır.
.. İçerdeki çocuğa Ulaşmak
Duyguları serbest bırakmanın ikinci öğesi, içerdeki çocuğa
ulaşmaktır. Bu teknik, gömülmüş duyguları yeniden yaşama,
yeniden anlama konusunda çok etkilidir ve dikkatle uygulanma
	/	.	.
sı gerekir. Ilk önce bunun temel mantığından ve bugünkü terapı dünyasında nasıl algılandığından bahsedeceğim. Birçok terapist, hepimizin içinde bir çocuk bulunduğu görüşünü savun
maktadır. Bu çocuk bizim çocukluk halimizdir. Bazıları buna
mükemmel çocuk ya da büyülü çocuk demektedir. Bense, buna
efsanevi çocuk demeyi seviyorum. Efsanevi dememin iyi bir
sebebi var. Efsanevi karakter, kurgulanmış ancak gerçeği barın
dıran kişidir. Bu yüzden, Eski Yunan mitolojisi, kahramanlar,
tanrılar, tanrıçalar ve kötülerle doludur, onlar gerçek mesajlar
iletirler ve insan ırkıyla bağlantılıdırlar. Hikilyeter bilimsel
açıdan gerç'ek değildir, ama konuları gerçektir. İçimizdeki efsa
nevi çocuğu, kendimizle ilgili bilgilerimize dayanarak hayal
gücümüzle keşfederiz; bu çocuğun resmini oluşturarak, bugün
kim olduğumuz hakkında bir sürü şey öğrenebiliriz. Bunun için
bazı teknikler kullanılabilir, ama bence, bunun en iyi yolu, bir
bireysel görüşme yil da grup ortamında bir danışman yardımını
almaktır. Bu tekniklerin çoğu özellikle bu şekilde iyileşmek
amacıyla bireysel danışmalarda ya da hafta sonu gruplarında
'kullanılır. Eğer böyle kıs.ı süreli bir hafta sonu çalışmasında bu
işe giri~irseniz, ardından mutlaka duygusal destek almanız ge
rekir.
'1) ',,'; )
142
143
 

.
.. Yaratıcı İfade
Kaybolan duyguları yeniden ortaya çıkarmanın üçüncü yolu,
yaratıC'ı iradedir. Alice Miller çocukluğunun acı ve kötü yönleri
ni, resim yaparak ortaya çıkarmıştır. Terapist olarak aldığı mesleki eğitimin bir parçası olan psikanalitik tedavilerden sonra, resmi. bireysel ifade yöntemi olarak kullanmaya başlamıştır; Sonuçta, resimlerinin gölgelerinde, daha önce yaşadığı travmatik
,deneyimlere ait bir sÜrü sembol bulmuştur. Bu deneyimlerden sonra psikanaliz alanından uzaklaşmıştır ve şu anda insan yıkıcılığınııı travmatik temelleriyle ilgili bir otorite kabul edilmektedir. Picasso, Hitler, Nietzsche ve diğerlerinin yaşamlarındaki sanatsal ifadeleri yorumkıyarak dikkat çekmiştir. Bu örnek, sanatsal ifadelerin içimizdeki gücünasılortaya koyduğunu göstermektedir.
Duygularımızı yar.ıtıcı deneyim aracılığıyla çevrtmize ulaştırabildiğimiz belli başlı alanlar müzik,resim ve yazıdır. çoğu insan hiçbir sanatsal yeteneği olmadığını düşünür. Bu, mevcut
değerlendirme standarthırına göre doğru olabilir. Duygulara
ulaşmak için kullanlUj'n y.ıratıcı ifadeler, sanat.~al bir şey ifade
etmeyebilir. Burada bahsedilGn, genellikle mantığımızın koyduğu sınırları aşmaktır ve tabii kişi bunu yaş<ırken gizli kalmış bir yeteneği'n farkına vararak hoş bir sürprizle karşılaşabilir.
Renkler, duygularla doğrudan ilişkilidir. Örneğin, bazı renkler soğuk, bazıları sıcaktıc bazıları parlaktır; bazıları soluktur. Pazarlama stratejistleri ve reklamcılar her gün bu gerçekliği tüketim toplumuna uygulamaktadırlar. Burad\!, nynı.kuralı, duygusal tepkiler uyandırmak ve kendi duygusal yapımızı anlamak için kullanabiliriz. Poster sayfaları ve boş sayfalar başlanglçiçİn uygun olacaktır. Duygularınız üzerinde yoğunlaşQ1aya ve bunla
rı renkler, şekiller yoluyla dışa vurmaya çalışın; Yavaş yavaş ba
zı temalarm ortaya çıkmaya başladığını göreceksiniz. Bul}u yaparken rahatlamaya başl<ımadan yorum yapmayın; bırakın renkler konuşsun, İfade etrl1ek, duygulara bir kanal açmaktır ve bu
144
ıek başına bile gevşeticidir. Ayrıca, b;:;,ynin sağ tarafının çalışmasını sağlamış olursunuz. Beynin bu tarafı, çocukluğunda sarsıcıdeneyimler geçirmiş. olanların genelde kuı1anmadıklan bölümdür. Rahatladıktan sonra, çocukluğunuzu (soyut ya da gerçekçi bir tarzda) çizmeye başlayabilirsiniz. Sonra, bir danı,şman ya da ctrk<ıôaşlTz!a beraber eserlerinizi yorumlayabilirsiniz. Gregg Furth'ün kitabı Çizım/erin 'Gizli DÜnyası bu aşamada .size yardımcı olabilir. '
Müzik, duyguları ifade etmenin L '.;' başka etkili yoludur. Sevilen şarkıların h~men nemen tümü~ş+< şarkıiarıdır ve melodileri kalbimize dokunarak kadar güçlüdür. .Benim en çok beğendiğim parçalar, bu anlamda, tfenim duygusal yapım hakkında çok şeyanlatır. Bruch'un Do minör keman"konçertosu, Mahler'in 5. Senfoni'sive Çaykovski'nin Patetik Sonatı, benim bazı çok te
mel duygularımryansıtır: tutku, dMyarhhk vemelanblL Eğer
size birroüzik yeteneği bahşedilmişse, kendi melodilerinizi yaratmayave sözler yazmaya başlayabilirsiniz. Daha az yekneKli
olanlarımız dinlemekle ve müziğin ~yandır~ığı~duygularla ye
tinmekdurumundadlLDeıieyime do~ru sürtiklenmek için kendi- . mize izin vermek önemlidir. Birçok'yarah kişiiçin, bu egzersiz gereklidir, çünkü daha önce de söylediğim gibi,hasarın sonu~ cunda duygular donar ve her şey' yüzeyde yaşanır. Duygusaltr dünyanızla ilişkiyi ilerlettikçe, daha zengin deneyimler edinme~ ye başladığınızı göreceksiniz.
Duyguları ifade etmenin bir başka şekli de, yazmaktır. Etkili birteknik, mf'ktUp yazmaktır. çoğumuz mektup yazmayı, biriiçriyle haberleşme arac;ı olarak kabul ederiz. Qysa, mektuplar kendimizi anlamamıza ve duygularırnızı ifade etmemize yardımcıolabilirler. Özellikle biriyfe yüz yüze görüşemiyor ya da bunu istemiyorsak, mektup yazmak bize oldukça yararlı olabilir. (Çoğu durumda, bu mektuplar özel diyaloglardır ve yazıldıkları kişiye gönderilmezler.)
İyi bir başlangıç için, yaşamımızı önemli şekilde etkileyen
	145
 

herkesin bir li;esini yapabiliriz. Bu, ailenin tüm üyelerini kapsar, hatta akrab.Jarı ya da öğretmenleri de kapsayabilir; yetişkinlikte, 9ir eş, eski-eş ya da ilgi duyulan başka biri de işin içine girebilir. Onların :'aşamınızı nasıl etkilediği üzerinde durarak, bu kişilerin hepsin.. mektup yazmak için zaman ayırın. Söylememiş olduğunuz sÖzleri ,söyleyin; duygularımza yoğunlaşarak! olabildiğince tutkulu clun. Sonra bu mektubu bir damşmana ya da yakın ~ırkadaşınız, okumayı deneyin. Bunun sonucunda genellikle göstermediğiniz hisler ortaya çıkacak ve büyük bir rahatlama yaşayacaksınız. Bittiğini düşündüğünüz ilişkilerde ya da bitirmekistediklerinizde, mektubuyavaşça yırtabilir ve parçaları yakarak, o kişinin yaşamınızdan çıkıp gittiğini hayal edebilirsiniz.
Yazmak başka açılardan da faydalı olabilir. Günlük tutmak ozellikle yararlı bir tekniktir. Bir kişinin günlük hayat deneyim
lerine verdiği tepkileri birebir olarak yazması anlamına gelir. Bu, özellikle bugünü yaşamakta güçlük çekenler ve duygularını hemen kestirip atma eğiliminqp olan insanlar için yararlı bir tekniktir. Ira Progoff'un çalışmalarına dayanan günlük yazma kursları, farkındalık kazanma ve iyileşmek için, günlük yazma becerilerini geliştirmeye yardımcı olabilir. Dili kullanma konusunda yetenekli olanlarsa, hikaye ve şiir yazarak kendilerini ifade edebilirler.
henüz geliştirmediği dönemlerdeki olaylar için geçerlidir. En tartışılan konulardan biri, doğum travmasıdır. Birçok terapist, bedenin doğum travmasmı hatırladığını düşünmektedir. Bu konuyu (Wilhelm Reich' m çalışmalarına dayanarak) açıkça ortaya koyan ilk kişi Arthur Janov'dur; yalnızca bu temele dayanarak, "ilk çığlık" adında bir terapi çalışması geliştirmiştir. Daha yeni yaklaşımlar, sadece doğum olayı üzerinde durmaktan çok, bilinç düzeyine çıkmayan duygusal deneyimlere bedenin verdiği tepkileri kullanmayla ilgilenmektedir. Bu yöntem özellikle, çocukluğunda fiziksel ya da cinsel tacize uğramış kişiler üzerinde etkiliçiir.
En çok beğenilen ve gelişmiş yöntemlerden biri holotropik nefes çalışmasıdır (bu yöntemi ben de kullanıyorum). Stanislav Grof'un geliştirdiği bu yöntem, kişinin farklı birbilinç durumuna geçmesine yardım ederek duygusal ve fiziksel tepkilerinın şiddetlenmesini sağlarnaktadır. Çözümlenmemiş "'travmaların, yeniden yaşama ve katarsis (duygusal ve kişisel dışavurum) yoluyla ortaya çıkartılıp çözüme'ulaştınlması kuramma dayun
maktadır. Ancak bu, nefes çalışmasının yalnızca bir boyutudur; kimileri bu yöntemin zihinsel kavrayışın ve kişiliğin gelişmesi
ni de sağladığını düşünmektedir.
Diğer yararlı yöntemler, bedenin enerji alanını kullanmaya yöneliktir. Bunu tedavi anlayışlarının merkezine oturtunbirçok yaklaşım ortaya çıkmıştır. Bunların en çok bilinenleri biyodimımik terapi ve SHEN (Spedfic Human Energy Nexus [Özel İnsan Enerjisi Bağlantıları)) terapisidir. Şimdiye dek bu yöntemler, özellikle kişilerin "konuşma tenıpisinin" beyinsel ve dışavuruma dayalı yaklaşımına karşılık vermekte zorlandıkları vakalarda oldukça başarılı olmuşlardır. Burada bir uyarıda bulunmak gerekir. Bu tür teknikler eğitimli uygulamacılar tarafından, sakin ve huzurlu bir ortamda kullanılmalıdır. Bu tür yoğun çalışmalardan sonra kişinin günlük yaşamına yavaş yavaş dönebilmesi için ona zaman tanınınalıdlr. Yardımalınayı konu eden
.. neden F:ırkındalığı
Duyguların dışa vurulabileceği dördüncü alan da, beden ça
Iışmasıdır. Bu bölümde yine bazı uyarılar yapmak yerinde olacaktır. Tedaviye yönelik beden çalışmaları, en derindeki duyguları bile ortaya çıkarınaları bakımından çok güçlüdürler. Bu konu aynı zamanda psikoterapi alanında tartışmalı bir konu olarak kabul edilir. Bu tartışmanın nedeni, kişinin gedeninin fiziksel anlamda sarsıcı olayları "hatırlayabildiğinin" keşfedilmesidir. Bu, özellikle beynin bu imgeleri belleğine alma yeteneğini
146
1~7
 

dokuzuncub~;!-~iıt"oJü'ti~~dafi~ ayrıntılı 'bii,
tartışmay<ıj}iriı~ektjr. " "..	',.'	~j ,
~ "
'las Tut~v~;~a~~'B.~§EtDit, ,,", ' .
	KilYip, Y~i,k~;riı~,1j1rp.çasIQı.r.KaY~Plabaş~tme
şe1dimiz.~. saği~~Jy.aŞayıp.;yi~~i~mız ya dw iy Heşme1niş ya~
~aıar ~~nq.~~;~~{i~~.1ekip .~ekn1~ğimiz konusun~a
~m.1t- tpt.ıÇI~l.~Y~B'.çQÇlt1d~~n~a '.dUy~al yandar almı~ kışiler. ç.ö~Üfl1:ıeıtialmış~itırk<Jyıplaryaşam\şolabmrler. BUn
!~
,
'8~~j
,
':
"
'
,,,,
' ,	i
,
ıe
, ,
.
,
I
"
"
Ç
,
i~~ki. ~
,
a
,"
,
;
,
.
,
~
,
~lkh
,
~e:gm
,
in
,,
	'; desteğjn, ilginin,
:ıo.ı,l~i~_ip ve 4e~rnı yıijrılmesıdır:
	, '(tIS~\	şlfjk.lı!'bu. deneyttnlerdenkaynaklanır.
~
	'E'",;'ye., on,şahtre plamanull$ıım dolayıgerekli eği
tiı-6. ..' ,,,W.r; baş:~~ jiiiiündenyıllar kaybolup gider;
'}r,ıRıcl ','" (, bağıı»J.~filfı~nclen, tatminsizkalınır ve mutluluk
	.yitirilir;. ~~&,sJi,ôlaj.dki'yaralı"itanne'ya da: babaolmaktan do
	~,..,,,,	",'	"
,~Yl'\'Ö9~kıa~d"': itetişitıaı (qırulamaz~Btınt~r v(! daha pirçokları,
i~~~fe.iil{.ık;te()rtaya çt~un' k..yıplardır. genellikle de çocukluktaki'k.~{iw.İrıl1:qt5ğfudi\l18pI1Uçrandır. Bu kayıpların farkına var
~,ve,~. btftdw:la' uzlaşmak, duygusal iyileşmenin çok
örie$ti,bit bölümüdık,:
'" ~iJitJ..m yaşiimındaçazUmlenmemiş kayıplar olduğumın işa
retleiihtJcrt,;biri: geçmişteyaşama eğilimidir. Bu, genellikle, sürekli ~ir ptşmill1lık duygusu ve "Keşke..." takıntısıyla 'kendini
bellieder: "Keşke okulu bımkmasaydıni'?"; "Keşke başka biriy
le e\tlefiseydim"; "Keşke, o kadar erken yaşta çocuk sahibi olmaşaydiırı". Bunlar ve daha-birçokları bizi geçmişe bağlar, bugünü dolu dolu yaşamamızı ve geleceğimize farklı yönler ver
memiziengener, Y.ls tutmak, kayıplanmızchm,kaynaklanan duyJusal1t~htyüzleşmemizi sağlar; bu sayede, onlardan bir şeyler ö~reniriı. onlardan kurtuluruz ve yaşamımızın geri kalamyla başa çıkarız,
Yas tutmanm birkaç öğesi vardu. Yas tutmak, yalmzça sevi
14J3
.. f..'
"',
~,.
~
"
,.'
,.
:
,
"'
,
.
,
"
,
'
,
'.
"
"
. ...~
,
":'~
,
."
,
.ı
,
Y
,
!a
,
S
,
Jn~r
,
I
"
l
"
"
,
,
~ğildir; d~h~ ç?k: ~e~~~m~ı;i duy~lI
~.ı~~ ~~ bır kı~ı ya da bır şeyı yıtırdıgıınızde yaşa
!at;'~1un'ttimüdür. Çocukluğunda y<ıralanınış kişiler genellikle yas~ıamazlar. çijnkü kendileri de duygusal yaralar alınışanne babalar çocukların duygusallaşmalarına izin vermezler. Çocuklukta, kayıplar çok çeşitlidir; örneğin okuldaki ilk gün, he,yecanlı olm,ısına rağmen, çocuk anne babadan ayrılmanın artık günlük bir olay haline geleceği duygusunu yaşar, Arkadaşlar uZağa gittiklerinde, onların varlığını ve paylaşımlarını kaybeder. Anne babalar aynıdıklarında ya ,da öldüklerinde ise büyük kayıplar yaşanır.
En basit çocuksu şeyler bile, çoc4ğa kaybetmeyi ve onlarla.
başa çıkmayı öğretir. Kırılan ~ir oyuncak, bir arkadaşIa küsmek,
. okulda ya da önem verilen bii yarışmada başarısız olmak.,.. Bı.ınlannhepsi"yas tutmayı içerir, Çocuklukta en çok yaşanan kayıp
lardan biri sevilen bir hayvanın ölmesidir ve bu olay, çocukların' kayıpla nasıl sağlıklı bir şekilde baş ettikleri haJ.<:kında iy~,biı;,t)f-. nek verir. Sağlıklı bir ailede, bu ka,yıpIa şu şekilde baş' edi.lti.': ii
İzin verilen ve desteklenen bir hüzün ve ağlaQ1<\ swesi dfdtr; Çocuk rahatlatİlır ve desteklenir. SO~1ra bir tür cenaze tpr.eoi duzenlenir ve belki de hayvanın ruhu için dua edilir. Oldukça kısa bir süre içinde, yitirilen hayvanın yeri yavru bir köpek.ya da kedi İle doldurulmaya çalışılır. TÜm ,bu aşamalar, çocuğun kaybıhazmetmesioi, duyguhmyia ba~a çıkmasını ve yeniden sevmek için özgürleşmesini suğlar; aynızamanda yetişkinlerin de geçmişteki kayıplarıylayüzleşip, onlardan uzaklaşmalanna.yardım
cı olur. Yukarıdaki örnekteyer alan üç öğeyi (duygusal boşa lma-"
-, yı, yitirmeı1in törenleştirilmesini, ve kaybedilen kişinin yamt . verdiğiduygusal ihtiyaçların yerine başka"jhtiyaçlann konması
	nı) teker: fe,ker ele alacağım.
ot..
.. ,Duygusal Rahatlama
Kayıp yaşandıktan sonra ortaya çıkan en önemli iki duygusal
149
 

 
durum özlem ve öfkedir (şok, pek de duygusal bir durum sayılmaz, kişinin duygularını açığa vurana kadar'kendini tutmasıdır);
Özlemekse, kaybedilen şeyelkişiye karşı duyulan yoğun arayış
hissidir. Kayıp, duygusal açıdan ne denli önemliyse, üzüntü ve özlem hissi de o kadar güçlü olacaktır.
Bunun örneklerine insan ve hayvan dünyasında rastJanabi1ir.
Kuğu, eşini kaybettiğinde, bazen yıllarca onu aramaya devam eder. Bir kedi ya da köpek yavrularmı kaybettiğinde, genelJikle bir tür yasa bürünür. Birkaç yd önce, kedimiz ilk yavrularım doğurmuştu, çocuklar onları büyük bir heyecan ve merakla karşı
, lamışlardı. Ne yazık ki, kedimiz sütü olmadığı için yavrularını,besleyememişti. Yavru kedilerin nasıl yaşadığım bilmediğimiz
	için, neyin yanlış olduğunu anlayamamıştık. Sonunda, yavrular
;
birer birer ölmeye başlamışlardır; onları kurtarmakta çok geç' kalmıştık. Blİ deneyim kediyi çok etkilemişti, etrafta dolamyor,
çabuk sinirleniyor ve umutsuzca yavrularım arıyordu. Sonunda sinirli ve vahşi bir kedi oldu, ardından kaçtı,bir daha da dönme
di. Eğerhayvanlar bu kadarçok açı çekebiHyorlarsa, in~ların
	kayıplara karşı tepkileri' nasıldır?	.,
Özlemek, yas tutma döneminin önemli bir bölümünü oluştu
rur. Kaybedilen şeye karşı yoğun duygusal odaklanma şeklinde ortaya çıkar. Kişi duygularına kapılır ve kolaylıkla kendini suçlu hissedebilir. İyileşl)lenin meydana gelebitmesi için, kişi bu duygusal dönemi dolu dolu yaşamalıdır. Üzüntü, endişe ve öfke duygularımn yüzeye çıkmasına ve dışa vurulmasına izin vermemeHdir. 'Bu başka birinin desteğf ve rahatJatmasıyla daha yararlı olur. Ne yazık ki, kişinin kendine acıması birçok kişiye göre iyi değildir ve her ne pahasına olursa olsun engellenmelidir. Sonuçta, insanlar genelJikle yaşadıkları büyük trajediler ve kayıplar karşısında, insanlar genellikle kendilerine yas tutma ve üzülme hakkını tanımazlar. Kimileri de kayıplarının verdiği derin yaralar karşısında şoka girer ve inkar etme sürecinde takılıp
kalırlar. O halde, kayıptan sonra iyileşmenin birinci aşaması,
meydana gelen kayıpların farkına varmak ve bunların neden olduğu duyguların yaşanmasına izin vermektir.
Kayıpla yüzleşirken yaşanan bir başka duygu da öfkedir "Neden ben?" hissi yaşamr ve genellikle terk eden kişiye, yaşa
ma, Tanrı'ya ve evrene karşı öfke belirir. Bu öfke, bir şeylere vurarak ya da vücuda enerji harcatacak şekilde spor yaparak dışa vurulabilir. Eğer çocukluktan kaynaklanan öfke serbest bırakılmışsa duygusal bir apse hali alabilir, sertlik ve düşmanlığa yol açarak senelerce sürebilir ve daha çok kayba yol açar. Kişi sağlığını, başkalarının dostl,uğunu ve sevgisini yitirebilir. Bu yüzden geçmişte yaşanan kayıp duygularını dışa vurmak çok ön~mlidir. Bu aşama, jkinci aşama olan "geçip gitmesine izin vermeye" zemin hazırlar.
.. Geçip Gitmesine İzin Vermek
	Kayıp karşısında duyulan acımn ikinci aşaması, giden kişiye
karşı duyulan bağlılıktan kurtulmaktır. Bazı kişiler bu aşamaya hiç ulaşmazlar ve yıllarca"sonuçsuz bir yas durumunda kalırlar. ~u durum özellikle tedaviye yönelik bazı ortamlarda, kişi çocukluğundaki acıların yaşamını nasıl etkilediğinin farkına varmaya başladığında ortaya çıkar. Bu deneyimlerden kurtulmak
varken, kişi sürekli olarak kendine acır. Bu da kurbanın yaşamı- ..
m sürmesine yol açar. Kurban davranışını benimsexenlerin sonu çok kötü olabilir. Kişi kendi acıhikfiyesini etrafmdaki herkesle iIişkilendirebilir. Tamamen kendiyle dolar ve kendi yaşamının sorumluluğunu tamamen k<lybeder. Herkes ve her şeyonun için bir endişe kaynağı olur ve suçlanı~. Sonunda, insanlar bu durumdansıkılırlar. Böylece, ona gerçekten acımaya başlarlar; kişi de kendi teorisini ispatlamış olur ve yapacağı hiçbir şey olmadığına mamr.
Şimdi anlatacağım olay, bu sendromu mizahi bir biçimde tanımlamaktadır. Alkolizm tedavi gruplarında çalışan eğitmenIere bir eğitim kursu veriyordum. Onlara, insanların kendi yaşamla
T
150
151
 

.'
/
,/:
	i
/
i '
rım bir kurban gibi yaşamaktan kurtUlmalarına nasıl yardım edeceklerinden söz ediyordum. Meslek hayatına yeni başladığım günlerde birlikte çaIıştığım bir müşteriminhikayesini anlattım. Bu kişi bir gün bana gelip terapinin gidişatından memnun olmadığını söylemişti. Şöyle hissediyormuş: Sanki ofisimde bir kutu varmış ve o her hafta gelip, bir saat boyunca duygusal durumunu o kutuya atıyormuş. Seans bittikten sonra da ben o kutuyu boşaltıp sıradaki müşteri için hazırlıyormuşum. Ben bu hikaye
i yi anlattıktan sonra, eğitmen katılımcılardan biri olaym içeriğini anladı ve (midesi üzerinde hayali bir çizgi çizerek) atıldı: "Bu bir yara değil, fermuar!"dedi. Gruptakiler kendi kara-mizah anlayışlanyla, geçmişe saplanıp kalma sendromunu kavradılar. İyileşmek için, hikaye anlatmak, olaylarla ilgili duyguları ortaya çıkarmak ne kadar önemliyse, o olayları geride bırakıp, yeni
i bir yaşam biçimi oluşturmak da o kadar gereklidir.
Olayın geçip gitmesine izin vermek kolay gibi görünebilir; ama aslında o kadar da kolay değildir. Tekrar tekrar, kişiler kayıpların gittiğine, acının geçmişte kaldığına kendilerini inandırırlar, ama aynı zamanda da onlar farkında olmaksızın zaman kendilerini geçmişe bağlar. Olayların geçip gitmesine izin vermenin bir yolu, basit bir ayin yaparak kay bın atı sını unutmayı
,seçmek olabilir. 'Birçok ayin şekli kullanılabilir. Belki bu ayinlerin en güçlüsü Japonların Ay Hasat ayinidir. Her yıl, ölenlerin ruhlarını temsil eden bir fener yakılır. Fenerler daha sonra neh
. fe salın ır ve uzaklaşmaları izlenir. Bu tören oldukça çağrıştırıcıve anlamlıdır. acının barındırdığı bağları koparmak için herkes tarafından kullanılabilir. Her kayıp bir mumla sembolize edilebilir. Her ayini yakın dostlarla birlikte yapabilir, acı kaybınıza twşça kal derken onlarla duygularınızı paylaşabilirsiniz. Bu tür bır tören sayesinde, acının ortasında bir rahatlama yaşanır ve si
\zi geçmişe bağlayan iplcr kapartılabilir, ileriyebakmak kolaylaşır. Kaybedilenin yerine yenisini koymak ancak bu aşamadan sonnı gerçekçi bir davranış olur.
152
\\
	\
\
	1,~ - .., .,,-ıı ',. :., Yerine Yenisini Koymak
çoğu ouru.IH.1&, jnsanlar kayıplarını(l verdiği acıyı yaşamadan o~larm yerini başkalarıyla doldurma işine girişirler. Bunun en iyi örneği zincirleme ilişkilerdir. Bu tür ilişkilerde, kişi yeni biriyle ilişkiye girerek, eskisinin verdiğiacıyı atlatmaya çalışır. Bu tür ilişkilerin çoğu sorun çıkarir, çünkÜ yeni kişi eskisinin yerini dolduramaz (eskisi terk etmiş ya da ölmiiş olabilir). Bu yüzden, kayıpla baş etmede, ilişkinin sağladıklarıyla, kaybedilen kişinin sağladıklarının birbirinden iyi ayrılması gerekir. Bir ilişkinin bitmesiyle ortaya çıkan umutsuzluk. yalnızlık ve özgüven kaybı kişiyi o kadar kınlgan hale getirir ki, bir ilişkiden beklentilerini karşılayamayacak olsa bile, ona biraz ilgi gösteren birine yaklaşabilir. Buna dikkat ederek, kayıp yüzünden ortaya Çıkan ihtiyaçlarımızı karşılamaya çalışmalıyız. İnsanoğluntin bir sürü ihtiyacı vardır! Mutlu olmak ve tatmin olmak için sevgiye,
desteğe, rahatlığa, övgüye ve daha birçok şeye 1Iltiyaç(dÇıyanz.'
Modern psikoloji ve yeni çağ düşüncesi, bu ihtiyaçları görmez-.
likten gelme,ya da yok farz etme eğilimindedir. Tedavi gruplarının çoğunun hedefi, ınsanları katı bireyler, sevgi dolu birlikteliklere muhtaç olmayan kişiler haline getirmektir. Bu eğilim. kişilerin kendi yaşamlarının sorumluluğunu almalarını sağlamak ve bağımlılığı önlemek bakımından doğru olabilir, ama bul1un hem bireyler hem de toplum üzerinde yıkıcı etkileri olabilir.
Acıdan kurtulmanın bir parçası da kaybedilenin yerine yenisini koymaktır. Eğer kaybedilen bir sevgiyse. kişi kendine acı.. yıp, kızmak yerine yeni arkadaşlıklar kurabileceği ortamlara girmeye çalışır. Eğer kayıp daha pratikse, mesleki, ya da eğitimle ilgili fırsatlarm yitirilişi gibi, bunları yeniden yapı landırma yolunda küçük adımlar atılabilir. Doğalolarak, bu alanlarda bazıtavizler vermek gerekebilir, iki yıl si.innesi gereken bir çaba, beş
yıla çıkabilir. Elbette, iyileşmek kolay bir iş değildir, ve kişi yitirdiği fırsatları ele geçirmek için harcaması gereken yılları, pişmanlık içinde geçirebilir. Bunu, bazılarına şöyle diyerek.
o
153
 

 
 

SEKİz
Düşünme Tarzınızı Değiştirmek
	/i'
	/1
	1';;'
,~
	"pu d;#yaylı)lıyU11l sağlama; zih~i'ıtyenileyerek deği
şim g~çff.1' . ",	~
	~/ .
	i	.	sı. Baul
	':ı.
'4
	<i)
	Q Giriş .	~
	'" (Şifa bulma ve gelişmenin ikinci aşaması"çlüşÜnme tarzımızı
	değiştinnekte~yatar("J"Düşünme. tarzımızı", "düşün.düğüO}iiz
	şeyden" ayırdıjıını fark edeceksiniz. Bu önemli bir a-yırımdır.
c, Biliş.sel terapi aQI altında uygulanan çoğu danışmanlık yaklaşımı, nasıl dÜşündüğümüzden çok, ne düşündüğÜmÜz üzerine yo~ ğunlaşmaktadır. Bu yaklaşımların popüler uyarlamalan Norman Vincent Peale' in Olumlıı DÜşÜnrni'lı;n G.iicii acik kitabından Louise Hay'in GÜç Sizin İçinizde aclh çalışmasına kadar uzanlf. Daha akademik uyarlamalarsa Alberl Ellis' in (Rasyonel Duygu,wl Terapi) 've Anron Beck 'in (Bilişsel Terapİ ve Duygusal Bozukluf.:Jar) terapilerinde bulunabilir. Tüm bu yaklaşımlar ben
'ıvzer bir görüş içerir: İnsan zihni, karmaşık bir'kayıt cihazına benzemektedir; içinde dünya ve kişinink~ndisiyle ilgili binlerce
mesaj kayitlıdır. Değişme ve şifa bulma, bu. mesajları arayıp,
..
"
>:
"
156
~'
('J)'rj ~
J
kişinin güven ve özgüvenle gelişmesine yardım etmelerini sağ
lamakla mümkün olur.
Bu yakla.~ımlar değerlidir ve düşünce biçimlerini değiştirmede önemli bir ro'lleri vardır. Ancak, banagöre, şifa bulma modeli olarak yetersizdirler. Bence önemlibir noktayı kaçırmaktadıı'lar: Yaralı insanları etkileyep. şey, zihinlerini kullanma hiçimle
ridir; bu yüzden, bazı olumsuz düşüncelerini olumlularıyla
değiştirmeleri yeterli değildir. İnsan zihrıi basit bir kayıt cihazın
dan' çok daha karmaşıktır. Bilgiyi süzer, anlamları hesaplar,
yorumlar, öilgin;n belli kısımlarını seçer, belli kısımlarını iss:
reddeder, bunların hepsini tutarlı ve anlamlı bir dünya görüşü
oluştutmak adına yapar.
Bu karmaşık zihinsel işlemler, yıkıcı çocukluk deneyimlerin
den ötürü zarar görür ve yetişkinlikte kişinin yararlı dÜşünme
stratejjlerigeliştirntesine' yardım edemez. O halde, şifa bUlma,
düşünce <iizilerini değiştirmekten çok daha fazla ş~y ifade eder;
yaşadıklarımızIa zihinselolarak başa çıkma biçimimizi gözden ge~irmek ve düşünce tarzımızı yenİÔen yapılandırmak demektir. Bunu yapmak için, önce, yıkıcı çocukluk deneyimlerimizin bilişse1 gelişmeyi nasıl etkilediğini anlamal'lj'~.
Q llasarlıDiişiinme Biçimi
	Önceki bölümde, yıkıcı geçmiş deneyimlerın, duygusal sağ
lığımızı nasıl etkilediğini görmüştük. Şimdi, bu deneyimlerin zihinsel durumumuzu nasıl etkilediğini inceleyeceğiz.Bunları anlamak İçin; yüzyılın önde gelen bilişsel psikologlanndan Jean
Piagel, f.lydalı bir araç geliştjrmiştir. Piaget'ye göre, çocuk yal
nızcÜ bir dizi bilgiyi Öğrenmez. Çocuk daha çok, çocukluk dö
nen1İ boyunca beyin gelişirken, deneyimlerini içine koyduğu bir
çerçeve geliştirir. İçine konan bilgiler arttıkça bu zihinsel çerçe
ve yavaş yavaş değişir. Çocuklük ve ergenlik dÖnemlerinde (bence; yaşam boyunca) ikiişlem yapılır.Piageı bunlara ÖZÜlıl
se me ve. uydurma adını vermektedir, .
1:'7
,.,
 

SEKIZ
Düşünme Tarzınızı Değiştirmek
	.:? .
	,I
	.le
,~
	"Bu d#yayo
.
.
..
)lıyU11l sağlama; zih~~i1ıi yenileyerek deği
şim g~,a!"	~	~.
	0';"	.	.	Sı, P.aul
(/
.-,.
.
"
" $
	O Giriş. .	~
'" (Şifa bulma ve gelişmenin ikinci aşarnası',clüşÜnme tarzımızı
değiştirmektc ,yatar("1 "Düşünme. tarzımızı","dÜşündüğümi.iz şeyden" ayırdıgılnI fark edeceks~l1iz.Bu önemli bir a-yınindır.
c, BiJişsd ıd ap i aqı altında uygulanan çoğu daoışmanlık yaklaşı
mı, nasıl düşündüğümüzden çok, ne düşündüğümÜz üzerine yo
ğunlaşmaktadır. Bu yaklaşımların popüler uyarlamaları Norman
Vinecnt Peale' in Olumlıı DÜşÜnnu.,"in G,iicii adlı kitabından < Louise Hay'in GÜç Sizin İçinizdeadlı çalışmasına kadar uzamr. Daha.akademik uyar1amalarsa Albert Eııis' in (Rasyone! Duygu
,.'sııl Tcmpi) 've Aaron. Beck~jn (Bilişsel Teropi ve Duygusal
, Bo:ukluklar) terapilerinde bulunabilir. Tüm bu yaklaşımlar ben
	,rzer bir görüş içerir: İnsan zihni, karmaşık birkayııcihazıoa ben
	zemektedir; içinde dünya ve kişinin kendisiyle ilgili binlerce
	mesaj kayitlıdır. Değişme ve şifa bulma, bu. mesajları arayıp,
	,"
w
156
ır
rr'rJ
'"
. .
kişinin güven ve özgüvenle gelişmesine yardım etmelerini sağlamakla mümkün olur.
Bu yaklaşımlar değerlidir ve düşünce biçimlerini değiştirmede önemli bir rolleri Yardır. Ancak, banagöre, şifa bulma modeli olarak yetersizdirler. Bence önemli bir noktayı kaçırmaktadırlar: Yaralı insanları etkileyen şey, zihiıilerini kullanma bi~'imleridir; bu yüzden, bazı olumsuz düşüncelerini olumlulanyla değiştirmeleri yeterli değildir. İnsan zihni basİt bir kayıt cihazındari' çok daha karmaşıktır. Bilgiyi süzer, anlamları hesaplar, yorumlar, bilgin~n belli kısımlarını seçer, belli kısımlarını is~ reddeder, bunların hepsini t~tarlı ve anlamlı bir dünya görüşü oluşturmak adınayapar.
Bu karmaşık zihinsel işlemler, yıkıcı çocukluk deneyimlerinden ötürü zarar görür ve'yetişkinlikte kişinirı yararlı düşünme stratej~leri geliştirmesine yardım edemez. O halde, şifabulnıa, düşünce dizilerini değiştirmekten ç'ok daha fazla şey ifade eder; y,ışadıklarımızla zihinsel oh!rak başa çıkma biçimimizi gözden geçirmek ve düşünce tarzımızı yeniden y,tpılandırmak demektir. Bunu yapmak İçin, önce, yikıcı çocukluk deneyimlerimizin bilişsel gelişmeyi nasıl etkilediğini anlamalı; ',;'.
"
o Hasarlı Diişiinme Biçimi
Önceki bölümde, yıkıcı geçmiş deneyimlerin, duygusal sağ
lığımızı nasıl etkilediğini görmüştük. Şimdi, bu deneyimlerin zihinsel durumumuzu nasıl etkilediğini inceleyeceğiz. Bunları anlamak için; yüzyılın önde' gelen bilişsel psikologlanndan Jean Piaget, faydalı bir araç geliştirmiştir. Piaget'ye göre, çocuk yalnİzca bir dizi bilgiyi öğrenmez. Çocuk daha çok, çocukluk dÖneıni boyunca beyin gelişirken, deneyimlerini içine koyduğu bir çerçeve geliştirir. İçine konan bilgiler arttıkça bu zihinsel çerçeve yavaş yavaş değişir. Çocukluk ve ergenlik dÖnemlerinde (bence, yaşam boyunca) iki işlem yapılır. Piaget bunlara Qzü'mseme ve' uydurma a,hm vermektedir. .
1:'7
."
 

Özümseme, dünyÜyla ilgili zihinsel bilgi edinme ve toplama becerisİ demektir. Komşu evin önüne gekn büyük kırmızı bir kamyon gören bir çocuğu düşünelim; kamyonun tepesinde mavi parlak bir ışık vardır ve çocuk, koyu mavi elbiseli, komik şapkah adamların kamyondan fırlayıp uzun, kırmızı şeyler çıkarmaya başladıklarını görür. Sonra, o uzun kırmızı şeylerle, adamlarıl1 eve su püskürttüklerini görür. Annesinin, uykudan önce okuduğu bir hikfiyeyi hatırlar ve bu adamlara itfaiyeci dendiğini anımsar. Artık bu bilgiyi alıp, bu komik giysili adamların bulunduğu çerçeve içine oturtarak özümser. Onlar itfaiyecİdir.
Uydurma, bir şeyi bir deneyime göre ayarlamaktır. Yine aynı çocuğun birkaç gün sonra bir süpermarketin önünde, üzerinde mavi ışıklar yanan bir araba gt?rdüğünü hayal edelim; arabanın içinden lacivert elbiseli birkaç adam çıkar. Çocuk annesine "İtfaiyecilere bak," der. Annesi de onların itfaiyeci değil, polis olduklannı söyler. Çocuk şimdi, bu yeni bilgiye göre çerçevesini değiştirmelidir. Yeni çerçevesine, üzerinde mavi ışıklar yanan araçtan çıkan her adamın sadece itfaiyeci değil, polis de olabileceğini eklemelidi~. Bu deneyim ona aynı zamanda, üzerinde mavi ışıklar yanan her aracın da itfaiye kamyonu olmadığını; mavi giysiler içinde kamyonun içinden çıkan herkesin de erkek olmadığını gösterir ve bu böyle devanf'eder. Bir başka deyişle çocuk dünyayı anlar, çerçevesi genişler ve deneyimler karşısında değişır. .
Bu basit örnek, çocukların düşünmeyi öğrenme biçimlerini tanımlamaktadır. Piaget'nin çalışmaları bu algılayışın ve çerçevenin işleyişini daha karmaşık bir biçimde inceler ve gelişimin önemli dönemlerine göre tal11mlar. Özetlemek amacıyla bu işlemleri büyük ölçüde basitleştiriyorum; genelolarak, düşünce, etkin ve öznel bir işlemdir. .
Sağlıklı gelişmede, insanın dünyaya bakış çerçevesi yavaş yavaş gelişir ve karmaşık bir hale gelir. Eski çerçevelerinyerini yenileri alır, hepsi yaşamın 'karımi~ıklı;ğını ve belirs'izli'ğini yan
151{
.1
sıtır. Yaralıçocuklarela, düşünceyi geliştiren bu işlem elurdurulur ve yetişkinlikte bazı yıkıcı bilişsel biçimlere dönüşür.
O Yıkıcı DÜşÜnme Biçiınıeri
	Çocuğun nasıl düşündüğünü belirleyen en önemli faktörler
den biri onun dünyayı keşfederken kendini ne kadar güvende hissettiği ve gelişme yıllarında yaşadıklarıdır. Sağlıklı bir çevrede, bu iki öğe beraber işle~erek çocuğun dünya hakkında olumlu ve iyimser bir bakış açısı edinmesini, aynı zamanda da yeni deneyimlere açık olmasını sağlar. Eğer çocuk, sür~kli sarsuılı geçiriyorsa; iki tür düşünce sorunundan birini geliştirecektir. Birincisi,güvenlikle ilgili çok katı bir bakış açısı geliştirmesi ama bunları yetişkinlik yaşamında görememesi olacaktır; ve/veya ikincisi, kendi bakış açısına uymayan bilgileri süzmeyi veya reddetmeyi öğrenmesi olacaktır. Birincisi kendini y~ni olaylara uydurmasını önleyecektir; ikincisi de yeni bilgileri özümsemesini güçleştirecektir. Bu yıkıcı yaklaşım biçimleri yetişkinlikte nasılortaya çıkar?
Her yetişkin, yaşamı, ,gerçekliğın doğası hakkında bir dizi
varsayım aracılığıyla deneyler. Bu onun bilişsel çerçevesidir ve kişinin olayları anlamlandırmasına ve neler olacağını tahmin etmesine yardım eder. Çoğu insan bu tür çerçevede sahip olduğu
nun bilincinde değildir. Daha çok, dünY<lllln olduğÜ gibi değil göründüğü gibi olduğuna, bir ölçüde de, görn1eyi seçtiği gibi olduğuna inanır. Bazı insanlar, yeni deneyimler karşısında bakışaçılarını test edemezler.
Diğer taraftan akıl ve olgunluk yolunda ilerleyen kişiler, bakış açılarının değişmesine izin verirler. Yeni deneyimlere izin vererek, dünya görüşlerinin genişlemesini sağlarlar. Bu, sağlıklı insanlar için ömür boyu süren bir işlemdir, çünkü onlar yaşamın belirsizliklerinden korkmazlar; kendilerini mutlak inançlara da adamazlar, çünkü değişimden korkmazlar. Bu, yaralı kişiler için böyle değildir. Xaralı kişi,leı;il1 çoğunun yaşama bakışını korku
159
 

J
ları yönlendirir. Bu korku,kişinin savunmacı :'inya görüşleri edinmesine yol açar. Bunlar zihinsel kozalara benzed';j, l:işinin dünyaya yeni bir şey öğrenmeden bakmasına yol açarlar. En sık rastlan:.ın zihinsel çerçeveler şunlardır: I. Kesinlik ya da belirsizlik; 2. umut ya da uınutsuzluk; 3. cesaret ya da kaçını:na; 4. anlam ya da saçmalık; 5. suçluluk ya da pişmanlık; ve 6. doğru~ama ya da inkar.
Kişinin düşünce tarzını değiştirmesi, yıkıcı ve katı bir bakış açısinın zıddına yönelmesidir. Bunlann hepsinin birbiriyle ilişkisi wrdır, ama hepsi de aslında zihnin',çeşitli durumlandır. Hepsi de kişinin yaşamındaki olayları yotumlamasına olanak sağlar. Duygusal sot1uçlar genellikle bu yorumların sonuçlandır. Eğer yorumlamanın yapıldığı bakış açısı göz ardı edilir de, yalnızca duygusal bOyut Üzerinde yoğunlaşıIırsa, kişi heryeni olayın yarattığı benzer duygusal sonuçlar karşısında bir çÜtışma içine girer. Bakış açısı değiştiğinde, bu, duygusal sonuçları doğrudan etkiler. İşte bu yüzden, farklı olaylar, farklı kişiler Üzerinde farklı etkiler yaratır. Umutsuz bir y..:' """ olan ,kişi, örneğin, nl(';R1Ju bakış ag"ı':ın:.\ ~ahipbirjnc gvre, zıı.:... ırşısmda daha
c,:;,bllk tökezier.'	"
Kesinlik ya da Belirsizlik
Buko~uôaki kurallardan biri şudur: Kişinin güvensizlik duy
gtısu nekadar yoğunsÜ ve kişi ne kadar yaralıysa; dünya hakkında doğru olduğuna inandığı şeylerin (yeni olasılıkları araştırmaya ve keşfetmeye devam etmeksizin) kesin olduğunu düşünme eğilimi o kadar kuvvetlidir. Bir başka deyişle, onun içsel kişilik güvensizliği, "gerçeği" bildiği yolundaki inancıyla dengelenir. Yaşanıın bazı alanları, kişinin bu çerçeveyle gÜvenliği bulmasını sağlar. İki şey, bu işlemin yürüyüşü için oldukça faydalı ve sık rastlanan örııeklerdir. Bunlar dinsel dogma ve siyasi ideolqjidir.
Dinsel dogma, kesinlik 'ihtiyacı içindeki kişilere çok çekici gelir. İçten içekendilerinin mutlak gerçeği bilecek kadar
160
.fj
"bUyük" olmadıklarına inanırlar; aslında güçsüz, gerekli bilgi. den yoksun olduklarını ve mükemmel bilgeliğe sahip olmadıklarını bilirler. Bunlar, temelde, korkolarıyla ancak kesinlik ihtlyaçları sayesinde baş edebilen kişilerin derin güvensizlik duygusuna kapılmalarına yol açar. Bu kişiler için Tanrı'mn oıilara bir şekilde "gerçeği" söylemesi çok yararlı olur. Böylece, kendi başlarına değil, ama yeterince "büyük" biri onlara yaşamın tüm sırlarını söylediği için gel"çeği bildiklerini iddia edebilirler. Kişi
eğer cevapları bir kilise lideri, bir peygamber ya da dini yazılar yoluyla Tanrı'dan aldığımı inanırsa, belirsiz bir dünyad'a kendini daha güvende hisseder. Yaşamın kişinin önüne sÜçtığı her şe
Y
in acıklaması ve cevabı artık vardır. Bazı dini açıklamalar da
	>.	.	>
ha hoşgörülüdür ve bunlara daha kolay tahammül edilebilir, ama hepsine karşı çıkan, dogmaların, dayatmalarmı kabuletmeyen kişiler de çıkar ve onlara bu yüzden imınçsızlar denir. Bazı aşırı durumlarda, bu gruba,. küçük ya Cıa büyük ölçÜde, içlerine şeytanın yer1eştiği grup da denir. Bu sayede, eleştirenleri yargılamak, ;-eddetmek ve bazen suçlamak kolaylaşır. İşte bu noktada dini inanç kişinin güverfsizlik duygusundan kaynaklanıyorsa, çok tehlikeli bir hal alabilir. Bertrand Russell' m da dediği gibi, "Asiındiıcahil olduğpmuz bir konud"kidini inancın verdiği bilgi, evrene karşı haddini bilmezce bir küstahlığa dönüşür." Tarih, bize bu işlevin ne kadar yikıcı olabildiğini göstermektedir.
Siyasi ideoloji de, bilinmezlikle baş edemeyenler için çok
verimli bir zemindir. Terörizmin doğuşu buna iyi ve yakın bir örnektir, Bana göre, terörist hareketlere girişenler, saldırdıkları sistemin herhangi bir değerinin olabileceğini kabul edemezler ve kendi ideolojilerinin tek doğru olduğuna inanırlar. Dostoyevski,.Avrupa'nın devrimci terörizmden çok önce, terörist inanış ve hareketlerinin meşrulaştırılmasımn olağanüstü bir portre. sini çizmişIİr. Suç ve Ceza adlı romanının karakteri Raskolnikov şöyle der: "Bu insanlarm suçları elbette, göreceli ve çeşitlidir;
i çoğunlukla, bugünün, daha iyi bir gelecek için yıkılmasını ister'
161
 

'i
ler. Ama eğer kişi kendi fikri adına, bir cesedin üzerinden atlamak ya da kan içinde yüzrnek zorunda kalıyorsa, bence, tamamen vicdanı tarafırtdan yönetilecektir.
Bunlar oldukça aşırı örneklerdir, ama bazı kişilerin kesinlik; 1
arayışlarının nasıl bir potansiyel yıkım sergileyebileceğini anlamak adına faydalıdırlar. insan yaşamına ve özgürlüğÜne en kor-. kuııç yıkımı getirenler, duygusal acı, sakat düşÜnce ve siyasi gücü birleşıiren kişilerdir. Böylece, daha güçsüz ve etkisiz olanlara, güvenli bir sınır oluştururlar ve elbette onların haklarmı ve Özgiirlüklcrini de ellerinden alırlar.
Bu yaralı insanları, siyasi görüş ya da dini inançları bakimından daha dengeli olanlardan Üyıran, şey onlann başkalarının fikirlerini dikkate alamamalandır. Bu kişiler kendi bilişse! geIişiınlcİindeki bozuklukları ortaya çıkararak yeni deneyimlerden kaçarlar. Kendimizle ilgili ya da dünyayla ilgili inançlarımızın olmasının yanlış bir tar~ıfı yokıur. Ama bu ihançlar değişime açık olmalıdırlar, olgıınlaşma ve reddedilmeye de açık olmalıdırlar. YanL,birey olarak gelişmeye devametmek için. kendimizle ya da dÜnyayla ilgili hiçbir inanclI11Iza muılak gözüyle bakamayız. Elbe!le. bu gen,'ekle yaşamak. geçmişlerinde bir tarafIan karmaşa bir laraftan aşırı korumacılık yaşayanlar için çok dalıa I.;orkulucııdur. Bence. yinc de, 11lLıtlu ya~amlarsürebilnlCk içi ii her şey.den emin 0ln1<l1111z gerekmediğini bilmek, bÜyük bir rahathima'[ sa~layabilir. Dogmaı ik inançların güvenli ama aynı zamanda kurak topraklarında ya~ad!ğınıızcla reddedebik((,,~imiz bir sürü olasılılığı keşfetme ~aıL~lnl kendimize tanımış olunız.
başka deyişle, yaşamımız, inançlarımızı deneyimlerle sınamaktan ibarettir. Bu deneysel yaklaşımı durdurduğumuz zaman, gelişimimiz de durur. Kimileri yetişkinlikte çok çabuk durur v~ dördüncü bölümde bahsettiğimiz'vasatlığı yaşar; diğerleri öğrenmeye devam eder, aScl.letle yaşlan.!r ve ölümü cevaplardan çok sorularla karşılarlar. Buradaki ironi, merakh insanların, yaşamın bir büyüme ve değişim deneyi olduğu gerçeğiyle yiizleşmeyenlere oranla daha iyi ve üretici )laşamlar sürmeJeridir.
Elbette, inançlarımız bizi yönlendirmeden yaşayamayız. Zaten böyle bir şey önermiyorum. Ben, bütün korkularımı{:a rağmen, ölümlü ve savunmasız, yargı hataları yapabilen yaratıklar olduğumuz gerçeğiyle yüzleşmenin gerektiğini iddia ediyorum. inançlarımız doğruymuş gibi yaşamnh, aynı zamanda da, deneyimlerimizin yaşamıımz üzerindeki doğrudan sonuçlarına ya da saygı duyduğumuz kişilerin ,fikirlerine kulak vermeliyiz. Yaramız ne kadar ağırsa, yaşamı geneysel bir şekilde sürdiirmemiz o kadar zorlaşır. Kesin inançlar yerine varsayımlara dayanarak yaşamak, açıklık ve gelişmeye giden yolun anahtarıdır. ikinci değişim yolu da umut tohumları serpmektir.
Hillut ya da Umutsuzluk
Hem şifa bulma hem de bireysel,gelişme için gerekliolan
anahtar zihinsel tutumlardan biri de umuttur. Daha önce, çocukluk yıllarında yara alan kişilerin, kendileri ve dünyayla ilgili umutsuz bir bakış açısı geliştirdiklerini görmüşlÜk.
Bu sorunun çözümü, umut geliştirmekte yatar. Umudun tanımmı yapabilmek için, ılk önce onu (safça iyimserlikten) ayırmak gerekir. Bu iyimserlik, birçok kişisel gelişim kitabında görülür, Şu iyimserliğin özelliği, insanın başına gelen her şeyin bir sebebi ve iyi bir yönü olduğu inanetdır. Bu tür bir akıl yürütme biçiminin belki de en özlü Örneğine Scott Peck'in Az Seçileıı Yol adlı kitabında rastlanabilir. "Kazanacağımızı, hiç kaybetmeyeteğimizi, bilmekten daha iyi bir haber olabiJir mi? Başımıza
Delirsizlikle Yaşamak
İnsan olmanıngetirdiği ikilemlerden biri de, günlük yaşaını
mızı, bir. yandan gerçeklik hakkıııdaki inaııı;larıınızııı doğru olduğunu varsayeırken diğcr yandan Cıa bu inan(;Jann çoğumın değişebileceğini ve değişeceğini anlayarak sürdürrncmizdir. Dir
162
163
'l
 

gelcn her şeyin, yolculuğumuz sırasında ihtiyaç duyacağımız
.şeyler olduğunu bildikten sonra, hepimiz sonunda kesinlikle kazanırız." (Bu alıntı Peck 'in görüşlerinin tam karşılığı değildir amÜ konuyla ilgili olduğu için kullanılpııştır).
Bu fikrin savunucuları, kişilerin yaşama karşı olumlu bir tutum geliştirmelerinoi ve gelecekle ilgili iyimsef'beklentiler içine girmelerini ister. Bu inancın amacı, kişiye belirli bir tür umut Sağlamaktır. Bence, bunun ardındaki düşünce, aslında tehlikelidir ve uzun vadede iyileşmeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Tüm acıların kurBaniçin bir anlamı ve bir amacı olduğu görüşü, nihilist ve en sonunda da determinist bir dünya görüşü doğurur. Bu, sonuçta'pasitliğe, reddetmeye ve umutsuzluğa yol açar. Bu sonuçlar, bu görüşün yaratmaya çalıştığı şeylerin tam karşıtıdır.
Tüm insan'i olayların iyilikle sonuçlanmasını öngören, çok eskimiş ve demode Olmuş fdsefe, bugünün modern psikoloji toplumunda yeniden yapılanmıştır ve bunun belki de pek farkında değiliz.~u görüşün en iyi elqtirilerinden biri, 1769'da Fransız filozofu Voltaire tarafınd,\p yazılan Cam/id adlı kls~ ronıanda sergilenmektedir. Kitabın önemli karakterlerinden biri, her şeyin iyilik getİrdiğine inanan. aymaz iyimser Dr.Pangloss'tur.
Pangl~ss,}omanın asıl karakteri olan genç aWzade Candide'i
güçlü bir biçimde etkiler. Hikayenin geri kalanı, bii dizi felaket ve acıyla doludur ve bu olaylar Cmdide'in bu duygusal yaklaşı
mı besleyişini zorlaştırmakt<ldır. Hikaye,oldukça~ğlenceli bir
kara mizah, insanlıkhalinin çOK' basit ve aptalca olduğuna dair bir taşlamadır bence.
Aslında insanların yaşadıkları ve çektikleri acıların bir sebebi ve amacı olduğu fikrini iddia etmenin bir dayanağı yoktur. Ruanda' da cesetler arasında ölmek üzereyken bulunan ve yaşama dönetürülen bir çocuğun, onu bulunana kad,(r ısıtan diğer bedenlere göre fazladan bir yaşam hakkı yoktur. Çocukluğunda
uğradığı vahşi cinsyl saldırının sarSll1tısınl dehşetle tİtreyerek tekrar yaşayan birine, bunun iyiliği için başına geldiği söylenir
se, bu kişinin sağlıklı bir gelişim yaşaması mümkün değildir. Umut geliştinnek için bu t~r düşüncelerin aksi yönünde gitmek
g~rekir. Bize acı verenşeylerin çoğunun, kendibaşlarına bir se
bebi yoktur. Bunu kabullendiğimizde, bu gerçeklikle ortaya Çı
kan acı ve hüzünle yüzleştiğimizde, umut geliştirebilmek için
daha gerçekçi ve iyi bir ruh haline kavuşabiliriz.Bu kabulleniş,
reddedişe ya da geçmişin duygusal yorumlanışına dayanmaYalı,
olgun bir umut 'yolu açar, böylece bizde insanın varoluşundaki
belirsizliği göz önüne almış oluruz. Geleceğe yönelik anlamlı
umutlar geliştirebilmek için, geçmişi romantikleştirmeye genfk
yoktur.
Q halde, bu nasıl bir umuttur? Gabriel Marcel'in iddiası, ol
gunlaşmış umudun bazı temel taşlarını görmemizi sağlar. Filo
zof, umudun, umutsuzluğa karşı faal mücadeleden başka bir şey olmadığını öne sürer. Bu basit ifadede, umudun iki önemli yanı
göze çarpar. Birincisi, umut faal bir şeydir. Olayhtnn iyiye gideceğinedair, basmakalıp bir inanış değildir. Bunun yerine, kişi
dünya görüşünü aktif bir biçimde eğitmelidir, çünkü gÖf-ÜŞÜ ge
nellikle yenilgiye açık ve edilgendir. Yaşamın, yaşamnaya değer
olduğuna, iyileşmenin mümkün olduğuna ve temelde, geçmişin geleceğe taşınması gerekmediğine inanmak faaL, bilinçli bir se
çimdir. İkincisi, umut mücadelediL Yaralı kişilere umut "aşıla
. mak, bazen acılı ve külfetlitdir. AnI(\[ için kolay yol, vazgeçmek
ve depresyonun, sertliğin kucağına düşmektir. İnsanların kendi
umutsuz ve çaresiz gerçeklerinde yoğun ve ısrarcı bir şekilde direndiklerini görmek, benim mesleğimi İcra edenleri şaşırtmakta
dır.. Bu inanca karşımücadele etmek genellikle çok acı vermektedir, çünkü kendine acımak ve başkalarının sempatisinden fay
dalanmak gibi birçok ikincil kazançtan fedakarlık etmek gerek
mektedir. Mücadele, vazgeçmenin iyi olduğu, katlanıramayacak
şeylerin çok olduğu ve yaşamımızın bir özelliğinin olmadığı
inancıyla yapılmaktadır.
Umut, bu yüzden, bazı özel durumlara pek yanıt verememek
164
165
.,
 

tedir. Daha çok, kişinin aklının ya da zekasının henüz olmayan ama yaratılacak geleceğe doğru aldığı yönelirndir. Ve o geleceğin doğası, büyük ölçüde, kişinin kendi bireysel kararlılığına ye iyileşme, şifa bulma ve gelişmeye olan inancına bağlı olarak etkilenmektedir. O halde, yeşertilmesi gereken anahtar inançlar şunlardır: Geçmişin yaralarını sarmak mümkündür (genellikle başkalarının yardımıyla); eğer kendimizi onları gerçekleştirmeye programlarsak hayallerimiz (ya da en azından ortalamabir kısmı) gerçek olabilir. Bu umudun farkına varmanın geçilmesi gereken aşamalarından biri de cesaret geliştirmektir.
Victor Frankl' ın Psİkoterapİ ve Varo/uşçıı/uk adlı kitabında aktardığı, Birinci Dünya Savaşı sırasında meydana gelen bir olay, bu noktayı çok gÜzel göstermektedir. Avusturya ordusunda görevli bir Yahudi askeri doktor, yoğun ateş başlcıdığıı)da bir albayın yanınd" oturmaktadır. Albay dalga geçerek, "İşte, Ari ırkın Sami ırkından üstün olduğunun bir k,U1ltl daha! Korktun değil mi?" der. "Elbette korktum," diye cevap verir doktor. "Ama üstün olan kim? Eğer siz, sevgili albayım, benim kadar korkmuş olsaydınız, çoktan kaçmıştınız." Frankl şöyle devam eder: "Korku ve kaygı önemli değildir. Önemli olan bizim bu 01gulara karşı tutumumuzdur, olguların kendisinin varoluşu değiL. Bu bizim iç dünyamız için de böyledir."
Cesaret, daima korkunun ardından gelir. Eğer bir şeyden korkmuyorsak, o halde bununla baş etmek cesaret değildir. İşte bu yüzden dünyanııi en kork~k insanlaq, aynı zamanda da en ccsurlarıdır. J3unlar, korkmalarına rağmen, korkularıyla yüzleşmeyi seçenlerdir. Danışman olarak bu !ür insanlarla sık sık karşılaşıyorum. En çok ilgimi çeken şey, cesur jnsanların, korkuya sebep olan şeyle yüzleşmeden, te~apinin'korkuyu ortadan bldıracağına inanmalarıdır. İlk cesurca adıml atıp yardım istedikten ve' korkularıyla tanışmayı kabullendikten sonra, danışmanın ya da terapistin, acılarından kurtulmalan için onlara mucizevi bir ilaç sunacağına inanırl<}r. Böyle bir mucizevi karışımın bulunmadığını anlcımak genellikle hayal kırıklığına yol açar (ve var olanlar da uzun vadede çok daha yıkıcıdıriar), böylece korkulardan kurtulup, öbür tarafa geçmenin yolunun, korkularını yeniden yaşayıp, yüzleşrnek olduğunu kabullenmek zorunda kalırlar.
Demek ki cesaret, şifa buJım\ ve iyileşme sürecinde çok önemli bir etkençlir. Çünkü çocukluk yıııarında yaralanan kişiler diğerlerine göre daha korkulu ve savunmasızdırlar. Bu, korku larını öfke ve şiddetle örtenler için de böyledir. Tepkilerinin gücüve yıkıcılığı, bu tepkilerle maskelenen korkuyla orantılıdır.
Kişi "Nedir bu korku?" ve "Neden bazı insanlar daha çok
Cesaret. ya. da Kaçınma
Umutla çok ilgili bir başka olgu da cesarettir. Birkaç yıl ön
ce, katıldığım bir konferansta, cesaret konusunda, iki mcslektaşımll1 tartışmasını anımsıyorum. Şu soruyu sormuştum: "İyileşme ve tatmin olma yolunda ilerleyen insanları, bunu yapamayanlardan ayıran nedir?" Arkadf\şlarım umudun, bu işlernde çok önemli bir öğeolduğunu savunuyorlardı, bense oyumu cesaretten yÜna kullanmıştım. Tartışma ilerledikçe, umut ve cesaretin aslında birbirleriyle ilişkili olduğu konusu üzerinde durmaya başladık. Cesur olmak için, ,kişinin umudu olmalıdır, fakat cesaret olmadan, umut sadece duygusallıktır ve değişim sağlama yolunda kişiye fayda getirmez. Daha çök, kişiyi değişimi dileyen ve dışarıdan birilerinin gelip onu kurtaracağına dair iyimserlik
gösteren biri haline getirir. Umut olmadan cesaretse, kendi ken~ dini yıkıcı bir yaşam tarzına.dönebilir. O halde cesÜret, yaşamı değiştirme yolunda önemli bir öğeyse de, bu değişimin mümkün ve değerli olduğu yolundaki umutla,da desteklenmelidir.
O halde, cesaretin temelinde ne vardır? Burada da umudun ne olmadığını,incelemek yararlı olabilir. Çoğu kişi cesareti, dik kafalı ve korkusuz bir yaklaşım olarak görme eğilimindedir. Yaşama saldırgan ve üstünlük ku~rıa isteğiyle yaklaşan çok kişi olmasına rağmen, bu onları cesareti i yapmaz.
166
167
',v
 

korkarlar?" diye sorabilir. Bu soruların yanıtı iki açıdan ele alınabilir. Birincisi kaybetn1e korkusudur; ikincisiyse duygusal ve/veya fiziksel acıdankorkmaktır.
Kaybetme korkusu, yaralı kişilerde daha aşırı yaşanır. Bu kişilerin de diğerlerine göre, dÜnyadaki değerleri ve gÜvenlikleriyle ilgi [i daha kırılgan bir inançları vardır. Sonuçta, gÜvenlik
,ihtiyaçlarını ve değerlerini, bir ilişki, iyi bir iş, gÜzel bir araba gibi kendileri dışındaki şeylere bağlarla~:. Kjşınin bağlılığını tehdit eden herhangi bir şey bÜyÜk duygusal tepkilere yol açar, bu da genellikle korkuya sebep olur. ÇÜnkÜ bu bağlıiık, nesnenin kendisinden dIıha öneınlidif.Kişinin kendi değerinin kaybı, bu tür tepkilere yol açar. Bu kırılgan durumdan çıkmak için, bu ki
/ şiler korkularıyla yÜzleşmek, kayıp deneyimini kabullenici ve yÜrekli bir şekilde karşı[amayı öğrenmek zorundadırhır. Bunu yaparken, kendilerinin değerini dışarıya bağlamanın sakatlayıcı
etkilerinden kurtulmaya başlarıaf.
Korkunun etkili olduğu ikinci alansa, acı çekmekten duyulan korkudur. Fiziksel yara[~U1ma, bunun için faydalı bir benzetmedir. İnsan fiziksel yara a[dığında, iyileşme sÜreci iz bırakır. Bu
.yaralı doku ne eskisi k~jdar sa'ğlam ne de pÜrÜzsÜzdÜr. Sonuç olarak, gelecek yaralanmhlara karşı daha duyarlıdır. Örneğin, sezaryenle doğum yapmış ölan bir kadın, ikinci bir doğumda. önceki ameliyat yerinin )'ırtılabileceğini dÜşÜnÜr.
Duygusal yaralar almış kişiler; buna eş değerde duygusal ya
ralı dokulanı saıliptirler, bu yÜzden yaralanmamış kişilerin ko~ laylıkm başa çıkabilecekleri durumlarla çok incinebilirler. Örneğin, reddedilmiş kişiler, yeni bir reddedilmeye karşı gÜçıÜ tepkiler verirler. Bazıları reddedilmekten öylesine korkarlar ki, biriyle yakın ilişkiye girmekten bile çekinirler. Yeni bir reddedilişin verdiği acının dÜzeyi çok yÜksektir, çÜnkÜkişiyi önceden )'arahU1dığl yenlcn yeniden vurur.
Sağlıklı bir bireyolabilmek için, bugün yaşadıklarımızın, geçmişten kaynaklaı1an yaralar yÜzÜnden acı verme olasılığını
anlayabilmek gerekir. Yoksa, duygusal tepkilerin düzeyi uygunsuzlaşır ve kişinin ne kendisine, ne de yakınlarına bir şey ifade eder. Matia 'nın h~kayesi bu noktayıaçıklamaya yürdımcı olacaktır.
Maria ve Tom birkaç yıllık evlidirier. Tom kendi duygusal yapısını henüz anlamaya başlamış, başarılı bir iş adamıdır. Maria çok güçlü sevgi bağları, gÜçıÜ hisleri olan biridin' Beraber, iş i'çin önemli olan bir sosyal toplantıya katı lı rI ar. T6m gecenin çoğunu müşteriler ve mÜşteri adaylarıyla ilgilenerek geçirir ve Maria'yı başka bir çiftle bırakır. Gece ilerledikçe, Maria daha çok rahatsız olur, sinirlenir ve somurtkanlaşır. Gecenin sonunda çok incinmiş ve öfkelenmiştir. Tom bu tepkiyi anlayamaz. Günler sonra, Maria ha15 tepkilidir ve Tom ne kadar özÜr dilerse dilesin, öfkesi geçmemektedir. Tom -duyarsızlığı yüzÜr. den kendini suçlasa da, Maria'nın tepkisi aşındır. Maria ile yaptığımız tartışmada, tepkisinin çocukluğunda yaşadığı olaylardan kaynaklandığı ortaya çıkmıştı.
Yaşamındaki en önemııerkek olan babası, sürekli ona ilgisiz davranmıştı. Hiçbirzammı kendini özel hissetmemişti, çoeuklu
'ğunun tüm önemli olayları, ilk doğum gÜnÜ, ilk ayin, okulun ilk günü, sınavlar ve $1Ilav sonuçlanıU'ı belli olduğu günler, babasının ilgisizliği ve destek olmayışıyla bezeliydi. Bu yara, iIgilenilmediğini hissettiği anlarda fazla alıngan olmasına yol ~\çıyordu. Bu duyguyaverdiği tepki aynı zamanda geçmişe de bir tepkiydi'. Sessizce, çaresiz bir öfkeye teslinı olmuştu, durumu kontrol edememiş, duygplarını belirtememiş ve gereksinim duyduğu şeyi söyleyememişti.
Bu dUrumda cesaret, daha çok yaralanma riski olsa bile yüzleşmeyi gerektirir. Ve bÜ belki de cesaretinanahtar öğesidir: kaybetme ya da incinme riski olan bir durumu seçmek. Elbette, hangi durumların risk almaya değer olduğunu ayırt etmek gerekir. Böyle bir seçim yapabilmek için en iyi rehber, hangi durum
ların sonucunun risk almaya değeeeğini ve yararımıza olacağıııı
:;o
168
161)
"
 

bilmektir. Kenar mahallelerde geceleyin savunmasızca dolaşma'k, cesaret değil, aptallıktır. Cesur olma seçiminin, kişinin sağlıklı bir bireyolmasını sağlayacak, anlamlı 'bir amacı olmalıdır.
Cesaret geliştirınede iki faydalı öğe vardır. Biri, bizimle ilgilenenlerin desteği ve teşviğidir. çoğu yetişkin, teşvik edilmenin, çocukluklarında korkuya karşı bazı riskler almalarına nasıl yardımcı olduğunu anımsar. Bu, dişçiye gitmek, vahşi bakışlı bir köpeğin yanından geçmek, hatta düştükten sonra tekrar bisiklete binebilmek gibi basit olaylarda bile önemlidir. Ebeveynin ya da sevilen bir yetişkinin dostça teşviği, adım atmak için gerekli ilkiyi vermek olarak adlandırılabilir..Ve bir dahaki sefere her şey
daha kolayolur. İster bir eşten, ister bir arkadaştan ya da ister bir uzmandan gelsin, yetişkinlerin de aynı şekilde teşviğe gereksinimi vardır.
Cesareti geliştirmeye yardım eden ikinci bir yaklaşım, korku veren olayları, bir parça cesaret isteyen ama dayanılmaz ölçüde korku yaratmayan daha küçük, baş edilebilir aşamalara dönüştürmektir. ,Bu yaklaşımı denemek, kişinin zihinsel enerjisini zor durumlardan kaçmaya değil, onları çözmeye yönlendirir. Bunlar zihinsel aşamalardır ve asıl işİ onlar yaparlar. Bu tür bir yaklaşım, daha sağlıklı bir yaşam biçiminin çerçevesini oluşturacaktır. O halde, cesaretin püf noktası korkmamak değil, korkuyla yüzleşmektir. Ama bu yüzleşme, bir anlam ve amaca yönelik ol
malıdır. Bu, bizi dördüncü alana gÖlÜrür: zihinsel tutumları değiştirmek ve sıkıntının anlamını yakalamak.
Anlaltl ya da Saçmalık
İncitici ve yaralayıcı deneyimlerden anlam çıkarmak, sağlık
lı ve iyileştirici bir zihinsel çerçeveye kavuşmak için önemlidir. Yukarıdaki tartışmadan, acı çekmenin, yıkımın ve yaralanmanın amaçsız ve anlamsız olduğuna dair bir izlenime .,kapılmış olabilirsiniz. Hi.çbir şey gerçeğin kendisinden daha doğru olamaz.
, 170
it
'Jl
il
Felaket deneyimi kişiye insanlığın en yüksek özelliklerini sergileme fırsatı verir. Bu bağlamda, tüm acıların bir anlamı olabilir. Ancak, bu anlam tek bir deneyime bağlanamaz; bu anlam deneyimden bağımsız da değildir. En sarsıcı deneyi';-nlırrden birini ele alalım: çocuğumuzun ölümü. çocuğumuzun ölüniünün gerekli ya da faydalı bir şeyolduğunu kim kabuLedebilir? Yaşamları bu tür bir olayla qüyük yaralar alan kişilerle çalıştım. Kimileri, 'çocuklarının şimdi daha iyi bir yerde olduğuna inanma ihtiyacıduysalar da, çoğu kimse böyle bir şeyin neden başına geldiği sorusunu sorar kendin~. Ve elbette bu sorunun cevabı yoktur. .
Gıymd Canyon adlı bir film izlediğimi hatırlıyorum. Film, bazı korkunç olayların niçin kimi insanlaqn başına geld,iğiyle ilgilidir. Asıl karakter olan zengin, beyaz bir adamın arabası bozulur ve bu ,adam kendini kenar mahalleierin tehlikeli sokaklarından birinde bulur. Bir grup genç zenci ona yaklaşır. Bu tehlikeli kişiler onun yaşamını tehdit eder, ama yine zenci bir kamyon şoförü onu kurtarır. Bu iki adam arasında bir dostluk
. kurulur. Filmin önemli sahnelerinden birinde, beyaz adam, kur~ tancısına neden böyle ölümcül bir olayın onu~' başına geldiğini sorar. Arkadaşının cevabı ilginçtir.
Olanları, kalabalık bir kumsalda, köpekbı.\lığının saldırısına uğrayan birinin durumuna benzetir. Köpekbalığının, özellikle o kişiye yönelikbir intikam isteği YO)(tur: kişi herhangi bir nedendel1 dolayı seçilmemiştir. Sadece yanlış zamanda ve yanlışyerdedir. Bunu başkası Cıa kolayca yaşayabilir. Bu görüş, çoğu acının kendinden başka bir anlamının olmadığını savunur. Bu, anne babaları tarafından istismar edilen çocuklar için bile böyledir. Çocuk ailesini seçmemiştir. Kendini o ailede bulmuştur. Orada doğan her çocuğun başına bu olay gelecektir. "Bu neden benim başıma ~eldi?" sorusunu sormak, o yüzden anlamsız ve sonuçsuzdur.
O halde, bu tür deneyimlerinanlamı ve değeri nedir? Bence, cevap, olgunun ai'dında yatar. Bazı insanlar acıyla başa çıkın<\
ii
171
 

tarzına göre diğerlerinden ayrılır. Kimileri, acıya gık demeden kaflanır .ve kendinibaşkalarından ve duygularından kopam. Diğerleri hayata küser, kıskançlaşır, ve ruhsal '<lÇıdan bir enkaz haline döner. Bazıları, kendi çöküşkriyüzünden başkalarına kı
zar ve onları cezalahdınrlar. Tüm bu tepkiler ar~\sında, bir grup'
kişi olaylarla hepsinden farklı bir şekilde başa çıkar. Bu kişiler daha sağlıklı, daha cömert ve anlayışlıdıriar, aynı zamanda da gelişmeye, zihinsel ve rÜhsal açıdan zenginleşmeye devam etmektedirler.
Bu insanları birbirinden ayıran şey nedir? Onların acılarının daha az olduğunu, ya da daha iyi durumda yola çıktıklarını savunamayız.Bence bu kişiler, sarsıcı deneyimlerinden iyi sonuçlar çıkarmayı başarmışlardır. Ne kadar acı verici ve zor olursa olsun, insani kızgınlık, hayata küsme ve karamsarlıktan kurtaran şey, deneyimlerden iyi bii şeyler çıkarma çabasıdır. Bu sayede, başımıza gelen her şeyin bir anlamının oldl!ğunu savunanlardan İ1lrklı bir sonuca ulaşırız'. O halde, acı ve hÜzünveren olaylara değer vermek, insanların tanımlayıcı özelliklerindendir diyebili
riz. Olaylar kendi başlarına bir anlam taşımazlar, onlara anlam' veren, kişinin kendisidir.
Bu konuyu açıklayacak bir sÜrü hikaye anlatabilirim, ama içlerinden bir tanesi oldükça aydınlatıcıdır. Bir hastamla aramızda geçen kısa bir diyaloğu aktaracağım. Konsültasyonun sonlarına doğru, kendisine şöyle dedim: "Evet Peter, iyi ki bir bağımlı 01don, yoksa asla iyileşemezdin." Bu tür bir cümle oldukça tuhaf görünebilir, ama tamamen bunu kastetmemiştim. Peter, başarının bütün tuzakımına düşmüş bir~meslekadamıydı ve 40'1ı yaşlarında reçete li bi'r hapın bağımlısı olmuştu. Hem sağlığını hem kariyerini mahvetmek üzereydi. Neyse ki ailesi olaya el koymuştu da, Peter, tedaviyi kabtil etmişti. Yetişkinlik döneminin en acılı ve sarsıntılı yıllarıydı. Görüşmelerimizde, Peter'ın bağımhlığından önce kendini her tür gerçek insan ilişkisinden soyutladığı ortaya çıkmıştı. Hayaller dünyasında yaş.ıyor, eşi ve çocuk
172
'1'1
larıyla ilişkisi de dahil, parayı tüm sorunlarını çözmek için kullanıyordu. "Ruhundaki boşluğu" doldurmak için hap kullanmaya başlaması çok kolay bir adım olmuştu. Kısa s'i.İre içinde,'.bir hap bağımlısı olmuştu ve, dördüncÜ bölümde bahsettiğirniz sıradanlaşmanın da tam bir örneği haline gelmişti. H<W bağımlılığıonu krize sokarak, değişiine mecbur bmıkmıştı. Bu değişim (bağımlılıktan kurtulmada olduğu gibi) yalnızca bağımlılıkla ilgilenmez, aynı zamanda kişinin edindiği yıkıcı yaşam tarzıııı da kapsar. Süreç yavaş ve acı vericidir, ama sonuçta mücadeleye değer. .
Hap bağımlısı olmasının bir al1laml var mıydı'? Peter bu. soruya "evet" yaıııtını veriyordu, amaaynı zamandÜ bu onu kolayca öldürebilire!; de. Hap kullanmanın anlamı, bununla yapmayıseçtiği şeyde yatıyordÜ'. Belki başka. bir kriz de aynı sonucÜ yol açabilirdi. Hap bağımlılığı kentli başına değersizdir ve çok yıkıcıdır. Peter bÜ deneyimden ders almayı başarmış, ilk defa yaşaınıyla ve işiyle, farklı bir biçimde başa çıkmayı becermişti.
Yirmi beş yılönce, Elizabeth Kubler Ross, kişilerin ölüm gerçekliğiyle qaşa çıkmada kullandıkları dört aşama tanımlamıştı.'ÜJlzamandan beri çoğu yazar, reddetme, öfke, pazarlık ve kabullenmeyi, diğer insan trajedilerine de uyÜr!amıştır. Bence. kişinin sarsıcı olaylardan fayda çıkardığı beşinci aşama, kişilerin umut ve cesaret kazanmalarına yol açar. Dahası, bir olaydan ders. almak, daha geniş bir bakış açısı kazanmak, başkalarma karşı daha fazla duyarlı olmak, kendini daha iyi anlamak türünden değerli bir şey, bu işlemin yalnızca yaşanan olaylara değil, hatalara uygulanmasıyla da elde edilebilir. Bu, bizi, zihinsel çerçevemizi değiştirmenin beşinci aşamasına taşır: suçu, pişmanhğa dönüştürmek.
Suçluluk ya da Pişmanlık
Suçluluğun, düşünceyle ilgili bir bölümde ele alınması sizi
şaşırtabilir. çoğu kişi suçluluğul1 bir duygu olduğunu ve gelec~k
173
 

. bölümde ele alınması gerektiğini düşünebilir. Oysa suçluluk, bir duygudan daha karmaşık bir şeydir ve bana göre, kişinin olayları yorumlayışıyla yakından ilgilidir. Ve bu yorumlama, düşünceyle gerçekleşir. Suçluluk, kaygının özel bir şeklidir, y'anlış bir şey yaptığımızı düşündÜğümüzde ortaya çıkaı'. İnsanlığın hikayesinde önemli bir işlevi vardır. İrisanların daha iyi bir yaşam sürmelcrini sağlayabileceği gibi, yıkıma da yol açabilir. Yaralı kişilerde, suçluluk duygusu çok yÜksektir; mutsuzluk 'Ve acı verir. İkincisi, bazı kişiler çok az suçluluk duyar, bazen insanlık dışı~. duygusuzca tavırlar ser~iıeyebilirler.
.. Yoğun Suçluluk Duygusu
	Suçlulukduygusu, ancak, hata yapmamızı önlediğinde ya da
daha iyi insanlar olmamızı sağladığında faydalı olabilir. İnsanlarda şu şekilde işler: Herkesin, nası i bir insan alımısı gerektiğine dair bir zihinsel resmi' vardır. Buna ideal ego denir. Kişi bu idealle süı:ıüşen bir şey yaptığında, rahatsızlık duyar, bumı da suçluluk denir. Bu aslıpda, kişinin kendi beklentilerini karşı1ayamadığında yaşadığı kaygıdır. Sağhklı biri için, bu beklentiler gerçekçidir ve olgunlaştıkça değişir. Kaygı, başarısızlık düzeyiyle orantılıdır. Bazılarıysa, yaşamlarındaki suçlulukla sakatlanı rı ar. Hissettikleri. dÜşündükleri, yaptıkları hemen her şeyle ilgili suçluluk duyarlar. Bunun altında, kendilerini sevmemeleri, saymanıaları ve kabul edilmck için mükemmelolmaları gerektiği inancı yatar. Çoğunlukla, bu awı suçluluk duygusu çocukluk döncmindeki hataların pek affedilmemcsi ve çoğunlukla cezalandırılması sonucu ortaya çıkar. Bu eğilimi tersine çevirmek için, bu kişilerin zihinsel çerçevelerini değiştirmeIeri gerekir, mükemıneliyeıçiliği bırakıp zayıflıkları kabullenen ve fark eden bir yapıya bürünmeleri gerekir. Bu aşamalar iki önemli öğeyi gerektirir: sorumluluk ve kontroL.
174
~
.. Sorumluluk
Yoğun suçluluk duygusuyla yıpranan kişilerin çoğu, kontrol
leri dışındaki olaylara karşı sorumluluk duyarlar. Sorumluluk,
içinde seçimi barındırır. Eğer herhangi bir tür hareketi seçme
mişsek, o yüzden suçlu olmayız. Ama, zihnimizden zaman zaman geçen dÜşÜnceleri kontrol edemeyiz ve bu yüzden sorumlu
tutulamayız. Bu yıkıcı düşüncelere kapılanlariçin çok önemli
bir bilgidir, çÜnkÜ bu dÜşünceler onlar farkında olmadan ortaya çıkar ve çoğunlukla acı veren suçluluk duygularımı yol açar. 'Bu
düşÜncelerin genellikle bastırılmış öfke gibi sebepleri vardır ve
bu sebeplerin anlaşılıp çözülmesi çok önemlidir. Aynı zamanda,
bundan ethlenenlerin, bu dÜşünceleri bilinçli bır şekilde kendi
lerinin yaratmadığını bilmeferi gerekir; genellikle bu duygu yo
ğunlaşır ve daha çok kaygıya sebep olur: Bunlara laklll11ak fayda sağlamaz; bunların varolduklarını kabuııenmek ve tek başla
rına köIÜ bir şeye neden olmayacaklarını bilmek dalıa iyidir.
İnsanların suçluluk duymalarına neden olan bir başka konu
da, bazı yıkıcı duygulara ve kabul edilemez arzulara sahip olma.,
larıdır. Yine bunlar, birçok endişeye ve kalp ağmma s~bep oluı
ve khi onlarlÜ çok fazla ilgilendiğinde artar. Duygular, günlük
yaşam içinde gider gelirler. Kişinin kontrolü dışında esen rÜzgar
gibidirler. Onları bu şekilde gÖrmek, suçluIuğu azaltır, kabul!enişi' sağlar ve soııuçta bu duyguların kişinin duygusal ve zihin
sel enerjisini tüketmesini engeller. Zaman zaman gelen yıkıcı ya
da islenmeyen duygıilar kişiye önemli mesajlar ilclebilirler. Bunların kaynaklarının anlaşılıportaya çıkarılması çok önemlidir. Ama bunlar oldukları gibi gÖrülmeli. gelip giden, beklenme
dik misafirler olarak kabul edilmelidiricr. Bu IÜr duygu yada
dÜşüncelerin, mutlaka kişiye yıkıcı bir şey yaptırması gerekmez; . o noktadT! kontrol devreye girer.
	Kontrol
,i
"
Kontrol, suçluluğul1 pişmanlığa dÖnüşmesinde en önemli 1'0
175
 

iü oynm. Pi~manlık, kendimizi kontrol edebileceğimiz hald~ etmeyip yaptıklarımızdan ötürÜ duyduğumuz suçluluk duygusu
dur. Bir noktada, herkes, yıkıcı dü~üncelcrini ve duygularını ha
i
rekete geçirıneyi seçebilir. Eğer o hareket yıkıcıysa, kişi ondan
sorumludur. Aşırı suçluluk duyanlar için, bunu, kendilerini çevreleyen suçluluk duygusuna knrşı bir rehber olarak kullanmak faydalıchr. Eğer bir olayı gerçekçi bir gözle görebiliricrse, kendi değerlerini ihıaı edecek biçimde davrandıklarını da görebilirler, böylece "nevrotik su~~luluk" değil gerçek suçluluk duyarlar ve bunu iyile~meye yol açacak biçimde tanımlamaları gerekir. Bu konuda ~ifa bulmanın iki yolu vardır: bağışlayıcı olmak ve telafi etnıek. Bunları onuncu bölümde detaylı biçimde inceieyeceğinı.
... Yeteri Kadar Suçluluk Duymaınak
Kinıileri insanları kullannıak, incitmek, insanlara kötüdavranmak, çocuklarını dövmek ya da istismar ~tl11ek, suçluluk duymachtn suç işlernek gibi son derece yıkıcı davrnnışlar sergileme kapasitesini beraberinde getirerek. yetiskinliğe adım atar.
Herhangi bir madd~yc bağımlılık geliştirenıdr .de bağımlılıkları
süresince bu tür davranışlar scrgileyebilirler. Kişinin suçluluk duymamasının sebebi, incittiği kişilere karşı duygusal bağlılık hissetmemesindçn kaynaklanır. Bu kişilerin başkalarının dııyguiarınakarşı çok az empatilcri vardır, şefkat hiç duymazlar ve başknlarının 'haklarına değer vermezler. Bunların nedeni genel
likle kişinin gcıi~im döneminde yatar, ilk ilişkilerde bu beceriler' geliştirilir. Duygusalolarak bağlı olduğumuz kişileri incittiğimizde, suçluluk duyarız, ama eğer bu bağlar gelişmediyse onlara acımasızca davranabiliriz.
	Suçluluk duymamanın ikinci nedeni, kimi kişilerin duygula
rını belirli bölümlere ayırıp, bu sınırların dışında kalanlara farklı davranmalarından kaynaklanır. Bunun en iyi örneği, genç er
keklerin savaşta öldürmek üzere yetiştirilmeleridir. İnsanlara
176
..
başkalarını başarıyla öldürmeyi öğretmek için, düşman, askerin sevdiği kişilerden farklı biçimde tanımlanmalıdır. Düşm~m yabancıdır, hiç kimsedir. Böylece ona daha kolayca eziyet edilebilir, düşman daha kolay sakatlanabilir ya da öldürülebilir. Bunun gibi, tarihin çeşitli dönemlerinde tüm zenciler,Yahudiler, Müslümanlar, onlara zulum edenler tarafından aşağı görülmüş!erdir. O halde, suçluluk duygusundan yoksun olmak, kötü davrandığımız kişiler hakkındaki inançlarımızia ilgilidir. Bu inançlar, yıkıcı duygusal enerji olarak ortaya çıkar, bastırılmış öfke ve düşmanlığa dönüşür; bu duygular, suçluluk duygularını önlemek için meşrulaştırılır. Bu inançlara yol açan duygusal güçler ortaya çıkartıldığında, bu inançların artık işlevi kalmaz. Kişinin gerçek, çözümlenmemiş sorunları ortaya çıkar, sağlıklıbir vicdan. hesaplaşması yapılabilir. İyileşmekte olan kişi, ister suçluluk duygusuna kolayca kapılsın, ister yıkıcı tutumlar içine gir
sin, vicdanını kendine ve başkalarımı verdiği zararı iyileştirmek için kullanmaya başlar. İleriki bölüm}erde bunun yollarından bahsedilmektedir.
Doğrulama ya da İnkar
Doğrularna, yaralı insanların bilinçaltında güvensizlik ve
kendinden nefret etme duygularının ortaya çıkmasına neden olan yüzlerce oiumsuz düşünceyle, olumlu ve teşvik edici bir biçimde başa çıkma yoludur. Bunların çoğuna, düşünce biçimlerini değiştirmekten bahsederken değinmiştik. Birçok,kişisel gelişim kitabında bunu başarmanın yollarından söz edilmektedir.
Bu tür kitapların içeriğinden burada bahsetmek ne yararlı ne de gereklidir, ancak doğrulamanın bazı yönleri üzerinde durmak gerekmektedir, Birincisi, bir soruyla ele alınabilir. Bu doğrulamalar nereden ortaya çıkar.? Aslında, bunlar insanların doğasıyla ilgili belirli bir fikri olan danışmanlar ve terapistlei-. tarafından kullanılır. Şunlar doğrulama örnekleridir: "Güzel bir insan
i olmaımı yetecek her şeye sahibim"; "Her gün daha iyiye gidiyo
177
 

rum"; "Doğru eşi seçmek için Tanrı' dan ilham aldım". Bu doğruhımalar bÜyÜk ölçÜde orta-üst sınıf Beyaz Anglo Sakson Protestan ideal insan modeline uymaktadır. Bunlar aynı zamanda yaralı iiısanıara karşı, romantik bir bakış açısını da yansıtırlar. Tüm incinmiş kişiler yıkılmamışlardır, acılı değildirler ve özgüvenIerini kaybetmemişlerdir. Bazıları küstah, acımasız ve hatta kötüdÜr. Yoksul ve yetim birinin ya da kronik bir alkoliğin sürekli çalışan bitip tükenmiş eşi ne tür doğrulamalar kullanır? Ya da etrafındakileri kötüye kullanan biri?
Buradaki sorun, doğrulamaların kendisinde değil, kaynaklarındadır. Bu tür doğrulamalar, insanın başkalarıyla kurduğu temaslar sonucunda vardığı kendine ilişkin olumsuz yargıların yerine konmak için tasarlanır. Ama yeni doğrulamalar da ikinci eldir, onları kullanacak kişi hakkında bilgisi olmayan birbaşka kişi tarafından tasarlanırlar. iyileşmekte olan kişiler için, bir duygusal öneriler listesinin uygun olduğunu düşünmüyorum. Bence, faydalı olabilmeleri için, doğrulamaların iki özeııiğe sahip olımısı gerekir: gerçek ve kişiye uygun olmalıdırlar.
Gelin, başarılı 1;ıir yönetici senaryosu üzerinde düşünelim. Başarılı yönetici, etkileyicilik maskesi altında acımasız ve manipülasyoncu davranır. Her sabah aynanın önüne geçer ve kendi kendine "Bugün isteklerimi elde etmem i sağlayacak güce sahibim," der. Sonra iş gününe başlayıp yalan söyler, kışk!ı"!ır, insanIanı ihtiyaçları olmayan ve belki de sonradan parasını ödeyemeyecekleri şeyleri satın almaları için şantiıj yapar. İşte gerçek ve kişi için geçerlibir doğrulama örneği. Sorun, bunun kişinin hasta yanı tarafından, onu hasta etmek için kullanılmasıdır. Bu yüzden uygun değildir. Bu kişiye uygun olan doğrulama, "Bugün ahlaklı ve dürüst olmak için kullanacak gücüm var" olmalıdır.
Ama bunu ona kim söyleyecek veya dinletebilecektir?
i
Yaşamını adadığı çocukları büyüyüp evi terk etmiş, depresyonda bir kadını ele alalım. Kadın sabahleyin, ter ve içki kokan alkolik kocasının yanında uyan ır. Kendini bildi bileli bu durum
böyledir. Telefonun kesildiğini ve bankadan mektuplar geldiğini anımsar. Aynanın önünde durup, kırışmış yüzüne, çökmüş göz-'
lerine bakar ve kendine, "Bugün parlak bir gün ve ben mutluyum," der. işte uygun bir doğrulama (parlak bir gün ve mutlu olmak ona çok iyi gelecek), ama bu gerçek değildir. Eksiksiz bir insan olabilmek için yardıma, desteğe ve yoğun tedaviye ihtiyacı vardır.
Başkaları tarafından tasarlanan doğrulamaları kullanmanın yaratabileceği sorun, doğru olmayanları ya da uygunsuz olanları seçmenin kolaylığıdır. Doğrulamanın kaynağı kişinin içind~ yatar. Bence, hepimizin sevmek ye sevilmeyen isteyen bir tan\fımız vardır; çok incinmiş kişilerde bile, bilinçaltının derinlikle
rinden de gelse, bu vardır. insan ruhundaki bu öğe, gelişimi sağlayacak doğrulama çeşitlerini bulmada kullanılabilir. Dahası, gelişme sürdükçe, kişinin kullandığı doğrulamalar da değişecektir. Bu doğrulamaları, bir danışmanlık ya da destek grubu içinde, doğruluk ve uygunluklarına göre kontrol etmek genellikle yararlıdır. Bu yaklaşım, iyileşme ve gelişme ihtiyaçlarına göre, doğrulamaları şekillendirmek adına yararlıdır. Konu ve yönlendiriciler adına yazılan, kültürel önyargıyı bence engelleyecek ve kişinin düşünce tarzını daha etkili biçimde değiştirecektir.
D Özet
, Bu bölümde, iyileşme ve gelişmenin ikinci alanı olan, düşünmetarzını değiştirmenin bazı anahtar öğeleri üzerinde durulmuştur. Öncelikle, yaşamsal deneyimleri yorumlamada kullandığul11z zihinsel çerçeve ele alınmıştır. ilk dönemlerinde sarsıntı ya ôa ilgisizlik yaşayan kişilerin zihinsel çerçeveleri geneııikle olumsuz, sınırlayıcı ve bazen yıkıcıdır. Kişi, bunun farkına vararak bu çerçevelerin görevlerini anlayarak, daha sağlıklı ve yapıcı bir yaşam biçimine ulaşmak için gerekli değişimleri yapabilir. Önümüzdeki bölüm, şifa bulmanın üçüncütemel konusu üzerinde durmaktadır: yaptıklarımızı değiştirmek.
17X
17ı)
.c
 

Paul Tillich
o Yardim Almak
Geçen iki bölüm, şifa bulma. yolunu hazıdayan bazı tem~l
konuları içeriyordu. Bu değişimlerin tek başına gerçekleşmesi her zaman mümkün değildir ve önerilmez de. O halde ilk kısım, df\yranıştaki değişmenin, yardim almaya karar vermekle başlamasıdır. Genellikle, bu tür bir yardımın sağlanabileceği dört geniş alan 'vardır: profesyonel danışmanlık ve terapi profesyonel olmayan destek grupları; ilaçlar; ve yat'liı tedavi. Hangisinin, farklı ihtiyaçlara ve deneyimlere uygun oldugunu açıklamak
için, kısaca bu yardım alanlarının (bana göre) güçlü ve zayıf
	yanlarını özetleyeceğim.
Danışmanlık/Terapi
Danışmanlık ve terapi alanlarını birleştiriyorum, çünkü bu
iki alan büyük ölçüde örtüşmektedir. Danışmanlık, genelde, terapinin kısa süreli şekli olarak kabul edilmektedir, belirgin ve özel sorunlara yöneliktir. Terapi, daha derin, daha az belirgin sorunlarla ilgilidir ve uzun sürelidir.
Son zamanlara kadar, kişinin bireysel sorunlarını çözmek için danışmanlığa/terapiye başvuracağı düşünülürdü. Bu kanı, hayatta bazı zorluklar yaşamanın kişinin zihinsel durumuyla ilgili olduğu inancından ortaya çıkmıştır; kişi normal değildir, zayıf!ır ve belki de delidir. Bu damganın vurulma nedeni, kişilerin yaşamlarını başkalarından yardım ıılmadangeçirmeleri gerektiği görüşüdür. Bu tabii ki doğru değildir. İnsanoğlunun bildjği tüm kültürlerde, şifa verme durumunda bulunan kişiler olmuş
tur. Papalar, hahamlar ve yaşlılar, diğer toplumdaki şamanların, . sihirbaz-hekimlerin ve cad ı-doktorların batıdaki karşı!ıklarıdır. Modem Batı toplumlarında, bu şifa verme rolü danışmanlarıp ve terapistlerin himayesine girmiştir.
Batı toplumlarının ekonomikkurallaı:ı gÖz önüııe' alınırsa, şifacıların roHibir meslek halini almıştır ve devlet tarafından fil1ans,e edilmez, bu yüzden insanlar onlara para Ödemek zorun
DOKUZ
Davranış Biçimini Değiştirmek
"İnsan yalmzca karar verme anında gerçekten insan olur. "
! i'
o Giriş
Şimdiye dek, geçmişin duygusal yaralarını sarma ve sağlıklı
bir düşünme çerçevesi oluşturma üzerinde durdum. Bunlar şifa bulmanın vazgeçilmez öğeleridir, ancak eğer davranışlarımıza ve davranış biçimimize yansımazlarsa pek yararlarını göremeyiz. Davranışların değişimi, sağlıklı birey olma~lIn temelidir.
, Bana gÖre, insanların iyileşme ve gelişme yolunda olduklarının göstergesi onların davranışlarıdır. Bu bölümde, değişimin özellikle yansıması gereken davranışlar üzerinde durulmaktadır. Buradaki bazı önerileri yerine getirebilmek için, geçen bölümde tartışılan cesarete ihtiyaç vardır; diğerleri gelişmenin bazı kıslt1)larının eğlenceli ve kolayolduğunu fark,etmemizi sağlayacaktır. Benim deneyimi me göre, şifa bulma, beş ana değişimi .içerir:
ı.Yardım almak; 2. eğlenmek; 3. sağlıklı İlişkiler kurmak; 4. kariyeri yeniden değerlendirmek; 5. bedene özen göstermek.
IMI
LXii
...
 

dadırlar. Kimileri için bu, yalnızca maddi anlamda değil aynı zamamin ilkesel anlamda da gerçek bir sorundur. Bir müşterim bana şöyle söylemişti: "Gerçek iletişim kurabildiğim tek kişiye para ödÜyor olmak beni kızdınyor, kendimi aşağılanmış hissedi
~, yorum." Benimle görüşme yapanların bana para verdiği bir gerçek, ancak bunu terapideki eğitimsel öğelerle ilgili onırak yapıyorlar, parayı ilişkinin kalitesi yüzÜnden ödemiyorlar, çünkü bu zaten satın alınabilecek bir şey değiL. Jeffrey Masson'ın Terapiye Karşı adlı kitabında, şifa verme rolünün, profesyonel bir meslek oluşunun yarattığı tehlikelere değinişİi1i anımsıyorum.
O halde, terapinin/danışmanlığın değeri nedir? Büyük ölçüde, bu sorunun cevabı,danışmanlığın kalİtesinde ve bir süre için o kişiye uygunluğundadır. Araştırmaların gösterdiği kadarıyla, danışmanlık, etkinliği bakımından dalgalı bır geçmişe sahiptir. Bunun nedeni bu işlem için ortaya atılan fikirlerin sayısındaki inanılmaz artıştır. Kütüphanemdeki bir kitap, "yemek yapma terapisinden", "pembe dizi terapisine" kadar 250 çeşit terapiden bahsediyor! Böyle bir fikir karmaşası içinde, etkili danışmanlığı ayıran bazı özellikleri sıralamak gerekmektedir.
Bir danışmanlık ilişkisi aylar, bazen yıllar boyunca sürer. Benim kencli görüşleri m ve deneyimlerim, etkili danışmanlık ve terapinin bazı vazgeçilmez, temel öğeleri olduğunu sÖylemektedir. Bunlar iki gruba ayrılabilir; İlişkinin iklimiyle ilgili olanlar;
ve geçen süre içinde 'danışmanla gerçekten nelerin yapıldığıyla ilgili olanlar.
.. Danışmanlık ilişkisinin İklimi
	Danışmanlık ilişkisinin iklirİ1i, birliktelik sırasında yaşanan
duygularla ilgilidir. Her bireyin farklı bir kişiliği olduğundan, ilişkiniıı ikliminin özelliklerini tanımlamak, danışmanın karakter özelliklerini tanımlamaktan dahÜ uygun olacaktır. Kimi da
nışmanlar, müşteri için uygun havayı başkalarına göre çok daha kolayca yarat<ı~ilirler ve hiçbir çalışma ya da deneyim bir dan~ş
manın bUliu her tür müşteri için yapabileceğini garanti etmez. Bunun basit bir ömeği, bazı mÜşterilerin kadın danışmanların yanında kendilerini daha rahat hissetmeleri, kimilerininse erkek danışmanları tercih etmeleridir.
Danışmanlık işine girişirken, danışmanlık ilişkisinde şunları aramak önemlidir: gÜvenlik, güvenme, sıcaklık ve saygı. Bunlar, aklıımı gelen vazgeçilmez öğelerdir ve kısaca açıklanmalan gerekir.
Güvenlik, danışmanın sizi 'incitmeyeceğini, reddetmeyeceğini ve size saldırmayacağmı hissetmek demektir. Danışma işleminin ilk aşamalarında, çoğu kişi için bu güvenlik hissİ şarttır ve geliştirilmesi zordur. Savunmasızlıklannı gizleyerek bir ömür geçirdikten sonra, kişilerin kendilerini açığa vurmaları oldukça güçtÜr. Eğer birileri tarafından tamamen anlaşılırlarsa terk edilip reddedilecekleri korkusunu yaşarlar. Danışmanlar bu güvenlik duygusunu oluşturmak için oldukça büyük bir çaba sarf ederler; çünkÜ bu duygu olmadan, iyileşme işlemi başarısızlıkla sonuçlanacaktır. Bu duygunun gelişmemesi, danışmanın yetersiz olduğu anlamına da gelmez; bu yalnızca iki kişi arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanabilir. Ve bunu zorlamanın anlamı yoktur. Eğer bir s'üre sonr~, gÜvenlik duygusunun geliştiğine dair hiçbir işaret alınamazsa, kişi başka bir yerden yardım isteyebilir.
.Benzer hikaye gÜven için de geçerlidir. Güvenlik ve güven~ me, doğalan gereği benzer olsalar da, güvenme~, bence daha geniş bir konudur. Güvenmek, danışma ortamında ne tür bir kriz meydana gelirse gelsin, danışmanın sizi görmeye devam edeceğine inanmaktır. Aynı zamanda, başınızdan geçenleri anl<ıslığına dair danışmanınıza güvenmcnizdir. Bazen kişi danışmanıyla gÖrüştüğü sır;ıda dağılıp gideceğihissine kapılır. Özellikle böyle zamanlarda, danışmanın bu konularda deneyimli olduğunu hissetmek; ondan güç ve destek alınabileceğini bilmek ve aynı zamanda, güvenli topraklara ulaşabilmek için ~1Unla birlikte hareket edilebileceğini bilmek Önemlidir. /'.
'IR2
IR3
,1<
,',
 

\
	\
Sİcakhk v~ dostluk, etkili danışmanhkta önemli öğelerdir. Öğrencilik günlerimde, profesyonel bir danışman la yaptığım görüşmeyi anımsıyorum. Konuşmanın sonuna doğru, gitmek için kalktığımda, danışman günlüğünebakmış ve "Aman Tanrım, yine mi o korkunç adam," demişti. Ona bakıp, "Umarım, bahsettiğiniz kişi bir hastanız değildir," diye tepki vermiştim.
Kıpkırmızı olmuş ve konuyu değiştirmişti. Bu olay beni de~
te düşürmüştü. Gençliğin verdiği saflıkla, danışmanların hastlr
larını bu şekilde algılamadıklarmı umuyordum. O zamandan be
ri, (ben dahil) danışmanların da diğer .insanlar gibi önyargılan, zevkleri ve hoşlanmadıkları şeyler olduğunu öğrendim. Ama biz
yine de, bir grup muhasebeci, sigortacı ya da ortopedi Cer~11ll1a
göre daha hoşgörülü, anlayışlı ve ilgili olmaya çalıştık. Heı şeye rağmen, tıpkı herhangi iki kişi arasında olabileceği gibi, danışman ve dimışan arasmda dostça birhava yaratmanın zor olduğu
zamanlar vardır. Bazen bu, aktarım denen şeyle ilgilidir. Akta
rım, taraflardan biri, diğerini geçmişte ınciten birine benziyorsa ortaya çıkar. Bir başka olasılık da, yansıtmadır. Bu, taraflardan biri diğerinde hoşuna gitmeyen bir kişilik özelliği gördüğünde (genellikle bilinçaltında) ortaya çıkar.
Bunları görüşme sırasında incelemek çok faydalıdır, çünkü bazen saklı kalmış oldukça büyük bir duygusal enerjiyiortaya çıkarırlar. Bu olasılıkları gözden geçirdikten sonra, arkadaşça bir hava yakalamak hala zor geliyorsa, başka bir yere gitmek. da,
ha iyi olacaktır. Danışmanlık hizmetine para ödemenin en büyük avantajlarından biri, danışan kişinin kendi ihtiyacma karşılık veren tcrapisti dilediği gibi seçebilmesidir. Nadir olarak, kimseyle
arkadaşça ilişki kuramayan kişiler çıkar, bunun sebebi genellik- .
le dünyaya karşı düşmanca ve sçrt bir yaklaşımdır. Ancak kişinin bir danışmandan hoşlanmaması onda bir karakterbozukluğu
	olduğuanlamına da gelmez.	.
ilişkinin iklimini etkileyen dördüncüöğe, saygıdır. Kişinin kendini güvende hissetmesi, güvenmesi ve arkadaşça muamele
IX4
'\ \:
görmesi saygı gördüğü anlamına gelmez. Danışmanlık ilişkisindeki saygı, eşitlik ilkesine dayanır. Bunun temelinde, danışmanın ve danışanm aynı kumaştan yapılmış olduğu inancı yatar.
Hiçbiri aslmda diğerinden daha iyi değildir. Bu zor bir aşamadır,çünkü genellikle ilişkinin başlangıcında taraflar eşit değildir. Danışan genellikle kendini daha aşağıda bir yere koyar ve çoğunlukla danışmanı idealize eder. Bu, ilişkinin başlangıç dönemlerinde anlaşılabilir bir durumdur. Ama zamanla yavaş yavaş bir değişim meydan;l gelmelidir, iki kişi de birbirlerini eşit görebilmeli ve beraberce bir konuyla ilgilenmelidir. Ben bunu
psikolojik ve ruhsal bir yolculuğa çıkmaya benzetiyorum. Da
~
nışman, danışanın yaşamının belli bir noktasında bu yolculuğa
katılır. ikisi, önlerii1de uzanan araziyi beraberce keşfederler. Tuzaklardan, tehlikeli bölgelerden sakınmak ve dik yokuşları tırmanmak için danışmanın sunacağı fikirleri değerlendirirler, ama konuşulan konu her zaman danışanın yolculuğudur. Belli bir noktada, bazı şeyleri açıklığa kavuştunırlar ve yolları ayrılır. Danışan, yol arkadaşının rehberliğinde geçen süre rçinde yeni mücadele yöntemleri öğrenmiş, olgunlaşmış ve zfi1ginleşmiştir.
Danışmanlığa bu açıdan baktığımızda bu artık, bir "hastanın" bir "uzman" tarafından tedav.i edilmesi değildir. Daha saygılı ve daha eşit bir ilişkidir. Başka birinin yaşamında böyle bir duruında olmak, bir danışman için armağan ve ayrıcalıktır; bir danışmanlık ilişkisine giren kişi için birine bu armağanı sunmak da
çok önemlidir. Ancak bu, danışmanın sadece, yardım isteyen ki
şinin yaşamını keşfetme yolculuğuna katılan iyi bir yol arkadaşı olduğu anlamına gelmez. Daha doğrusu, yapabilecekleri en azından bu olmalıdır, ama sundu.kları bazı özel şeyler .de vardır ve bunlar ilişki sırasında gerçekleşir.
	-. Danışmanlık
	1960'lı ve 70'li yıllarda, özellikle ABD'de danışmanlık ala
nına bir ilgi patlaması vardı. Son zamanlarda, bu ilgi bizim kıyı
IK5
 

larıınıza da ulaştı ve her tür danışmanlık kurslarının sayısı arttı.
Kimileri belirli teoriler üzerinde yoğunlaşıp, öğrencilere danış
manhkta uygulayabilecekleri özel teknikler sunarken, diğerleri
daha geniş bir yelpazeye yayılan teknikler ve daha pratik çö
zümler vermektedir. Yine bazıları stres, bağımlılık ya da cinsel sorunlar gibi daha sınırlı alanlara yönelmektedir. Bence, etkili
danışmanlığın eğitim, açıklama, yönlendirme ve güçlendirme olmak üzere en az dört boyutu vardır. Bunları tartışırken, benim
yukarıda konuyla ilgili olarak bahsettiklerimin, sürecin işleyi- .
şiyle ilgili olduğunu unutmamak gerekir. İyile1?rne, şifa bulma ve gelişme için, ilişkinin doğası da bu işlemler kadar önemlidir.
Bilinçaltı, rüyada, gündüz gözüyle ya da deli/ik durumunda zihne bir sürü kuruntu, kötü düşünce, korku ve yanıltıcı hayaller yollar: insanın krallığı, bizim bilinç adınıverdiğimiz nispeten tertipli küçük evin döşemesinin altından, Alaaddin'in mağarasının bilinmeyen derinliklerine d~k uzanır. Orada yalnızca mücevherler değil tehlikeli bir
cin de vardır: düşünmeye ya da yaşamımızIa bütünleştir
meye cesaret. edemediğimiz rahatsızlık verici veya bastı
rılmış psikolojik güçler. Bunlar aynı zamanda oldukça da
heyecan vericidirler, çünkü arzu edilen ve aynı zamanda
korkulan kendini keşfetme macerasının anahtarını taşır
lar..
Eğitim Boyutu
Eğitim teriminiburada geniş anlamıyla kullanıyorum, çünkü
danışmanlık sürecinden geçen biri kendisi, insah gelişimi ve ki
şilik oluşumuyla ilgili bir sürÜ şey öğrenir. Bu yüzden. Örneğin,
aşırı çalışi11aktan kaynaklanan stres sorunuyla danışmaya gelen
birinin, insanların nasıl olup da işkolik haline geldiğini Öğren
mesi gerekebilir. Değerli bir kişi olduğunu anlamanııı tek yolu olar,ık kullanıldığında, başarma ihtiyacınm nasıl da önemli bir hale geldiğini öğrenmesi gerekebilir. Bu kişi, bu mesajların, okulda ve aiIede ona nasıl iletileliğini araştırmaya başlayabilir. Bu bilgi. sÖzlü olarak bir danışmandan ya da önerilen okuma
malzemelerinden edinilebilir. Doğalolarak, sorumluluktan kac
	.	~	,
maya \'alışan. tembel ya da uyuşuk bir kişi, aşırı çalışkan, fazla sorumluluk sahibi, bitmiş bir işkolikle ayl1l bilgiye ihtiyaç duy- , mayacaktır. Daha çôk, Öfkesini bastırl11ayl, başarısızlığı gÖze a!l11aktansa denememeyi ve bunun gibi şeyleri nasıl Öğrendiğini
ara~tıracaktJr.
Eğitim boyutunün bir başka yÖnü de, bilinça!tıınızda yatan klSlll1larımızl Öğrenmek ve anlanwktır. Joseph Campbell, Bin Yii:lii KahUl/7/an adlı kitabmda, bu sürecin önemini çok güzel bir biçimde a\'ıklamaktadır.
Bu konuda danışmanlara sunulmuş, rüya analizlerinden tutun sanatsal çalışmalara ve hayallere kadar varan birçok teknik vardır. Bunlar, kişiliğimizin inkar edilmiş, bastırılmış ya da sadece
görmezlikten gelinmiş bölmelerini açarlar. Uzun sÜreli danışmanlık ve terapi bu yaklaşımların çoğunu kullanır, çÜnkü ~!anış
manlığın bu boyutu bir sorunu çözmekle fazla ilgilenmez, daha
çok danışanın kendini daha derinden algılayabilmesine çalışır. .
Açıklama Boyutu
Bir danışmanın hi;zmetine başvuranların çoğunun kafa:\ı ka
rışıktır. Kimil~rinin aklı tamamen karışmıştır ve kendisiyle ters düşmektedir; bazılarının aklıysa sadece biraz karışmıştır. Karmaşa, yaşamm bÜyük armağanlarından biridir s~ünkü değişime başlangıç teşkil eder. Bana hiç kafası karışmamış biril)igÖsterG
bilirseniz, bcn de onun yaşamı boyunca değerli hiçbir şey Öğrenmediğini söylerim. Ancak bir değişme ya da öğrenmeye yol
	.}ıçmayari karmaşa, kronik bir sıkıntı kaynağıdır. Danışmanlık,
	" ~;kişinin kafasındaki karmaşanm doğasını anlamasına ve açıkla
	masımı yardııncı olur. Danışmaıiın rolü, bir işlem sırasında
	yardımcı olmaktır. Bu durumda danışman iz sÜren izci gibidir.
IX6
.'.' -':
IX7
 

Sözsüz iletişim kullanarak, açıklayıcı sorular sorarak, benzetmeleri izleyerek, duyguları ve çelişkileri takip ederek bu karmaş~)Oın sebeplerini bulmaya çalışır. danışan kişiye sorununun köklerini bulma fırsatını ve belki de daha net bilgilere düyanan, daha iyi seçimleri yapma şansını verir.
Danışmanlık, başlangıçta daha büyük bir karmaşaya da yol açar. Bu. kişi, yaşamıyla ilgili verdiği kararların çoğunun artık önemsiz ve sağlıksız olduğunu fark ettiğinde ortaya çıkar. Kişinin yaşamının merkezindeki (ilişkiler ve meslek gibi) öğeler çoğunlukla bu tür kararlarla ilgilidir ve incelenmeye alınır, bu da korkuya, güvensizliğe ve zihinsel karışıklığa yol açabilir. Yani, olaylar iyiye gitmeden önce daha da kötüye gidebiiiI'. Bu, danışmanlık sırasında genellikle böyledir, eğer olumlU bir sonuç çıkacaksa, bu konular keşfedilmeli ye aydınlatılmalıdır.
Yönlendirme Boyutu
	Danışmanlık alanındaki en büyük yanılsamalardan biri, yön
lendirici olmayan danışmanlıkla ilgilidir. Tüm yararlı danışmanlıklar, belli bir yönü olmasından ötürü yönlendiricidir. Bazı danışmanlar kişinin gideceği yönün kesin bir tarifini yerirler; kimileri yönlendirmemeye inandıklarından, çoğunlukla yönü bilmezler. Kişiler yönlendirici olmayan danışmanlıktan bahsettiklerind~, danışmanın, danışana' ne yapae~!ğını söylememesi gerekqğini kastederler. Danışman daha çok, "danışamn kafasınıtoplam~sına" yardımcı olacaktır. Unvanını hak eden her psiko~ log bu yaklaşımın çok basite indirgeyici olduğunu bilir. Danışmanlık yolüyla, kişininkafasım toplaması, kişiyemayi ya da sarı olması ş~ırtıyla, hoşland!ğı bir rengi seçmesini söylemektir. Kişi zaten "kafasını toplamadan" önce danışmandan etkilenmiştir. Ve bu etki, dÜl1Işmanlığın temelinde vardır.
- Patronundan hiç memnun olmayan bir adamı ele alalım. Danışmaya, gelir, çünkü bir taraftan işİni kaybetl'oekten korkmakta, bir taraftan da ayrılmak istemektedir. Bu noktada kafası karış
188
mıştır, üzgündür ve önünde ancak iki yol vardır. Etkili danışmanlık, bu durumda başka olasılıkları da göz önüne alır. Kişinin otoriteyle sorunu vardır ve belki bu yüzden patronuna tepki gös
termektedir; belki patl'an kabulleniJmez bir biçimde davranmak- .
tadır ya da bir karakter çatışması olabilir. Kişi bu konuları araştırarak iş ilişkisinde gerçekte ne olup bittiğini anlayabilir. Sorunla ilgili bir anlayış kazanıldığında, danışma işlemi, bununla başetmeye yönelik etkili yöntemler bulma yoluna gider. Bu örnekte, birkaç olasılık araştırılabilir: iddialılık eğitimi, otoriteden korkmayı önlemek, stresle baş edebilme vb. Bu örnek, danışmanın yapabileceği en basit işlerden biridir, ama tüm süreç ta en
	başından beri belli bir yönde ilerlemektedir.	,
Daha az belirgin ve yönlendirici olInayan danışmanlıkta bile ortaya çıkan bir başka yönlendirme de, danışmanın değerlerinin etkileridir. Danışanlar, genellikle, danışmana bakar ve onun hayatın nasıl yaşanması gerektiğiyle ilgili görüşlerini hemen anlar
lar. Dmiışman danışandan ne kadar gİzlemeye çalışırsa çalışsın bunlar danışmanlık işlemi sırasında ortaya çıkm. Danışmanın, tercihlerinin farkında ve onlarla barışık olması çok önemlidir. İşte bu yüzden danışmanlıkeğitimi, kendinin fmkına varmaya bu kadar çok önem verir. Öbür türlü, danışan ne danışmanın ne de kendisinin farkında olduğu değerlerle danışman tarafından yönlendiriliverir. Danışmanın sağlıklı bir insanın nasılolması gerektiğine ilişkin görüşleri ile, danışanla birlikte yapacakları çalışmadan çıkan sonuçların birbirini tutması gerekir. Bunu sağlamanın bir yolu, danışmanın aldığı eğitim ve uzmanlık alanı
hakkında konuşmaktır. Bu konuyla ilgili bir başka şey,de, danışmanlık alanında büyük zıtlıklara yol açan bir akımla ilgilidir. Bu çatışmanın konusu, yanlış hiifıza sendromudur. (Bu fenomenin açık ve ürkütücü bir anlatımı Richard Ofshe 'nin, Canavurlar Yaratmak adlı kitabında bulunabilir.) Büyüyen çatışmanın en
; önemli öğesi, bazı terapistlerin, danışan kişİ böyle bir şey yaşa
	madığı halde, ona çocukken cinsel açıdcll1 kötüye kullanıldığını
liN
,
 

telkin etmeleridir. Dahası, hipnoz, canlandırma gibi yönlendiric ci yöntemler kullanarak, gerçek olmayan hatıralar ya'ratmayn çalışmnktndırlar. Bu iyi niyetli terapistler, içinde yaşndıkları kül
türde (özellikle Amerikn'da) cinsel istismarın varhğından çok. emindider, bunu her yerde görmekte ve danışanlan buna inandırmnktadırlar.
Diğer taraftnn, cinsel istismarın gerek eskiden gerek şimdi toplumda önemlİ bir güç olduğu ve sadece bastırılmış anıların gün ışığına çıkmas1l11 snğlnyacak'denli güvenli koşulları hazırla" yan terapi iklimi sayesinde ortaya çıktığı konusu da tartışmanın öteki yüzüdür. Aynı zamanda, cinsel kullanmanın derinliğini ve boyutunu anlamaya yönelik terapilere karşı kuşku duyulmnsı, cinsel istismarın varlığını yadsıyan ve onu destekleyen bir fes at
çılık olarnk kabul edilmektedir. Bu tartışmanın sonucu ne olursa olsun, danışmanların ve terapistlerin, danışanlar üzerinde büyük güçleri vardır. Ne var ki, danışma işlenÜne başladıkları andan itibaren, danışanların bağımsızlıklarını ellerinde tutabilmeleri gerekir.
şırıar. Güçlendirmenin tersi bağımlılıktır. Kişinin danışmanına
bağımlı hale gelmesi, elanışmanlık ilişkisinin hanelikaplarından
biridir. Bu eğilim ABD 'ele çok yaygındır, kişinin kararlarını ver
mekte "ana1İstine" bağımlılık duyması, adet haline gelmiştir.
Bence bu büyük bir hatadır ve bÜyük olasılıkla, danışmanlığın
ve terapinin bir endüstri halinegelmesine bağlı, parasal ve rek
lamcılıkla ilgili bir olgudur. Maddi,kazanç için bağımlılık yarat
mak, bu endüstrinin amacı kişilerin kendi başlaqna özgür ve sağlıklı bireyler olmalarını sağlamak olduğu için, gülünçtür.
Bu,bağımlılığın yalnızca kısa bir dönem için gerekli olduğunu reddeden bir görüştür; etkili bir danışmaıı, hem terapi ilişkisinde heın de yaşamının tüm diğer ilişkilerinde danışanın
bağımsız bir bireyolması yolunda çalışmalıdır.
Yukarıdakiler, etkili danışmanlıkla ilgili aklıına gelenlerin
genel bir özetidir. Umarım, danışmanlıkla ilgilenen okuyuculcL',
kendileri için neyin iyi olduğuna, bir ölçüde, bunları okuyanık karar verebilirler. Bu ayrıca alınan yardımın etkinliğini ölçmek
te de yarar olabilir. -Kişilere yarar sağlayan bir başka alan da des
tek grupları ve on iki aşamalı programlardır.
Güçlendirme Boyutu
Daha önceki bir bölümde, güçle ilgili bazı olayları tartışmış
tım. Burada, kısac~ı, danışmanlığın insanların yaşamında daha fazla güce sahip olmalarını nasıl sağladığından bahsetmek istiyorum. Danışmanlık hizmetinden faydalananların çoğu, bir ölçüde, yaşamının kontrolünü kaybetmiştir. Bu, onların karakterlerindeki yaralardan kaynaklanır, onları yıkıcı ilişkilere hapseder; bu kişiler takıntılı ya da bağımlı davranışlara yönelebilirler
Diğer durumlarda, kişinin kendi iyiliği için karar verme gücünü yitirmesi duygusundan,kaynaklanan bir güçsüzlük olabilir.
Danışmanlığın yönlendirici boyutunun, kişinin daha güçlü hale gelmesini sağlamaya yönelik olması çelişkilidir. Danışmanlar, bunu teşvik eder, destekler ve bazen sorunların etkili biçimde çözülmesini sağlÜyarak clanışana duygusal güç vermeye ça1ı
Destek Grupları ve On İki Aşamalı Programlar
Şifa bulma ve iyileşme alanınc'aki en önemli gelişmelerden
biri i 930'larda, Adsız Alkolikler aiıyla bilinel) on iki aşamalı i
programla başladı. Bu program, iki kışi tarafından geliştirilmiş
ti, ikisi de alkoliktL Bunlar, Bill Wilson adında bir işadamı ve Bob Smith adında bir doktordu. Alkolizmden kurtulma yolunda
ki oı1ak çabaları sırasında, kendi deneyimlerine dayanan bir
program geliştirdiler ve CarI Jung'un ruhsal psikolojisini; fiJo
zofve eğitirnci WiIliam James'in yazılarını, Oxford Hareketi adı
altındaki Hıristiyan akımını buna uygulaclılar. O zamandan bu
yana program gelişti ve yayıldı. Şimdi insanların çektiği, kumar
bağımlılığı, uyuşturucu bağımlılığı, yeme bozuklukları ve ilişki
kurma güçlükleri (özeJlikl~ bu türbir bağımlıyla yaşanan ilişki
; ii)()
191
 

ler) gibi acıların birçok çeşidi için temel modelolarak kullanılmaktadır. On iki aşamalı programlar inanılmaz derecede faycJalı olmuş ve bugüne dek binlerce insanın sağlığa ve dinginliğe kavuşmasını sağlamıştır. Daha yakından incelendiğinde, bu modelin başarısının birkaç nedeni olduğu görülür. Bu programlara düzenli biçimde katılanim', programların üç bakımdan yararlı
olduğundan bahsetmiştir.	.
. Birincisi, program doğası itibariyle tinselolarak kabul edilmektedir ve ilk aşama, kişinin bir madde ya da davranışa karşıgüçsüzlük geliştirdiğinin farkına varmasını ve bunu kabullenmesini içermektedir. Bağımlılık, kişi kendindengeçtiğinde, kendini bıraktığında ortaya çıkar; sonra kişinin yaşamının kontrolünü ele alır ve kişi iyileşme yolunu bulamazsa, sonunda onu yok eder. On iki aşamalı program bunun farkındadır ve kişiye, kendinden geçiş halini durdurma olasılığını sunar. Bunun büyük
. ölçüde iyileştirici etkisi vardır.
. Bu programların etkili olmasının ikinci sebebi, arkadaşlıktır. İyileşen kişi, kendisiyle aynı durumdaki insanların desteğini görür. Destek ve daha da önemlisi, arkadaşlar arasında olma ve onlarhi özdeşleşme, bu perhize devam etmek için temel oluşturur. Buna ek olarak, sponsorluk da çok etkilidir: uzun süredir bu perhiz içinde olan kişiler, yeni gelen bağımlıların destekçisi olurlar. Sunulan sağlıklı örnek, destek ve önerilerle beraber, kriz anlarında, yeni üyeyi bağımlılığa dönmekten alıkoymuştur.
Üçüncüsü, programa katılarak, çevre ve yaşam tarzı değiştirilebilir (bunlar bağımlılıktan kurtulmanın vazgeçilmez öğeleridir). çoğu bağımlılığın sürekli ve alışkanlıklara dayalı davranışları vardır. Belirli gruplara uğramak ya da ganyan bayilerine gitmek ve aynı derecede hasta birkaç arkadaşın eşliği, bağımlılıktan kurtulOlayı çok zorlaştırır. Bir yolculukta beraber olmak, dostluğa açılan yeni yollar demektir, bowling salonu ve sabah kahvesi gibi farklı yaratıcılık yolları kumar masalarının ve bar
	ların yerini alır.	.
On iki ıışamalı programların bazı eksiklikl~ri de vardır. Genelde, incinmiş ve yaralı biri bil'" bağımlılık geJiştirdiğincle, prognım (kişinin ayık kalmasına Ye yeni bir-yaşam biçimini öğrenmesine yardımcı olsa da) daha derinden iyileşme ihtiyacına hitap edemeyecektir. Kişi birincil bağımlılığından uzak duracaktır, ama bu defa da kendini başka bir bağll11lllığa, belki de arkadaşlıJ<. bağımlılığına kaptıracaktır! Y ıııarını budastluk ortamında geçirenlerde buna rastlanmaktadır: bu kişiler d,ıirelcr çizerek, sürekli aynı hikfiyeyi anlatmaktadırlar ve yaşamlarında iyileşme yolunda olduklarını gösteren bir belirti yoktur.
Şifa bulan bağımlıların çoğunun kişilik hasarı, bağımlılık tarafından örtülmüştür Ye genelde bilinç düzeyinde değildir. Danışmanlık sürecinde, arkadaşlığında etkisiy le ",kişin in bağımlılıktan apndığı ama henüz sağlığına tam "olarak kavuşmadığıdönemden çıkmak biraz zaman alabilir.
Diğer Destek Grupları
. Tüm destek grupları on iki aşamalı şifa modelini kullaQnıazhır. Depresyon, matem, zihinsel özür gibi özel konularla ilgilenençoğu gruplar, bilgi verme ve tarttşmaetkinlikleri sunmaktadır. B u grup toplantıları; l<jşilere, kendi sorunlarına benzer sorunları başkalarının da yaş~ıdığını görme. ve o sorunlarla nasıl başa çıkılacağı konusunda daha çok şey öğrenme fırsatı verir. Bu ..hizmetlere nasıt ulaşılabileceği konusunda sağlık merkezlerinden ya chr bir doktordan bilgi alınabilir. .
Yatılı Bakım
	,
İki tür yatllı bakıma sıkça rastlanmaktadır: Bağımlılar için kısa süreli (4-6 hafta) yatıIı bakl1)1 programları;. ve duygusal bozukluklar için hastanede psikiyatrik bakım. Son on beş yılda, bağımlılığın yatılıolarak tedavisi çok yaygınlaştı. En yaygın model, on iki aşamalı programla diğer tüm daııışmanlık ve grup
} terapi Hirlerini birleştirerek geliştirilen Minnesota Modeli'dir.
;ı
iL):!
193
 

Bu programlar, genellikle, özel sektöre bağlı, profesyonel yardım sunan programlardır. Bilimselolarak, bir tedavi merkezinin on iki aşamalı programdan daha başarılı olup olmadığını ölçmek (hele kişi iyileşmeye bcişlamışsa) mümkün değildir.
Gönüllü arkadaşlık igruplarıyla tedavi merkezleri arasındaki, temel farklardan biri, arkadaşlık grupları içinde bağımlının gidi- ,
şatll1dan endişelenen kişilerin, onu tedaviye teşvik etmek için bu merkezlerden yardımalabilmeleridir. Yani, bağımlının "dibe vurınası" bekJenmeden, sorunuyla ilgili bir programa girerek, daha hızlı iyileşmesi sağlanabilir.
Tedavi. merkezlf?[inil\ başarı dÜzeyleri farklılık gösterir ve bağımlılıkkonusuyla ilgilenen herkes hiç iyileşmeyen bir grup bağımımm olabileceğini fark edebilir. çoğu bağımlı için, bir merkezde tedavi altma alınma kararını vermek oldukça zor bir iştir. Genellikle, ,kişi on iki aşamalı programlara katılmasına ve profesyonel yardım 'alıtıasına rağmen yine de bağımlılığına en
gelolamadıysa, bu en iyi seçenek olabilir.
İyi bir tedavi merkezi, on iki aşamalı programı şu şekilde tamamlar: Kişiyi alıştığı ortamdan ayırır ve ona uyuşturucudan ya da bozuk davranışından bagımsız bir ortam sunar. Kişiye tedavi grubundaki diğer üyelerin desteğintwe onlarla özdeşleşme olanağını sunar. Danışmanlık ve' eğitim sayesinde, kişinin kendini anlamasını hızlandırır, daha da önemlisi, kişi tedavi süresini başarıyla tamamlÇ,ldıktan sonra, haftalık toplantılar düzenlenir.
Yatılı bakım yaklaşımının bazı yetersızlikleri de vardır. Birincisi, bireysel danışmanlık gibi maddi bir'öğe bai~ndırır, böy
le bir,'danışmanlığı finanse edebilecek kişilerin sayısı sını~lıd]f. ikincisi, yoğun ve kısa dönenili bir tedavi olduğundan, sanki her bağımlının hikayesi birbitinden f~\rklı değilmişçesine bu .modeli herkese uygulamak gibi bir eğilim ortaya çıkmıştır. Bu anlamda, bu tedavi iki bakımdan sorgulanabilir. Birincisi, inkar etmenin rolüdÜr. BağımlılıkJanndan ötürÜ acı çeken kişilerin çoğunun bu zayıflıklarını inkar ettiği ve bu kişilerin savunmalarının çökme
si için dışandan ':yardım" gelmesı gerektiği bir gerçektir. Bu yüzden, bazen bağımlının bu gerçekle yüzleşmesi öyle bir hal alır ki, kişi çoğu zaman gereksiz yere acı çeker. Bazı durumlar
da, yaralarını.sarmak için yardım isteyen kişiler, bağıınlının bel-,
. ki de dÜnya üzerinde rastlanabılecek en dUY:;1rlı ve savunmasız kişi olduğunu unutan uzmanların aşırı derecede hararetU davranışlanylaj<.arşılaşabilirler. Neyse ki aşınya kaçan bu yaklaşunlar yavaş yavaş 'terk edilmekte ve tedavi edilenin bağımlılık değil, bireyin kendisi olduğunun farkına vanlmaktadır.
Hastaneye Yatma
Genelde, bazı kişilere, artık günluk yaşamlarını hakkıyb.1iiir
dÜremeclikleri için bii psikiyatri haştanesınde ya da '.1crhÜngi bır hastanenin psikiyatri kliniğinde tedayi görmeleri (joerilir. Çoğunlukla bu karar, bir doktor ya da p~ikiyat tanı.fından verilieve
. hastanın iyiliği için olduğu kabul edilir. Burada göz önünde bulundurulan şey, kişinin kendisinin ya du başkaIanmn yaşamınıtehdit edip etmediğidir. Bu yüzden kişi, duygusal ve.zihinselbozukluğun en yoğun yaşandığı durumlarda hastaneye yatınlır. Bu durumdaki kişileri "tımarhaneye" yatırmak kulağa ,iyi bir fikir gibi gelebilir, ama bu tür tedavinin tarihi, istenen .sonuçları pek vermemiştir.
Bu konuya daha önceki bölümlerde de değinmiş ve iyileşmeyle ilgili önerilerde bulunmuştum. Ciddi duygusal yıkımın ardınd~\n, kişinin yine ayağa kalkabjlmesinj sağlamak adına Öğ
reneceğimiz sak şey var. Şu anda enstitülerde salHanan bakım'
hem r~ıhatsızlık çekenlere yardım edecek kışilerin eğilimleri a\~ısmelan (bunlara psikiyatri hemşircsi denir) hem de bu tür tedavinin temelini oluşturan İlaç tedavisi açısından gittikçe gdişmcktedir. Bugün, hastane bakımını mümkün olduğunca erteıeıneye çalışıyoruz. insanları kurumliIra sokmamn tehlikelerini fark edı
yoruz (bunlar daha çok maddi nedenlerden kaynaklanıyor) ve İnsanjan topluma kazandırmanın yollannı anyonız. Genelde,
194
195
 

bir hastanenin iJsikiyatri bölümÜnde geçirilen süre içinde, kişi nonnal islevlerine dönmek i
ç
in gÜC tO
I
Jlm. .
,	~	,
melindeki yanlışları görmesini de engeller. Bu iki gÖrÜş arasıııdaki bir başka karm,ışıklık da, başlangıçtaki sebep ayrıştırılmışya da çözÜmlenmiş olsa da, beynin kimyasındaki değişimin devam edebilmesidir. Okuyucu bu kitabın ikinci yaklaşımı benimsediğini fark edecektir.
Bu farklı gÖrÜşler, insan doğa~;ıyla ilgili öl1~mli felsefi soruları içerirler, arna bunların burada tamamen incelenmesi mümkÜn değildir. Özünde, bu sorular, "Biz mi beynimizi kullanarak işlevine etki ediyoruz, yoksa beynimiz mi bizi kullanarak işlcyletimizi etkiliyor?" tÜründendir. Belki de ne.birine ne de ötekine "EveC' yanıtı verilebilir. Şaşırtıcı biçimde buradaki görÜşüsavunan güçlübir kanıt, eczacılık alanındaki yeni deneylerle ortaya çıkmıştır. Bu deneyler, zihinsel sıkıntıların tedavisi için
devrimniteliğindeki bir dizi ilaç ğeliştirilmesi amacıyla yapıl
maktadır ve bu deney~er aşağıda daha derinlemesine tartışıla
caktır.
Deneylerde, yeni, çok rafine, ileri teknoloji düzeyinde bir beyin tarama yöntemi olan pozitran emisyonlu tomografi (PET) kullanılmaktadır. Kişilere, belirli olaylar ya da nesnelere y"oğunlaşmaları söylenerek, beYı-ıin kimyasındaki değişimler inceJ~n
meye çalışılmaktadır; üzücü düşünceler bir tarafı, zevkli düşünceler diğerlarafı etkilemektedir..-ilaç, geliştirilmesinde ise, belirtilerin tedavisi .için, bu farklı bölümleri etkileyen maddeler bilim adamları tarafından sentezlenecektir.
Bu yaklaşımı yakından inceleyelim. Kişi belirli düşünce ve deneyi111lere odaklandığında, beyhi belirli bir biçimde tçpki verir. Kısa birmantıksal çıkarım yapılarak, kişilerin düşüncelerinin, beyin kimyalarını etkilediği ortaya çıkmıştır..Yanl <ilmışkişilerin (bu kitabın başlarında gördüğümüz gibi) odaklanacak daha fazla, yıkıcı ve olumsuz deneyimleri vardır. Bu, (yukarıda
anlatılan araştırmaya göre), onların beyinsel işlevlerini etkiler.
j Yani, hayattaki deneyimlerimiz, kimyas,il dengemize etki eder. Anlayışımıza, hatıralarımıza ve deneyimlerimize dokunmadan,
il3'çla Tedavi
Psikoloji ve psiKiyatri alanları içinde, duygusat problemlerin
ilaçla tedavısi konusu zaman zaman tartışmaya yol açmıştır.' Psikofarl1lokoloji (beyin kimyası v.e ilaçlarıil beynin işleyişi üzerindeki etkileriyle ilgilenen bilim) alanındaki gelişmelerle beraber bu konu daha da tartışmalı hale gelmiştir.
Psikolojik dail1şrhanlık ve psikoterapi alanında çalışanlar, genellikle tedavilerinde sınırlı ölçüde ilaç kullanımını uygun gÖrürken, psikiyatri alanındakiler buna daha çok ağırlık yerirler, hatta bazen ilaçlı tedavitek yöntem olarak ağırlık kazanır. Yaralı duyguların tedavisiyle ilgilenen, bunları derinlemesine incelemeye çalışan her kitap, ilaçların kullanımına .da değinmelldir. Kişinin, ilaçlı tedaviye başvurÜp başvurmamakla ilgi]j bir kara
ra varabilnıesi için,. üç tür bilgi gereklidir: Belirli ilaçların gerçek işlevleri; bu ilaçların olası ya da bağımlılık yapma Özellikleri; ve olası ya da gerçek y.m etkileri.
Bu alanları incelemeden Önce. zihinsel ve duygusal bozukluk ların nedenkriyle ilgili olarak. ilaçlı tedavi yaklaşımlarım tartışmak gerek ir.
Tartısmanm bir tarafı (psikivatrik yaklaşım), duvgusal sıkın
tı ve düşünce bozukluklarının :cbebinin, beynin ki~~asaıişlev
lerimleki dçğişim olduğunu ve dengeyi sağlamak için beyne kimyasal tedavi uygulanarak düzen sağlanabileceğini öne sürer. Bu gÖrüşe g.öre" ilaçlar, buzukluğuıınedenini tedavi -etme aracıelır. İkinci görüş, beynin kimyasındaki değiıjmlerin genellikle, yıkıcı Öğrenme deneyimlerine dayanan duygusalyaralanmaların ve yanlış düşüncelerin bir sonucu olduğunu Öne sürmektedir. Beyni dengeye oturtmak l\il1 kullanılan ilaçlar bu yüzden yalnızca belirtileri giderirler: bÖylece yalnızca altta yatan sebepleri giil' ;ıı'dı elmı'klc kalmaz, bazen kişinin psikolojik işleyişinin te
i ()(y
197
 

.il
beyninÜzi dengeye oturtmaya çalışan ilaçlar, beyin durumumuzun verdiği işaretlerıe yaşadığımız duygul<~r arasında bir bölünmeye sebep olurlar.
Yaşadığımız duyg~lar, etkilenişlerimiz ve yaşamla başa çıkış şeklimiz arasındaki bu bölünme, büyük olasılıkla tehlikelidir. Yüzyıllar boyunca, insanlar "kötü hislerin" sebepleriyle v~ dehşet verici sonuçlarıy la ilgilenmeden "iyi hisler" yaratmaya çalış
- mışlardır. Ben, yeni gelişmeler ve alkol dahil her tür uyuşturucu ilacı içeren eski formüller arasında (güvenli oluşları dışında) bir fark göremiyorum (o da henüz ispatlanmamıştır). Bu konuda faydalı bir açıklama Stephen Rose'dan gelmiştir. kendisi Açık Üniversite'de, hafıza üzerine uzmanlık yapmaktadır, Rose, New Scientist adlı dergide şöyle yazmaktadır: "Aspirini düşünün; diş ağrısını geçirmektedir ama diş ağrısıınn sebebinin aspirin eksikliği olduğunu söylemek çok aptalca olur." Bu benzetmeyi biraz daha ileri götürerek, diş ağrısını uzun süreli olarak aspirinle ya da başka bir ağrı kesiciyle geçirmeye çalışmanın fed sonuçlar doğuracağını söyleyebiliriz. Sonunda iltihaplanma yerleşebilir ve büyük bir fiziksel bozukluğa yol açabilir. Yeni ilaçları iyimser ve hatta coşkulu bir şekilde karşılamak için (largactil, valium ve thalidomide türünden lüm diğer devrim niteliğindeki ilaçlarda olduğu grbi) vakit henüz çok erRendir.
- Modern toplumda duygusal gerilim y<}şayan insanlar için bir diğer sorun ise, kimyasal tedavilerin getirdiği ekonomik mesele
-lerdir. Birkaç sene önce, sağlık hizmetleri konusunda bir iktisatçıyla tartışmamı anımsıyorum; maliyetler yüzünden hekimlerin zaman zaman bir organ nakli yapmak yerine çok sayıda kalça kemiği ameliyatı yapmayı tercih etmek zorunda kaldığını söyle
. mişti. Bu tür bir ekonomik faydacılık, duygusal ve zihinsel sıkıntılar yaşayanların tedavilerini de etkilemektedir. Çoğunlukla, yalııızca kendilerini dinleyecek birini bulmak için yerel doktorlara sinir bozuklıığu ~ikayetiyle başvuranbinlerce kişiye ne dersini,') Y.ı da yeteri kadar flr~:It, ilgı ve huzurlu bir ortam sunina
]ı
.
yan; ilgili ve sevecen insanlardan yoksun bir toplumda kaybölmuş ya da yalnız kalmış olanlara? Bu kişilerin organik bozuklukları olduğunu düşünmek (kısa vadede) çok daha kolay ve az masraflıdır. Piyasada bulunan birbirine benzer bir sürü ilaçtan
. birini seçip, bunu sorunlarının, acılarının kaynağına inmeden
	onlara sunmak çok daha kolaydır.
Duygusal sıkıntıların tedavisinde ilaç kullanımıyla ilgili üçüncü konu, bilimin, insan yaşamındaki rolünün giderek daha fazla artrrıasıdıf. Tıpta, insan bedeninin oldukça karmaşık bir fiziksel makine olduğu ve kendinden daha da karmaşık yapıda kimyasal ve elektrikli bir alet olan beyin tarafından yönetildiği vurgulanır. Tıp bilimcileri bu yaklaşım sayesinde, hastalıklar ve sakatlıklar alanında oldukça fazla yol katetmişlerdir. Tıbbi tedavinin beden üzerinde kazandığı başarının, zihinsel ve duygusal hastalıklar olarak adlandırılan şeyi "ilaçla tedavi etm~" denemesinde de tekrarlanacağına inaranak için, sadece bir mantıksal adım daha .atmak yeterli olacak gibi görünmektedir. Bir yüzyıl boyunca yapılan denemelerden sonra, zihinsel bozuklukların tıbbi araçlarla tedavisinin, gerek bu bozukluklarm biyolojik nedenlerini açıklamakta, gerek onları ilaçla tedavi etmekte başarılı. olduğuna dair pek az kanıt görülmektedir. Yalnızca, beynin fonksiyonları üzerinde çeşitli ı~';kiler yaratarak belirtileri hat'ifleten tedaviler geliştirme konusunda başarı sağlanmıştır. Bu, bence, oldukça dar kapsamlı ama duygusal bozukluk halleri için bazen faydalı bir tedavi şekli o:abilir.
Daha önce delilik adı altır,da bahsettiğim ciddi bozukluklar
. da da, ilaç kullanımı kişinin iç dünyasına ve dış dünyaya daha az ilgi göstermesine yol açarak onun sıkıntısını azaltmaktadır. İI.açlar bırakıldığında, kişinin çevreye karşı aşırı duyarlılığı geri gelmekte ve kişi yine bitkin düşmektedir. Hem iç dünyaya hem de dış dünyaya karşı bu ) ıpratıcı tepkilerin sebepleri bilinmemektedir, zaten genel anlamda bugünkÜ tıbbi düşÜnce bunlara
i ciddi bir ilgi de göstermeıpt:ktedir.
ıt
199
 

.
Ciddi bozuklukların tedavisinde kuIJaııılan c;oğıı ilacın, 01du~ça ciddi yan etkileri vardır. Elbette, böyle riskli bir tedavi
büyük dikkatle uygulanmalıdır. Bence, tıbbi müdahale, kişiyi
bazen içsel rahatsızlığın yıpratıcı etkilerinden kurtarıp ona
özgürlük ve zaman kazandırır, böylece kişi süregelen destekle
yeniden ayaklarının üstünde durabilir. Bunu beceren kişilere
genellikle "hafineme" durumundakiler derıir. Bu elbette, kesin değildir, çünkü kanser gibi İlerlemeci bir hastalık zihinlerine sal
dırmaya devam etmektedir. çoğu ciddi zihinsel bozuklukta,
böyle bir gelişim olduğunu destekleyen çok az kanıt vardır. Bu
"hafifleme" durumu daha çok, kişinin "gerçeklikle" arasındaki
ince bağin kopmadığını, aksine guçlendiğini,sonunda da kişinin içindeki psikolojik güvenliğe kavuşacağın~ anlatır. Beni şaşır
tan, böylesine yıpranmış bir kişinin, çoğu normal insaııı delirte
bilecek mijdahalelerle karşılaştıktan sonra bunu becerebilmesi
. dir.
	Sanırım okuyucular, benim bu tür tedaviye şüpheyle baktığı
mı fark etmiştir. Benim yaşadığım güçlük, bir yandan kişilerin
. psikolojik açıdan sarsıcı deneyimler yaşamaması gerektiğini dü
şünürken; öte yandan da, bu ilaçların aslında hic;bir şeyi tedavi etmcdiğine ve uzun v~ıdede tehlikeli olduklarına inanmamdan
kaynaklaıııypr. Bence, en düşük düzeyele kimyasal şifayla, baş
ka biı' uygun, yeterli şifa yöntemi, kişinin sıkıntısına göre birleş
tirilerek müdahale edilmelieUr. Böyle bir yaklaşım, kişiyi kendi
. araçlarıyla, kendi ortamında bırakarak, haftada bir iki defa pro
fesyonel yardım alarak sağlanarnaz. Daha çok, bir süre için kişi
,nin bir tedavi ort~ınllnın parçası haline gelmesi gerekir (süre'
sıkıntının düzeyine bağlıdır). Bu tür ortamların (toplulukların)
bu ülkede olmamasının sebeb.i, duygusal yaralanmalar yaşaya!ı
kişilere şimdiye dek bir fayda sağlamayan kuram ve inanışlar
dan şikayetçi olmamızdır.
c Yardım almak,~şme sürecinde önemlidir. Bu bölümde,
yardım alınabilece~ftfii!anları inceledik. Sıkıntılarını insani ve
bilgili yöntemlerle çözecek kişileı-den yardım alanlar, büyÜk Öl
çüde şifabulur veiyileşider. Dahası, yardım almanın lekclcn
mek anlamına gelmediğini bilmek gerekiL inatla yalnız başına
iyileşmeye çalışmaktansa, bu çok daha gerçek bir adımdır. Davranısları clei'iistifmcnin ba.
ş
ka bir öğesi ise eğlenme
y
i öğreıımck
	'	~. .	~	~	~	.
	tir,
o Eğlenmek
Birkaç yıl önce, kendine yardım psikolojisine karşı bir eleş
tiri okum'uştum; adı Psikolojik Tecavii:: Modem Psikolojiııııı
Başaf'lSIZII,~1 idi ve William Kirk Kilpatrick tarafından yazılmış
tı. Söylediği şey, etkileşim grupları ya da bireysel terapilerc ka
tılanların kendilerini çok fazla ciddiye aldıklarıydı ve bu görüş
beniçok etkilemişti. Kinı olduğumuzu, yaşamlarımızın nasıl şekillendiğini ve geçmişteki deneyimlerimizin hayatımızı nasıl etkilediğini anlamaya çalışırken, nasıl. eğleneeeğimizi umıtltıa riski her zaman vardır. Kolayca takıntılı \)ir hale gekbi1ir, her deneyimi yeni bir anlayış düzeyi olarak kabul etmeye başlayabiliriz. Sonunda sıkıcı insanlar oluruz, her konuşmada ,kendine yardım jargonunu ve psikoloji kalıplarını kullanmaya başlarız.
İyileşme, eğlenceli ve geliştirici bir süreç olmaktan çıkıp, ciddi
ve zor bir göreve dönüşür. Elbette iyileşmede acılı ve sancılı dö
nemler vardır, ama eğer bu gerçek bir iyileşmeyse, bizi geçmi
şin zincirlerinelen de kurtarabilmeli ve etkileyici, eğlenceli,
oyunbaz kişilere dönüşmemizi sağlayabilmelidir. Eğlenmek. her sağlıklıçocuğun bildiği şeyi, yani oynamayı öğrenm~k <ll1laml
na gelir. Yetişkinlerin, bu önemli YHşam öğesini edinmeleri için
üç yolvardır. Bunlar: gereksiz yere acı çekmeyi önlemek; mizah
duygusu geliştirmek; ve yetişkin dinlencelerini paylaşmaktır.
Gereksiz Yere Acı Çekmeyi Önlemek
Bu tartışmadaki anHhtHr if.\de, gereksiz yere acı çekmektir.
Scott Peck'in, büyüme ve değişmefiin genellikle acı içerdiği ve
200
201
 

gerekli. düzeyde acı çekmenin engellenmesinin çoğunlukla durağanlığa veumutsuzluğa yol açtığı şeklindeki görüşüne katılıyorum. Elbette kimileri ne pahasına olursa olsun, he.r tür acıyı engellemeye çalışır ama genellikle kendini daha büyük acıların
i('ınde bulur ve sonuçta başkalarının da acı çekmesine yol açar.
Ancak, oldukça önemli sayıda insan da, acı çekmekten hoşlanır haldedir; bu yaralı insanların yaşamı kendileri için nasıl böyle kolayca zorlaştırabildiklerini gördükçe şaşıyorum. Bu eğilim, yeterli besini almamak, yeteri kadar dinlenmernek, kendini incitenlerle ilişkiye devam etmek, başa çıkılamayacak işleri üstlenmek vb gibi basit, günlük olaylarda kendini ortaya koyar. Bu kişiler neye ihtiyaçları olduğunu bilmeyi hiç öğrenmediklerinden ve onu elde etmeyi hiç bilemediklerinden, yaşamın ancak zorlu ve acılı yönleriyle özdeşleşebilirler. Sanki bazı kişilerin içinden
gelen bir kural vardır ve şöyle der: "Zor yol varken neden kolayca kaçıyorsun"; ya da "Eğer acı vermiyorsa, anlamsızdır". Duy
gusal olanık sağlam kişilere göre, bu delice bir yaşam biçimidir. .
Ve, gercekten öyledir de.
" ~,
\ Kendi yaşamırnelan bir örnek bu noktayı açıklığa kavuştura.
caktır. Schiııdler' iıı Listesi semtimizdeki sinema salonunda gösterime girdiğinde bir arkadaşım beni filmi izlemeye davet etti.
Davetini geri çevirdim. Yirmili yaşlarımda, suçluluk psikolojisi 
üzerine yaptığım bir çalışma sırasında, soykınm hakkında her şeyi öğrenmeye ça!ışıyordum. Nuremberg davası tutanaklarından, filmin senaryosunun dayandığı kitaba kadar soykının ile
ilgili her belgeyi okumuştum. Film bana yeni bir şey söyleme- 
yecekti, yalnızca beni üzecek ve birkaç gün şokta bırakarak etkileyecekti. Filmin sanatsal katkıları bir yana, buna ihtiyacım yoktu. Zaten insanların çektiği yokluk ve acılara karşı fazlasıyla duyarlıydım. her tür islİsmar kuı:banıyla günlük yaşamda bir
aradaydım (yalnız daha az yoğun düzeylerde), ve Üçündi Relch dÖ:ıeminin acımasızlığını ve vahşetin temellerini anlamaya çalışarak da yeterince Iıassaslaşmıştım.
Bu, benim entelektüel ya da duygusal geli~iınjm için gereksiz bir deneyimden, kendimi korıımak adına seçme şansımı kullanarak kaçışıma basİt bir örnek. Başkaları için, örneğin, insan doğasıyl~ı ilgili görüş kazandırmak ya da bu tür bir katliamın bu çağda da yaşanmaması için politik önlemler almak bakımından filmin farklı ve olumlu bir katkısı olabilir. Ya da, kimileri vicdani seçimlerin insanlık tarihindeki yerinin farkına varabilirler. Buradaki asıl konu, bir olayın bizim için anınmıdır. Eğer bize bir şey ifade etmeyecekse ya da bir faydası dokunmayacaksa, acı çekmeyi seçemeyiz. Eğer bu kuralı, ,bir seçimle karşı karşıya kaldığımızda kullanırsak, yaşamımızda bize acı veren olayların şiddetini azaltabiliriz ve engellenemez ve/veya anlamlı ~ıcılarla karşılaştığımızda da daha güçlü ve cesur oluruz. Kendimİzi eğ
lendirmek istediğimizde de, bizi özgür ve eğlenceli olmaktan alıkoyan kaygıları da azaltmış oluniz.
Mizah Duygusu Geliştirmek
Gülmek, İnsanlara özgü becerilerden biridir. Kendimizi aş
mayı sağlar, çtinkü olayların içine gömülmektense kendimizi onların içinde gö~memize yardımeder. Bir olaya güldüğümüz zaman, o konuda bir zafer kazanmışız demektir. Buradan, önemlİ konularla mutlaka d,ılga geçmemiz gerektiği sonucunu değil, zaman zaman, dünyadaki varoluşumuzun komik ve saçma yönlerini görebileceğimiz sonucunu çıkarmamız gerekir. Geneııik~
'Ie, bir~krizin ortasındayken hiçbir şey komik gelmez, mesele ya
vaş yavaş çözülüp zaman geçtikçe, krizi oluşturan bazı gülünç
olayları görebiliriz. Acı deneyimlerin etkilerinden bizi kurtaran, şey bu becerimizdir.
Gülümseyecek şeyler buldukça, mizah duygusu gelişir. Bir durumda çocukça davranırsak, doğru ya da yanlış davranıp davranmadığıımza odaklanmayı bırakıp, kendi gülünç Qalimize gülmeyi öğrenebiliriz; kendimizi ya da başkalarını suçlamaktan
vazgeçmiş oluruz. İnsanın başı derde girdiği zaman yaptığı şey
202
20J
-',
 

,
o Sağlıklı İlişkilerKurmak
Yaralı bir çocukluğu iyileştirme konusunda kaydedilebilecek
en Öhemli aşamalardan biri de yeni sevgi ilişkisi oluşturabilmektir. İşlevsiz bir ev ortamında ortaya çıkan' ilk ve en önemli bozukluklardan biri,çocuğunun sevgi a'nlayışı ve deneyiminin tahrip olmasıdır. Yaralı bir kişi çoğunlukla nasıl sağlıklı ve bütündil bir biçimde seygi alıp vereceğini bilemez. Sevginin saptırıl
.
ması genellikle, Üç şekilde ortaya çıkar: Sağlıklı bir biçimde kendini sevrnek yerine, başkalarına aşırı sevgi yatırımı yapın:ık: başkalarının takdirine ihtiyaç duymak ve derin bağımlılık hissetmek: ve herhangi bir biçimde cinsel :ırılanıd!ı yakınlık kuramamak.
Genellikle, iyıleşme aş,ıınasında olmayan, incinrniş bir kişinin kuracağı "sevgi" ilişkisi, onun y,ışamla baş etme biçimiyle ilgili olac<\ktlL Bu ilişkiler, kişinin yaşamasını sağlayan; yıkıcı ve sınırlayıcı kalıplar içinde olı'cnktır, ,\ncak bunlar gerçek değişim ve gelişime pek şans ıanımayacaktır. Bu yüzden, yaşamla etkin bağımlılık şeklinde "baş eden" kişi kendine, bağımlılığını Örtecek, davr:ıl1lşlarını kÜbul edecek, hoş gÖrecek ve hatta bağımlılığına katılacak kişileri ar,kadaş ve eş olarak seçecektir. Hayatta kalma stratejileri, acıyı hoş ~Örıneyi ve başkalarını '\Hizeltmeyi" içeren kişilei', kendilerini kullanacak ve zaten kendileri de ıncinmiş kişilerle ilişki kurma eğilimine gireceklerdir.
Üstiinliiğü ve başarıyı esas hayatta kalma stratejisi olarak kullananlarsa, kendilcrinizorlamayacak:, edilgen ve b:ığımlı kişilerle iliş~i kuracaklardır. au tÜr ilişkilerin dinamikleri genellikle"sevgi" ile karışmıştır, ama bu saptırılmış bir sCv'gidir, da
, ha fazla kısıtlamaya ve geri kalmaya yol açar. İncinmiş in'sanlar için, sevgi gerçeği bir mayın tarlasıdır. Kısaca, "zıt .kutuplar birbirini çeker" söylemi, genellikle felakete yol açan bir reçetedir. Bazı durumlarda, ba~kasındaki zıtlıklardan hoşlanmak, hayatta kalımı stratejilerinin ve temel saptırılmı~ algılamaların işleyi~inin ve çoğunlukla diğer kişinin bilinçsizce kullanılışının işaretidir. Kişi bunu kendi gdişimindeki zayınıkiarı ve eksiklikleri gidermek için yapar. Dahası, bu gibi durumlarda bu eksiklikler dü~ zeltilmeden kalacak ve belki de iIİşki sırasında daha d:ı güçlenecektir.
	Şifa bulma sÜrecinde, sevgi için farklı bir temel gerekir. Bu,.
	romantik sevgi ya da platonik arkadaşlıklar için de geçerlidir.
. Kısa zaman Ünce, bunu cesurca açıklayan bir kadınla, ted,wiye
lerin çoğu, her şeyolup bittikten sonra geri dÖniiı) bakıldığınd:ı giiliinç gÖrünebilir.
Dinlcnmck
Çocuklar için oyun ne ifade ediyorsa, dinlenmek de yetişkin
ler için odur. Dinlenmek, kişinin kendisini unutmasını sağlayacak etkjnlikler içine girmesi,gÜnliik yaşamın döngüsünden kurtularak, zihne ve bedene iyileşme imkanı sunmasıciır. Ne yazık ki, çoğu kişi bir oyunu yarı~maya dönüştürmeden oynayamaz, ve eğer kaybedeceği ni hissederse, savunmasız egosu kendini tehc.lit altında hissetıneye başlar. Bu yüzden, yarışımı türü olmayah, yeni dinlenme becerilerini geliştirecek LÜrden, film ya da tiyatro (nıhatsızlık verici olaylardan bir süre uzak ehırmak) gibi edilgen eğlence etkinliklerine katılmakta fayda vmdır. Konsere gitme, doğa yürüyüşlerine çıkma, dans etme gibi başkalarıyla paylaşılabilen ve kişinin zamanına ve zevkine uygun LÜm etkinlikler yapılabilir; Dinlenmek, günlük yaşamın bir parçnsı haline geldiğinde, gÜndelik olarak ortaya çıkan zorluklflr ve acı veren duygusal deneyimlerle başa çıkabilmek için .kişinin daha çok kaynağı olur ve bunlar iyileşmenin vazgeçilmez öğeleridir.
Bunlar bilindik şeyler gibi görünebilir, Öyledirler de. Ancak yaralı insanlar yaşamlarında denge kurmakta güçlük ç.ekerler. En basit şeyleri karmaşıkla~tırma eğilimi gösterirleR' Bu insanlar
için önemli şeylerden biri sağlıklı ilişkiler kurmak v~ bu ilişki- ' . leri sürdürmektir.
205
204
 

yönelik bir konuşma yaptırlı. Bu kadın kırk yaşlarındayd'ı, yirmi beş yılını mutsuz bir evlilikle harcamıştı ve hala eşini değiştirmenin yollarını arıyordu, böylece hiç olmazsa biraz huzur bulabileceğini düşünüyordu. Ona bir çift ayakkabıyı nasıl aldığınısordum. Önce soruya şaşırmış görÜndÜ, ama sonra yeni bir çift deneyeceğini, numarasına, rengine bakacağmı ve giyeceği takıma uyup uymayacağını düşüneceğini, sonunda da fiyatını ödeyip ödeyemeyeceğine karar vereceğini söyledi. Sonra bu basit işlemi ilişkisine uygulamasInı söyledim. Üzüntüyle karışık bir idrak yüzünü yalayıp geçti ve ilişkisinin ona neler yaptığını bu şekilde hiç düşünmediğini fark etti; kiminle yaşayacağına karar verme hakkı ve ihtiyacı olduğunu şimdiye dek hiç fark etmemişti, bunların önemli şeyler olduğunu hiç. düşünmemişti. İncinmişkişilerin, duygusal eneıjilerinin çoğunu tüketen ve yaşamlarının ~ÜyÜk boliimünü adadıkları bir iJişkıye, bir çift ayakkabıya verdikleri kadar önem vermemeleri çok ilginçtir.
'Şifa bulma sürecinde, kişinin yatırım yaptığı ilişkileri incelemesi şarttır. Sağlıklı ilişkiler, taraflara sevgi dolu bir ortam sunan, onları araştırmaya ve kendilerini geliştirıneye yönlendiren,
ve aynı zamanda birlikte olmaktan zevk alan, birbirlerini arka-. daşlığından hoşlanan kişilerin kurduğu ilişkilerdir. Bu Wr ilişkilerdeki anahtar özelliklerin bazıları şunlardır: Arzu, güven, karşılıklılık, geliştirmeye zorlama, ve yeterlilik.
mak istedikleri zaman cinsel bir şekle dönüşür. Bu tür ilişkilerin
hepsinde, arzunun yok olduğu zameinlar olur. Bu olduğunda, ge
nellikle incinmiş kişiler korkarlar, çünkü iyileşme aşamasındaki
kişiler için ilişkiyi bitirmek zordur. Arzu yok oldl!.ğu zaman, iliş
kinin bitme~i söz konusu olabilir ve bu, tarafların kaygılanması
na yol açar. Bu özellikle taraflardan yalnız birinin başına geli
yorsa böyledir. Duygusal dalgalanmaların, ilişkilerin normal bir
parçası olduğunun farkında olmak gerekir. Fakat, eğer biriyle beraber olma isteği değişmiş ve uzun süre böyle kalmışsa, o za
man ilişki tehlikededir. İlişkinin düzelip düzelmemesi, yukarı
daki etkenJere"bağJıdır. Bunlardan birincisi güvendir.	.
Arzu
Arzu, sağlıklı bir ilişkideki anahtar duyg.l1sal öğelerden biri
dir. Genellikle cinsel çekim olarakdÜşÜnülür, ama aslında çok daha geniş bir fenomendir. Cinsel olmayan derin bir ilişkinin özelliği kişinin diğerioin arkadaşlığını arzulamasıdır. Bu arzu,
. ilişkide, yakın olmayı isıeme ~ekıinde hissedilir, düşünceleri, duyguları paylaşma, ve diğerinin duygu ve düşüncelerini öğrenme isteği biçimindedir. İlişki, taraflar birbirlerinin bedenine cinsel zevk vermek ve zevk almak istedikleri, yoğun yakll1lık yaşa
Güven.
Güv~n, belki de her ilişkinin en güç yanıdır, İncinmiş kişiler
güven duyımıkta büyük zorluk çekerler. Bu zorluk iki şekilde ortaya çıkar. Birincisi, güvenilebilir olup olmadıklarına bakmadan
başkalarına safça güvenmektir. Bu, kişilerin kendi ihtiyaçlarını
ve haklarını sürekli ohırak başkalarının hizmetine sunmaları yüzünden ortaya çıkar. Güvenen "kişi, diğerlerinden gelecek sevgi
ve şefkat kırıntılarını, çoğu zaman duygusal bir açhkla kabul eder. Bunun sonucunda, onu kullanmak isteyenler tarafındaı,
kolayca istism~ır edilecek hale gelir. Kişi, ili~ki kurduğu kişile
rin sevgj~izliğiyle yüzleşmektense, bu ilişkilerin kendi sağlığı
üzerindeki olumsuz etkilerini hafifletecek bahaneler üretmeye
çalışır. Bu inkarın altında genelliklekaybetme korkusu yatar. Bu
korku, çoğunlukla kişinin çözümleyemediği ve kurtulamadığı
geçmişteki kayıplardan kaynaklanır. Bu konu geçen bölıimlerde
detaylı olarakincelenmişti. Kişi kayıplarla baş etmediği müd
detçe, bunlar yaşamını ve güvenli bir ilişki ~urnüısını sürekli
olarak engelleyecektir.	"
Güven d~yma konusundaki ikinci güçlük, ki.~inin (kendi da~
hi!) kimseye derinden güvenememesidir. Bu dahagencI bir de
neyimdir, incinmiş kişiler başkalarıyla sağlıklı ilişkiler kurmaya
206
207
 

\~alı~tıkça bununla kar~ılaşırlar. Erken yaşlardan, itibaren bir kişilik ıırhıyla y:ışamaya alışmış kişiler, yıkıcı aile ve okul ortamlarında gdiştirdikleri bu güvensizlik tarzını yetişkinlikteki iıi.şkil~.rinc dc taşırlar. çoğu, bir ilişkiyi bitirip bir başka i.lişki kurac~ık ve bağlanmaya başladığını J1issettiği anda kaçacaktır. Diğerleri, güvenli, bir ilişkiye, partnerlerinin onların gizli tarafbınıiı kurealamayaeağından emin oldukları bir ilişkiye sığınacaklardır. Her iki durumda da, büyük Ölçüde duygusal tatminsiz
lik ve kronik bir boşluk hissi yaşamr.. Bu sorunla başa çıkmamil.,
en öncmli yollarından biri dÜrüstlüktü~, İ~cinmiş bir kişinin zır
hı, sırlar, yapmacıklık. korkudan yalari söylemek ve kaçıştan oluşur. DürüstlUk bu koruyucu katmanları çözer.
Kişinin, dÜrüst davranarak güvenmeyi öğrenmesi bit par(\dokstuı-. Çoğı) insan, başkalarına dürüst davranmak için önce"on
lara güvenmekgerektiğini diisiinür. Bu. bence, incinmis kisilerin
	~	~	~	.'	>	.	.	>	>
düşhiihi hatadır. İncinmis biri. gÜvenmekte gliclük eeken biri,
	.	~	>	~	~	>	,
ris~ almayı Öğrenmeden başkasına güvenemeyecektir. Kimse SLlya girmeden, yüzme Ögrcııcmez; aynı şekilde, kimse kendini o çizgiye oturtmadan güvcnmeyi öğrenemez. Ve yüzmede olduğu gibi, kişi suyu yavaş yavaş derine gitmeye cesaret edene dek de
ner. Bir ilişkide, kişi yavaş yavaş ufak tefek riskler alarak dürüst olmayı dencr. daha sonra ilişkide bulunduğu kişiye karşı daha şcflA olmak için daha büyük denemelere girişebilir. .
Burada yakın ilişkilerden ve cinsel öğeleri olsun yÜ da olmasın sevgiye dayanan ilişkilerden bahsettiğiıni açıkça belirtmem gerek. Bu.al:lI1larda, şu d,~öneınlidir! İncinmiş bir kişi dürüstltik
riskine girdiğinde, gÜvenin onu incitmeyeceğinden .emin olmak için bir süre kaçacaktır. Elbette, yaralı bir kişi her dürüstlük dcneyiminde rcddedildikçe daha çok zorIanacak ve böylece güvensizlik hissi ilk biçimdeki gibi gelişecektir. Ancak, başka bir yol da yoktur, iyileşme çlöneminde kişi kimler tan~fından daha
az reddcdilece~ini kesfeder. Bu anlamda bakılınası !Zereken bir
	~	.	.	.	..	..	.	~
	başka özellik de karşılıklılıktır.
Karşılıklılık
Karşılıklılık, ilişkide alışv~rişin dengeli olmasıdır. Daha ön
ce, incinmiş kişilerin karşılıklı olmayan ilişkiler kurmaya çalış
tığını görmüştük. Kişi ya kendi ihtiyaçlarını gözetmeden sürek
li vermektedir, ya da kendi sorumluluğunu alamadan, başkaları
na aşırı bağımlılık geliştirmektedir. Oysa, sağlıklı bir ilişki, her
iki tarafın da birbirine yatınm yaptığı, birbirine bir şeyler verip
bir şeyler aldığı birilişkidir. Buişleyiş, zaman zaman değişebili!, özellikle bir taraf bazen daha sayunmasız ya da muhtaç ola
bilir. Bu durumda, taraflardan biri güçlü ve dayanıklı olduğu
için, öbürü kendi ikilemini çözene kadar ilişkide lider konumu. na yerleşebilir.
İlişkinin karşılıklı olması bakımından önemli olan bir mese
le de, koşulsuz sevgidir. Kimileri için (daha çok aramızdaki ide
alistler için) koşulsuz sevgi, bir ins,m1l1 diğerini, ilişki boyunca her ne olursa olsun, sevmesidir. Bu, benim buradatartıştığım
ili~ki biçimini düşünürsek, bana hatalı geliyor. İki kişi arasındaki özel iiişI-:, kişilerin birbirlerinizenginleştirip geliştirmeleri ve büyütmeleri temeJine dayanır. Her iki tarafın da çabası ve katkıları olmadan, ilişki durağanlaşır ve ölür.
Bazı ilişkiler koşulsuzluk gerektirir. Anne babayla çocuk arasındaki ilişki bunun için iyi bir örnektir. çocuğa, yetişkinliğine taşıyacağı güveni sağlayan, bu koşulsuzluk özelliğidir. Bir başka koşul~uzluk örneği de, hayır işlerinde görülür; kişiler kendiliklerinden ve karşılığında bir şey beklemeden katkıda bulunur
lar. Ancak bu ilişkiler arkadaşlık ilişkileri değildir, ve insanlığın
tarihinde önemli rolleri varsa da, arkadaşlık ya da aşk ilişkileri
ne temeloluşturmazlar. Sevgiyi, acıma ve yardımla karıştırma
malıyız, çilnkü çoğu kişi ilişkilerde mutlu ve tatmin olmak için
bunları yapar. İlişkilerdeki beklentileriniz önemlidir, bu beklentHer mutlaka fark edilmelidir.
i Ancak bazı durumlarda, yaralı veıincinmiş kişilerin durum
	larında, bu beklentiler gerçekçi olmayabilir ve hiçbir ilişkiyle de
:wx
209
 

kar§ılaıı<ımayabilir. Özellikle, eğer kişi yetişkinliğindeki ilişkilerde, geçmişindeki kayıpları gidermeye çalışıyorsa ortaya Çıkar. Buna iyi bir örnek, yetişkinin,anne ya da babasıyla kuramadığı sağlıklı ilişkiyi şimdi kurmaya çalışmasıdır. Bunun tipik örııekleri,karşı cinsle olan ilişkilerde, erkeğin, eşini annesinin yerine koymaya çalışması ya da kadının eşinden babası gibi davranmasını beklemesidir. Bu beklentiler, yıkıcı sonuçlar doğurmadap hiçbir ilişkide karşılanamaz; çünkü kişi bir anne ya da
babayıddealize etmiştir ve bu role bürünmesi gereken eş, k"rşı
sındakine koşulsuz sevgi stlnmak zorundadır. Bu iür bir zorluğun kökleri incelenmelidir.
Çocuklar, doğaları gereği, özellikle çocukluklarının başlarında muhtaç, narsist ve ben-merkezcidirler. Eğer bu ihtiyaçlarıkarşılaninazsa ve erken yaşta bunlardan zorla vazgeçmek zorunda bırÜkllırlarsa, yetişkin olduklarında, birçok narsistik ihıiyacıve koşulsuz sevgiihtiyacını yeni ilişkilerine taşırlar. Bu oldu
ğunda, diğerleriyle yakın ilişkiler sırasında bazı özellikler ortaya çıkar. Öfke patlamaları, aşırı mülkiyetçilik, kıskançlık, sommıkanlık ve sürekli ilgi ihtiyacı, yetişkinlikte ilişkiyi etkileyen, çocukluk dönemine ait narsistik ihtiyaçlardır.
İncinmiş kişiler sağlıklı ve karşılıklı ilişkiler kurabilmek için, bu sorunlarla yüzleşmck zorundadırlar. Bu duygusal fırtınalarla
baş elinenin temeli, kişinin karşılıksız kalan ihtiyaçlarıyla yaşama ve büyüme sorumluluğunu öğrenmesi, sürekli ve koşulsuz bir şekilde sevgi veremeyen eşinin eksiklikleriııe odakhmmayı bırakmasıdır. Bu bizi, sağlıklı bir ilişkinin başk<~...t:ıir boyutuna taşımaktadır: zorlama.
Zorlama
YeIİşkinler arasında kurulan sağlıklı bir ilişki, her iki tarafı
da zayınıklarını itiraf etmeye ve bu zayıflıkları olgun bir şekilde yenme yoııarı aramaya zorlar. Sağlıksız bir ilişkid7, genellikle bir laraf diğerini aşırı derecede hoşgörürken, diğer taraf da
210
')
kendi eksikliklerini ve zayıflıklarını kabullenmeyi beceremez. Bu senaryoda, hoşgörülü taraf eşini zorlamaz ve siniriyle ölkesini içine atar. Diğeri, hatalarını inkar eder, çoğunlukla kendi zayıflığından ötürü diğerini suçlar. Bu tür bir sağlıksız ilişki, dengeyi korumak için iki tarafın yaptığı bir gizli anlaşmadır ve ilişki içinde gelişme ya da değişimi sağlamaz.
İçindeki kişileri ister zorlasın ister zorlamasın, ilişkinin
onl<m geliştirmesi için, her iki tarafın dasağlam bir kimlik edinmiş olması gerekir. Bu durumda, yaşamlarına yön vermek konusunda her iki tarafın da akla uygun bir yaklaşımı, hedefleri, değerleri ve arzuları vardır. Gelişmek için birinin diğerini harekete geçirmesini beklemezl~r ve sonuçta, sürekli gelişip değişerek, CarI Jung1un bireyolma süreci (bireyolmak ve yaşamı öyle keşfetmek) dediği şeyi gerçekleştirirler. Gerçek yakınlık, iki kişinin bu süreçte, hem kendi bireyselliklerini' geliştirmeye devam edip hem de diğer tarafa sevgi, destek ve saygı sunmasıyla yaşanır.
	Eğer iki taraf da olgunlaşmak ve büyürnek için gerekli zor
luklara katlanmıyorsa, enerjilerini) birbirlerini olmadıkları ve belki de asla olmayacakları birine dönüştürmeye <;alışarak harcarlar.
Uyumluluk
Zıt kutupların birbirini çektiği ve iyi ilişkilerin genellikle bir
birıııden inanç ve karakter açısındançok farklı kişiler ,~rasıııda
kurulduğu görüşünün tersine, sağlıklı ilişkiler, aslında birbiriyle çok ortak yönü olan, ama ilişkiyi ilginç kılmaya yetecek farklılıkları da bulunan kişilerce kurulmaktadır. Sağlıklı bir ilişkinin, karakteri oturmuş, yaşam yolculuğunda eşine yoldaşlık edeb?len kişileri temel aldığını kabul edersek, bu kişilerin zaten çok sayıda ortak yönü olması gerekir. 'vyumluluk denen şey işte bu ortaklık zeminidir. Üyumluluk,~ şu aJanhırda göze çarpar: entclekWel açıdan denk olmak; benzer değerlere sahip olmak; duygusal
21 J
 

---
açıdan uyumlu olmak ve cinsel açıdan uyumlu olmak. çoğu iyi iIişki iki tarafın bu alanlarda uyumlu oj ması üzerine kuı~ulur, ama pek az ilişki bu alanjarİn birden fazlasında ortaya çıkan farkjar karşısında direnebilir.
Bunların her birini tartışmadan önce, okuyucuyu, kendi
ayakjarı üzerinde durabilen bireylerden bahsettiğim konusunda uyarmak isterim. Uyumluluk, tek başına ilişkinin sağlıklı olmasını sağlümaz. Çok hastalıklı bir ilişki, son derece uyumju bir ifişki olabilir. Örneğin, yalnızca en te lektü el ve dini kaygılara dayalı, diğer boyutların dışlandığı bir ilişki düşünün. Çift bu açı
dan çok uyumlu olabilir, ama her iki taraf da insanın gelişimi
destekleyen diğer alanların hiçbirinde ojgunlaşamaz. Ayrıca, eşlerden biri, kişisej bir kriz sırasında radikal bir değişime karar verdiğinde, diğeri ya bu gejişmeyi bastırmak ya ilişkiden çekilmek ya da bazı durumjarda her ikisinin de kendileriyle uğraşmak ihtiyacında ojduğunu fark etmeye başjar. Bu son durumda, ilişki daha sağlıklı bir hale gejir ve kurtarılır. Daha önce helirtijen durumlarda, ilişki, eşlerden birinin haklarHlJan tera);,,! cl1ııesiyle yaralı bir şekilde devam eder ya da ~Oıı..ı~ICL
... Entclcktüel Açıdan Denk Ohnak
Sağlıklı, iyi bir ilişkiyi sağlayaıı'en bİlİnen öğelerden biri de
iletişiındir. Ve bu ejbette doğrudur. Ne var ki, iyi iletişimin her
iki tarafın da benzer entelektüel düzeyjerde olmasını gerektirdiği pek bilinmez. Kişilerin oldukça farklı fikirleri olÜbilir, ama yine de birbirlerine uyarıcı ve ilginç gelecek konuşmajar yapabilirler. Oysa iki kişinin biri analitik ve hızlı, düşünürken diğeri ijgisiz ve yaş.ıma karşı duyarsızsa, ilişkide uyarıcı olabilmesi mümkün değildir. Ancak elbette, ikinci kişinin zihinsel yoğunluk düzeyleı:i oldukça büyük farklılıklar gösterir. Kimi sınırlıdHzeyde analitik düşünceyle tatmin olurken, kimi her şe)'i zihinsel bir mikroskop ajtına ahr: Kendini böyle hisseden biri tatmin edici bir iIişki kuramaz. İlişkidekieşlerin benzer düzeyde zihin
212
sel işjevlere ihtiyaçları vardır. BuoIroazsa, iletişim kuracakları
alan çok sınırlı kalır.
... Benzer Değerlere Sahip Olmak.
Bir insanın değerjeri, onun yaşam]a önemli bulduğu şeyleri,
ve doğru ve yanlışla ilgili ahlaki inançlarmıiçine alır. Yalnızca
zihinsel değil, aynı zamanda duygusal ö~eler de içeren bu inanç
lar, bir demiryolu izleğine benzerler. H.ıylartreni heçfefe doğru
nasıj yönlendiriyorsa, onlar da kişinin,;-Jaşaın yolculuğunu öyle yönlendirirler. İnsanların değerleri orJ.\!.< olu.nca,y.ışaın yo1cu~
lukları da birbirine paralel ve aynı yönt~~- olur, İnsanların değer
leri çok farklıysa, kendiL,erini çok farklı .Iihatta zlt.yÖnlere gidiyor
gibi hissedebilirler. Uzun süreli bjr ilişk~n
.
in yilr.üyebilmesi için,
değerlerin büyük ölçüde örtüşme si ge~e~~r.	
Bazl0?rnekler bunu açıklayabiHr. Değ~\rler genellikle, yaşam
da paranın önemi, sosyaj statünUn önemi~..ilişkikrin önemi, dini
inançlar, işin rolü, çevredeki düzen ve ai~nini~~eYişiyle ilgili
dir. Bu ajaıılardaki temel farklılıklar genırl1ikle\~atışmaya yol
açar. Bazen u~laşmaya va rılabilir
.
' ancak fat
.
,k hlık
~
rt
.
t
.
ı
.
kça ilişki
nin tansiyon ve gerilim olmadan yürüyebilrnesi zor ur. Bu, Özel
likle, kişilerin beraber yaşadıkları ve bir aile kurdu arı İlişkiler
için doğrudur.	\
\
.
. .~
	... Duygusal AçıdanUyumlu Olmak	~\
Bu uyumluluğun belki de en önemli kısmldır:~uygusal
uyum, kişilerin duygularla baş etme biçimleridiı-. BU'~ynl. za
manda, eğer isterlerse kişilerin birbirlerinden öğrene(~\~~I
.
e
.
ri ve
dinleyecekleri çok şeyin bulunduğu 'bir alandır. Herke
~
' ~işkiye
girerken, ilişkinin nasıl yürümesi gerektiğine dair (ç~ ,
.
Ui
.
\
.
; ukla
bilinçaltmda) deneyimler, ihtiyaçlar, beklentiler ve kurı,~hu., sa
hiptir. Duygusal uyum, bu anlamda, her iki tarafın ken
~
'\I1i ~ar
şıd.ıkine uyd~rr~asıdır. Kiınileri,_.örneğ~n, ~o
.
.k fazl~ se,vgı gö~!~ı
me ve alma ıhtıyacı duyarlar. Boyle bırkışı, sevgı gQs'l1te~
 

güçlük çeken biriyle mutlu olamaz. Bu durumda, sevgi göstermekten korkan ya da bundan rahat~lz olan biri, bunun aslında ne kadar değerli bir şeyolduğunu öğrenmekten"çok zevkalacaktır.
Bazı durumlarda, kişi duygulardan bahsetmekten zevk alırken, eşi hislerini gizli tutmaktan hoşlanabilir; Yine, duygularıifade etmenin verdiği rahatlığı öğrenmek iniiana çok şey kazandırabilir. Eğer bu değişim gerçekleşmezse, her iki taraf da kendini yalnız, reddedilmiş ve huzursuz hi.ssedebilir. Sevgi gösteren kişi duygusal açlık yaşar~en,eşi kendini baskı altında kalmış hissedip, huzursuz olabilir ve daha da silikleşebilir. Aynı şekilde, eşi teşvik edici bir biçimde onu dinlemezse, konuşkm} taraf kendini yalnız ve hafife alınmışhissedebilif.
Kişiler kendilerini bu tür ilişkiler içinde bulunca, danışmanlık yoluyla bu soruna çözüm arayabilirler. Ancak yine de d,mış: manlığın sihirli formülleri yoktur ve bazı durumlarda uyumsuzluğu gidermek imkansız olabilir!' Böyle bir durumda, kişiler bazı gereksinimleri karşılanmacl,m yaşayıp, ilişkinin tatmin edici
. ve zengin taraflarıyla yetinmeyi seçebilirler. Farklı durumlarda,
	ilişki acı veren ve tahammül edilemez bir hale gelebilir ve so
.nunda her açıdan ölünce sona erer. Sağlıklı ilişkiler kurmak için bireylerin temel duygusal ihtiyaçlarının farkında olmaları gerekmektedir. Bu özellikle eş seçerken önemlidir, çünkü eğer bu kıs
mı iyi yürürse ilişki de yürür ve gelişir.
. "
.. Cincel Açıdan Üyuiidu Olmak
Cinsel sorunların, genellikle ilişkinin başka bir boyutundaki
bozuklukÜm kaynaklandığım belirtmek gerekir. Örneğin, eğex birey kanıksandığını düşünür, kendini yalnız hisseder ve eşine'
kıyasla aşağı görürse, ilişkide'cinselanlamda da özgÜr davranması. çok zor olur. Cinsel sorunların kaynağı., eşIerden birinin cinsel kimliğinin, örneğin cinsel taciz sonucu, ya da aşırı ahlakçı ve katı öğretileI'le oluşmasıyla da ilgili olabilir (son zamana kadarbizim kültürlimüzün içine işlemiş bir sorundur bu),
Ayrıca, cinselliği tek başına da tartışmak gerekir. Cinsel uyum, se.ksin ilişkideki rolü ve işlevi hakkında eşlcr arasmda varılan anlaşmadır (bu anlaşma çoğu zaman sÖzel değildir), Cinsel
uyumun iki yönü var,dır. Birincisi, cinsel ihtiyaçların sağlıklı bir
yaşamın temel parçası olduğu ve her zaman sevgi ve yakınlık te
meline oturması gerekmediğidir. Bunlar, insanın biyolojik yapı
sı sonucu vardırlar. İkincisi ise, cinsel ihtiyaçların,çiftin derin duygusal ilişkisi ve iletişimiyle ortaya çıkmasıdır.
Bir ilişkide bu iki boyutun dışa vuruluşu arasında büyük fark
lılıklar varsa, cinsel uyum tökezlemeye başlar. Örneğin, sıklıkla
ortaya çıkcm bir sorunu ele alalım. Eşlerden biri cinsellik yalnız
ca romantizme sarılıp sarmalandığında kendini rahat hisseder
ken, diğeri cinselliği yalnızca biyolojik gerilimi boşaltma aracı
olarak görebilir. Bu durumda, birinci kişi kendini cinsel nesne
, olarak kullanılıyormuş gibi hissedebilir, diğeriyse duygusal açı
dan hazırlanmadan seks yapmak istemenin utanılması gereken
bir ş~y olduğunu düşünebilir. Bir ilişkidesürekli yaşanmaya baş
laması halinde bu sorunun üzerinde durulmalıdır, çünkü her iki
taraf 'da cinselliğe dengesiz ve sağlıksız bir biçimde bakmaktadır.
Sağlıklı bir ilişkide, cinselliğin dışavurumunun her iki yönü
nün de bulunması gerektiği bilinci vardır. Bazı.cinsel yönelim
ler yalnızca fiziksel zevk alıp vermeye dayanırken, bazıları duy
gusal ve derin bir yakınlık içerir. Bu iki biçim arasında del.1ge ol
malıdır. Cinsel uyum, eşlerin farklı ihtiyaçlarını, farkfİ-zanıanlarda dile getirerek birbirlerine iletmeleridir.
Şimdiye kadar, bu bölümde, iyileşme ve gelişme süreçlerinde önemli olan, davranış değişikliklerinin roloynadığı üç önem
li alandan bahsedildi. Yardım almak çoğunlukla çok önemli bir aşamadır. Yaşamın eğlenceli taraflarından zevk almak ve sağ' ıklı ilişkiler kurmak da en az o kadar önemlidir. Geriye, insanların yaşamdan zevk alabilmesi için incelenmesi ve bazen değişmesi
i gereken bir önemli alan kalıyor: iş ve kariyer.
214
215
'i
 

o KariyeriYeniden Değerlendimıek
çoğu kişinin ynşanıının en önemli öğesi işidir. Bu, en büyük
uğraşları bir ev kurmak '10 çocuk bakmak olan kişiler içİn de bÖyledir. Bt! kitabın başlarında gördüğümÜzgibi, çocukluk deneyimleJı i<;,ışilllf1y;lş<lfrlınlı} her aHuiml etkilediği gibi, işle ilgiliseçımJerinı,dt~ etkilC\tjyileşrne ve gelişme, bu yüzden, kişinin
bır kariyerineclen itkdiğini anittınliYI da gerektirir. Aile
da okıul ortamı.nda dışlanmak, il1c1nırıek, sarsmtı geçirmek, kişının mesleki yaşamınjda etkiler. Daha önce bu tür deneyimler yaşayanlann kendilerine olan inançlarını ve gÜvenlerini kaybcttiklerinden b,ıhsetmiştik. Bu olayların sonuçları, kişinin yetişkinlikte bulunaqıgı konömu etkilet. Erken yaşta özgÜvenini yitirenler. egitim sistemi içinde başarısız olurlar ve bunun doğrudat1 sonucu olarak da mesleki tercih olanqkları oldukça sınırlanır: Bu kişiler parlak ve yetenekli insanlar da olsalÜr ölü işlerle uğraşır ya da işsizkalırlar. Kendilerini değerli hissetmek için popüler olmayı ve akademik başarıyı tek yololarak görenlerse, kendilerini sosyal stati.i ve maddi ödüller sağlayan çok gerilimli işlerin içinde bu.labilirler, ancakbu, ruhsal ve duygusal sağlık lanm bozar, aynı zamanda dolaylı olarak ailelerini de etkiler.
Bunu yazarken, toplumdaki ekonomik durumların, kişilerin işlerini değiştirmekrini büyük ölçüde etkilediğinin farkındayım. Ancak, kişinin işinin gereklerini ve ona uygunluğunu anıştırmak gerekmektedir. çoğu insan, artık işlerinin onlara uygun olmadığını, kişiliğini ifade edemediğini ve yeteneklerinin çoğunu kul. fanamadığını fark eder. Bu değişimi anlamanın yolu, kişilerin ailelerinde aıçııkları rolleri ve bu rolleri iş hayatlarının gelişimine nasıl yansıttıklarını anlamaktan geçer. Birkaç örneği ele alalım (bu örneklerde sunulan aile içi roller, önceki kitabım, Etki Altmdaki Çocuk/ar'da aynntılı biçimde incelenmiştir).
Ki.içüklüğünü, ailenin "kayıp" çocuğu olarak geçiren PaÜla, bir kamu şirketinde başarılı bir yÖneticiydi. İyi para kazanıyor ve yavaş Y:Jvaş yükseliyordu. İşiyle çok ilgili, etkin ve sorumlu
216
luk sahibiydi. Sorun, işinden nefret etmesiydi. Onu bu işe çeken şeyin neler olduğuım araştırdığımızda, ortaya birkaç tema çıktı. Paula, alkolik bir babanınkızı olarak, okulu bir an önce bitirip, babasının etkisinden kurtulmayı istiyordu. Final sınavlarında
. burs kazanacak kadür iyi sonuçlar elde etmeı;ine rağmen" daha fazla okumak istememişti, çünkü bu onu maddi açıdan babasına bağımlı kılacalçtı. Aynı zamandabağımsızlığını k,azanarak ailesini para sıkıntısından da kurtarmak istiyordu. Bir başka etki de maddi güvenceydi ve bu, istediği mesleği seçmesine enget oluyordu. Bu parasal güvenlik arzusu ve ihtiyacı, bitbasının alkolikliğinin doğurduğu yoksulluk korkusundan ve yaşadığı zorluklardan kaynaklanıyordu. Burada, zeki, ilgili, arzulu ve başarılı olabileceği bir alanda akademik yeterliliğe sahip biri, kar~yer akışına dahil olmaması gereken sebeplerden dolayı, uzun vadede tatmin olmasını engelleyecek bir seçim yapıyordu. Paula şimdi, on altı yıl sonra ve uzun süreli iyileşme sürecinin ardından, psikolog olmak için çalışıp eğitim almaktadır.
Jennifer bir aile baskıcısıydı. Kendi ailesindeki tüm acı ve ıstırabın sorumluluğunu yüklenmişti. çoğu insan gibi, insanlarla ilgileneceği bir mesleği seçmesi zor ol!TIamıştı (başka nerede, hem bu kadar sağlıksız bir rol üstlenip hem de para kazanabilir~iniz ki). Böylece hemşire olup bir alkolikle evlenmişti (oldukça ilginç ve sık rastlanır bir durumdur bu). Zamanla, hayatıdeğişmişti ve işi bırakmıştı. Birkaç yıl içinde, tüm özgüvenini kaybetmiş, en sonunda kendi de bir alkolik olup çıkmıştı. İyileşme sürecinde, üniversite kursuna gidip yavaş yavaş ve özene bezene yeni bir meslek edinmişti.
John, aifevi nedenlerle okulu bırakmıştı. Ailenin en büyÜk
~ erkek çocuğuydu ve okulda çok başarılıydı. On yıl boyunca bir
fabrikada çalıştıktan ve ailesine karşı olan sorumluluğu sona erdikten sonra, gece okuluna kaydolarak, aslında hiç ayrılmamasıgereken kariyer yoluna yeniden girmişti. Kendini şu anda dok
i tora derecesine sahip başarılı bir meslek adamı.
217
 

Patrick de bir başka aile kalmımanıydı. Başarmayı ve ilgi
odağı olmayı seviyordu. Tüm sınavlarda çiJgınca yarışarak, oku
lu parlak bir başarıyla bitirmişti. Maddi başarı ve başkalitrının
hayranlığını kazanacağı bir meslek seçn~esi doğalbir aşamaydı.
Parasal ôdüIler ve oldukça yüksek bir prestij getiren hukuk mes
leğini seçti. Bir başarıdan diğerine koşarken, içindeki derin gü
vensizliği ve korkuyu bastırmaya çalışmış, ama bu çaba başarısızlıkla sonuçlanmıştı; başarı boş bir şeydi, kendisiyse yapayal.
ııızdı. Tüm sanatsal yeteneği güdük kalmış, yeşermemişti; artık
yaşamının neye benzediğini değerlendirmeye başlamıştı.
Zamanla iş yükünü azaltıp yazmaya ve resim yapmaya zaman
ayırmaya başlamıştı. Patriek daha huzurlu bir yaşam biçiminde,
gerçek aşkı ve gerçek hayat arkadaşlığını da bulmuştu. Bugün
artık o kadar da başarılı bir avukat değil, ama çok daha başarılı
bir ilisali.
. Peter ailenin soytarısıydı. Tüm sorumsuzluğu ve dışa dönükliiğüyle etrafınclcikileri eğlendiriyordu. Sevimli ve akılllydl, ama
kcndine karşı hiç sorumluluk duygusu yoktu. Hiçbir zaman ye
teri kadar yoğ~nlaşamadığı ve devam etmek için ço~ az çaba
harcadığı okul hayatını en düşük notla noktalarnıştı. Bu onuıı'
başarılı bir satıcı olmasını engelleyememişti. Hazır cevaplığı ve
çekiciliği ona iyi hizmet etmişti. İyi bir geliri vardı, ama at ya
rışlarına yetecck kadar da iyi değildi. Yarışıarabüyük miktarda
para yatırmış, arduıqan kendini hapiste bulmuştu. Bu, sorum
suzluğunun ve kaçma isteğinin sonucuydu. Oldukça zorlu bir
iyileşme sürecinden sonra, Peter heyecana karşı bağımlılığını
kabullerıip, konsantrasyon ve süreklilik gerektiren işlerde daha
büyük iç huzur bulmaya başladı.
Bu örnekler, insanların nasıl olup da ihtiyaçlarına cevap ver.
meyen 'uğraşlara yöneldiğini göstermektedir. Bunlar, aynı za
manda, eneıji ve zaman harc~ıyıp kendini adayarak, insanların iş
hayatlarının akışını nasıl değiştirebildiğini göstermektedir. çQğu
kişinin inanıp kabullenmekte güçlük çektiği bir şeydir bu. Ken
218
J
dilerini meslekleri tarafından tuzağa düşürülmüş hissederler;
bunun bir sebebi maddi bağımlılıklar tarafından da kuşatılmış
olm,llcındjL Değişim, bu ,yüzden büyük zaman ve çaba .ister. Ama en önemlisi,' Kişinin bu değişimin mÜmkün olduğuna inan.
masıdır. Bu, değişimin ilk adımıdır.
İkinci adım. mesleğin hangi yönde değişmesi gerektiğini an
lamaktır. Belirli bir yöne gitmeye bı',ar vermeden, değişimin
üzerine kafa yormanın fazla biranlamı yoktur. Kişilere en uy
gun mesleği seçmelerinde yardım eden hizmetler sunulina~tadır.
Bu hizmetler genellikle üç alana odaklanır:yetenekler, beceriler
ve kişilik. Profesyonel yardım, kişinin bu alanları belli bir mes
lekle bagdaştırmasını sağlar ve söz konusu mesleği edinmek için
	hangi egitim ve çalışmaların gerektiğini gösterir.	.
Doğalolarak, değişmek için bir miktar ödün verınek gereke
bilir. çoğu du~umda, kişi temel mesleki yönelimiyle denge sağ
layacak bir eğitim sürecine girer. Örneğin, sosyal hizmetler ça
lı~anı olmak isteyen, ama (herhangi bir sebeple) bunun için ge
rekli eğitimi almaya vakit ayıramayan birini düşiinli)1. Bu kişi.
nin gönüllü bir İşe ya da profesyonel yeterlilik gerektirmeden in.
sanlar1a il.işki kuracağı bir göreve girmesi gerekir. Değişim, işte bu yi.izd~n, ödün vermeyi gerektirir. Günümüzün getirdiği ko
laylıklardan biri, yetişkinlerin sürekli eğitim alma şansına sahip
olmasıdır. Eğitim kurslarınin çeşitJjJiği,çalışan insanların bile
yeni beceriler öğrenmelerine olanak tanımaktadır. Toplumdaki
bu değişjm, yaşamlarındaki duygusal yaralar yüzünden mesleki
yönleri göz arCı ı edilmiş kişilere büyük olanaklar sunmaktadır.
Mükemmel bir dünyada yaşamıyoruz. Bu yüzden, seçtiklerİ
mesleğin kendilerine uygun olmadığını fark eden kişilerin ola
nakları sınırlı olabilir. Ancak, bu alanı incelemek, iyileşme ve
gelişme için gereklidir. çoğu insan üretici güçlerinin çoğunu
işte harcamaktadır. Kişi ister kendi kendini yetiştirerek, ister ye.
niden eğitim alarak, kişisel tarihinin onu düşürdüğü' açmazdan
çıkabilir.
,219
 

o Kişinin Bedeııiyle ilgilenmesi
Bir şeyleri değiştirmenin son aşaması da kişinin bedeniyle ii
gilenl11eyi öğrenmesidir. Duygusal açıdan yaralanmış kişilerin
. çoğu, sağlığının" bozulmasına izin verir. Bunu vücudarını abur cubur ve sağlıksız gıdalarla doldurarak, düzensiz beslenerek, zehirli maddeler kuııanarak, kilo alarak ve yeterikadar dinlenmeyerek yapadar. Bunlar, iyileşmemiş duygusal çatışmalar ve gerilimle güç kazanır. Yukarıda bahsedilen iyileşme alanlarının çoğu, bedene gösterilen ilgi üzerinde doğrudan etkilidir. Daha az gerilim ve acı çekm~k, umLlt ve güven duygularının yeniden kazanılması ve b\lna benzer daha birçok alanda değişim, kişinin yaşamına genellikle daha olumlu ve besleyici bir yaklaşım meydana getirir. Bu değişimler gerçekleştiğinde, duygusal yaralar sonucu ortaya çıkan bağımlılık, aşırı kilo, yorgunluk gibi belirtilerle baş etmek kolaylaşır. Kişinin kendine sağlıkla ilgili ufak sözler vermesi kolaylaşır. Bu değişimler olmadan, değişim formülleri başarısız olur, endişe ve urrıutsuzluğa yol açar.
Sa.ğlıkla ilgili modalar ve insanların bunlar yoluyla bulduğu çözümler hakkında bazı kuşkularım var. Rejim yapmak bu anlamda iyi bir örnektir. Rejim yapan çoğu insan, güçlükle verdiği kiloları geri almakta ve aynı zamanda bedenine zarar vermek
tedir. Bu tür değişimlerin sürdürülebilir'ıik umudu vaat etmesi için, altta yatan psikolojik ve duygusal nedenlerin saptanması gerekmektedir. Bedenselsağlıkla ilgili inanılmaz sayıda rehber kaynak vardır ve ayrıntılara inmek burada gere,ksizdir.
	O Özet	'	i
Bu bölümde, değişim sağlamak için hangi alanlar üzerinde
y oğunla
.
şıl~ası !~
.
r~kti~i~d~
.
n ba
.
hs
..
edildi.
.
E
.
n
t
lYi şe kil~e iyi!eşrnek ve gelışmek ıçın kışInIn bazı konulara aıklık getırmesı ve hayatına bir yön vermesigerektiğiiıden;bun da yardım alarak daha kolay becerebileceğinden bahsedildi. Shğlıklı ve mutlu bir bireyolmak için eğitmmeyi' ve oyun oynamayı öğrenmenin
önemi üzerinde duruldu. Sağlıklı ilişkiler kurabilmek, yıkıcı ve yaralayıcı ilişkilerden kurtulmaya yardımcJ olur. Bu ilişkiler. aynı zamanda sürekli gelişimi de sağlar. Kişininmesleğinin niteliğini ve bunun yaşamı üzerindeki etkilerini anlaması iyileşmeyi etkiler. Her ne kadar değişim başlı başımı zor bir iş olsa da, kişinin yeteneklerine ve karakterine uygun bir şekilde değişirİı geçirebilmesi içinödün vermesi ve çabalaması gerekir. Son olarak,
benim bedenle ilgilenme konusuna kısaca değinmi~ olmamm,
bu konunun önemini hafife almak anlamma gelmedigini de vurgulamalıyım. Tüm bu değişimler, daha önceki bölümlerde söz edilen duygusal iyileşmeyle ve yeniden yönlendirilmi* düşünce biçimleriyle bütünleştirilmelidir. İyil(,~l11cnin :,on aşamastda, bu değişimlere eşlik etmektedir Du aşama, tinsel gelişimdir.
.
220
ızl
 

ON
Tinsel Gelişim
"
"Yaşanı bir şölendir. V e insanların çoğumm açlıktan
ölmesi, ne acıklıdır."
	Anthony de MelIo
o Giriş
Bu bölümün giriş kısmını kaleme almak, beni kitabın girişi
ni yazarken zorlandığı m kadar zorluyor. Bir psikolog için tinsel olaylardan bahsetmek oldukça riskli bir girişimdir. Çünkü bu işi yaşadarının merkezi haline getirmiş olan ve çok daha adil biçimde yapanlar vardır. Sonuç olarak, tinsel konularda tartışacak kadar yeterli olmadığımm farkındayım. Çekincemin ikinci sebebiyse, tinselliğin birçok psikoloğun kafasını kurcalayan bir konu olması ve birçok modern psikoloji düşünürünü etki!emesidir. Bilimsel psikolojinin ve daha rasyonalistçe düşünenlerin gözünde, tinle ilgili konular en iyi olasılıkla rahatlatıcı yanılsamalar ve en kötü olasılıkla da gerçekliğin inkarıdır. Sonuçta, bu bölümde
..neler olduğunu k<ısaca !açıklayıp, tinin iyileşme ve gelişmedeki
öncIJlli YQriııi ele- alacağım.
222
>J" "'Vuuua uc;u uc; Ut:IU1t:SıeKlaşımgıbl şüpheci ve akılcıyım.
Ölçülebilen ve bilimselolarak açıklanabilen güçlerden başka
güçlerin insan yaşamında etkili olduğu görüşüne şiddetle direni
yorum. Bu direniş bence oldukça yararlı, çünkü beni zihinsel
intihardan ve (ben dahil) bir kişinin yapacağı öznel yorumlara
dayalı bir deneyimin geçerliliğini kabul etmektenalıkoyuyor.
Tinsel konularla ilgil~nirken eleştirel düşünceden kaçmak, her
tür şar1atanlığa yol açar.
Benim şüpheci1iğim ise, eğitimimden kaynaklanan bir önyar
gıve belki de benimgururumun yansıması. Yardım mesleğinde
çalışan birçok insan son yirmi-otuz yıl içinde, garip bir nedenle,
Batı dünyasının anladığı anlamda öğrenme ve bilgi kavramları
nın diğer tüm yaklaşımlardan daha doğru ve geçerli olduğuna
inanan eğitimli, elit bir sınıf haline geldi. Buradaki büyük yanıl
gı,bilimsel yaklaşımın yalnızca fiziksel dünyaya uygulanabili
yor olmasından kaY}Jaldanmaktadır. Onun kullanımında UZman
laştık, teknolojik bir dünya yanıttık ve Ortodoks din anlayışını
bu dünyadan söküp çıkardık.
Her iki hareket büyük yararlar sağlamıştır. Bir Yemdan bilim,
birçok insana daha kaliteli bir yaşam sunmuş. hastalıJ.;:ları kont
rol altına almış ve güçlü iletişim olanakları sa&lamıştır; diğer
yandan dinsel reformlar, insanların hayatını seçkinci ve ikiyüz
lü biçimde etkileyen dinsel inançları reddetmiştir. Bu hareketle
rin olumsuz sonuçları, bence, yakında tam olar~\k hissedilecek
tir. İnsanların insanlıktan çıkmaları ve sosyal kimliği yok edil
miş bir alt sınıfın oluşması, daha önce bahsettiğim konular ara
sında yeralıyor. Bu etkiler, teknolojik gelişmenin tek başına ya
rarlı olduğuna dair saf ve iyimser inanıştan kaynaklanmaktadır.
İkinci tür bir etki de, insan doğasına ilişkin tinsel anlayışın yiti
rilmesi ve ~nsanların tİnlerini beslemeleri için yeterli kaynaktan
yoksun bırakilmalarıyla ortaya çıkmıştır. Ortodoks din anlayışı
nın kaybolup gitmesi çoğu insanı tinse! bir boşluk içinde bırak
mıştır. Bu aslında kötü bir şey değildir; tinsel gelişmeyi kontrol ir
223
 

eden bir iktidar hiyerarşisi insanlığın yaşamına yüzyıllar boyunca inanılmaz zararlar vermiştir, artık çoğu düşünür için bu kabul eciilemei bir şeydir. Ancak, insanın tinsel açlığının ve yaşama bir anlam verme ihtiyacının yerini dolduracak açık bir şey de yoktur;
Bu bölümün geri kalan kısmında, insanların kendi yaralı ruhlarını iyileştirmelerini ve tinsel açıdan gelişerek tatmin olmalarını sağlayabilecek bazı olumlu rehber Iıkeler göstermeye çalışacağız. Bazı anahtar temalar benim kendi deneyimlerimden ve tinsel gelişmenin güçlükleriyle başa çıkanlar uzerinde yapılan gözlemlerden elde edilmiştir. Bunları incelemeden önce, tinselliğin ne olmadığını açıklamak yararlı olabilir.
P Tinsel Gelişme,Ne Değildir?
	Tinsel açıdan gelişmek; evrenin doğası, Tanrı'nm varlığı ya
da herhangi bir dini inancın iddiaları gibi bir entelektüel inanç demeti Üzerinde ince ayar yapmak demek değildir. Bu tür inançlar kişinin tinsel gelişmesi için gerekli ortamı hazırlarlar; ancak tek başlarına yapabildi'kIeri şey, kişinin dünyayı algılamasını
sağlayan bilişsel bir çerçeve oluşturmaktır. Bu onların önemini.
inkar etmek için söy'ı,ehmemiştir. Gerçeklik fikri, herhangi bir tinsel deneyimi degerıendinnek için önemlidir; ve ben kişinin deneyimleri için rasyonel bir oluşumun sağlıklı 've önemli olduğunu savunan, eski okuldanım. Bir örnek bu noktayı açıklamaya yardımcı olacaktır. Geçenlerde, zihinsel gelişmeyi felsefi bir biçimde açıkliıyan bir komedyenin hikayesini dinlerlim. Evrenin doğasıyla ilgili çok eski ve basit görüşlerle çoğu insanın alay ettiğinden b<ıhsederek başladı konuşmaya. Bir zamanlar genelolarak kabul edilen bir görüşü, dünyanın devasa bir kaplumbağanın sırtında durduğu inancını örnek verdi. Sonra olağanÜstü teknolojik ve bilimsel gelişmelerin ortaya çıkardığı "yeni fizik" açık
lamasından (Stephen Hawking tarafından geliştirilen), evrenin sınırsız boyutta küçük, ancak sonsuz derecede yükSekyoğunlu
ğa sahip bir parçadan patlayarak oluştuğu açıklamasından bal\}- , seni, Esprisi, bazen kaplumbağa fikrini kabulleıımenin daha kolayolduğuydu!
Bu hikaye, tinsel açıdan ne kadar ilerlediğimizi göstermektedir. BaZtI sorular akla gelmçktedir. Gerçekliğin doğası ve tinsc1lik arasında bir bağlantı var mıdır? Bu bağlantı bu deneyimleri geçerli kılur mı ,ya da deneyim tek başına, kendi. içinde ve kendi için midir? Eğer kaplumbağa hikayesini biraz daha ileri gölÜrürsek, bu hikayeye inananların, kaplumbağanın zihnindekileri anlamaya çalışacakları söylenebilir. Diğerıeri, daha maddeci zihniyetliler, enerjinin nasıl maddeye dönüştüğÜnü kurcalayacaklardır. Şu soqıyla baş başa kalıyoruz: kaplumbçığanın' var olup, olmaması aslında önemli mi? Arayışımızın sağladığı deneyimler bize yaşamııTIJzda yardım etmez mi? Bu soruya "Hayır" yanıtını vermek kendilerini tinsel yolculuğa çıkaranların en çok öriem verdigi nqktadır: Bu, bence, tinsel açıdan yoksuııaşmaya yol açan biryaklaşımdıL Çünkü eğer tinselolanı, yaInızca deneyim
'alanına ve gerçekliğin doğasını da, yalnızca mantık dünyasına ait olarakgörecek şekilde birbirinden ayırırsak, insan deneyimine yapay ve neredeyse şizofrcnik bir şekilde yaklaşmış oluruz.
Bazı yazarlar bunu sağ7s01 beyin ..ınısı ayrnmla açıklarlar. Ben de onlarla hemfikir oImaya cğilimliyim. Sol beyin, mantıklı düşünmeyse, sebep-sonuç ilişkileriyle ve diğer çıkarımlarla il
gilJdir: sağ beyin fantezileri, hayalleri ve yaratıcılığı içeren ta
raftır. -Ancak, bu taraf modern dünyada gerektiği kadar kullanılmamaktadır, ancak nasıl ki sol beynin fazla kullanılması ..problemler yarattıysa, mantık ve çıkarırnlar adına sağ beynin fazIa kullanılması da sorun yaratlr.
Bu yüzden, insanın tinselliğin i daha deneysel ve bilimsel gerçeklerle birleştirerek anlamaya çalışan, yeni bir yaklaşıma ihtiyaç vardIL Bence bÖyle' bir yaklaşım henüz bebekIiğini yaşamaktadır ve ifadesini özeIlikle tinsel iyileşme alanında çalışaııların çabalarıııda bulmaktadır. Tüm tinsel konuları, özellikle de
225
224
 

e1
psikiyatri ve psikoloji gibi alanlardaeleştirel bir şekilde reddetIllerniz ger~kmez; ama belirsiz inanışlara ve eleştirel olamayan değerlendirmelere dayanan saf ve basit bir peri ımısalı dünyasına da ihtiyacımız yoktur.
nın sebeplerinden yalnızca biridir. çoğu dini öğreti, bir tür ölüm sonrası kavramını içermektedir. Hıristiyan'!'ve İslami öğretilerin
temelinde diriliş kavramı önemli yere sahiptir. Tıpkı hayaletler- , le ilgili olaylar ve normal d~şı deneyimler gibi bu öğretiler de, insan bilinciniJl bedeflin ölmesiyle,sona ermediği fikrini destek
, lemektedir.
Tinselliğindördüncü öğesi', insan bilincindeki güçler kadar bunların dışındaki bazı güçlerin de kimj olaylarda etkili olduğu görüşünün kabul edilmesidir. Bu etkiler, insan deneyimine uygulandığında, mucize adİnı alırlar. Bu"tür olayların en bilinen örnekleri, tüm tıbbi beklentilerin aksine, be.denin iyileşmesi gibi örneklerdir. Diğerleri, duaların kabul edilmesi ve korkunç durumlarda inanan insanların korunmasıdır.
Yukarıdakilerin tümü, bunları kabul etmeyenler. tarafından, normal insani bilincin dışındaalternatif bir gerçeklikle açıklanarak recldedilebilir. Dini açıklamalar, yukarıdaki öğelerin varlığım ka6~ııenmekle beraber, onlara farklı anlamlar yüklerler. Bu konuları ayrıntıyla incelemek bu kitabın amacı değildir, ama bence, insanların inancının doğruluk ya da yanlışlığını anlamak için bazı kurallaruygulanabilir. Eski açıklamaUlrın yeteceğini söylemek yeterli değildir. Eğer, birey Tanrı 'nın varlığına inanıyorsa, buna inanmaya hakkı vardır; eğer başka biri inanmıyorsa, onun da inanmamaya hakkı vardır, a9cak, her ikisinin de görüşünün doğru olması mümkün değildir.
Bunun gibi, dünyanın düz olduğuna immanlar kadar yuvarlak olduğuna inananların da buna !;Kıkkı vardı. Ancak, şimdi fark ediyoruz ki, dÜıiya yuvarlaktır ve bu inanç onları ne kadarrahatlatırs~ rahatlatsın, aksine inananlar yanılmışlardır. Modern' bilimin yükselişiyle,uzay araştırrpaları çağı sayesinde, dünya üzerine birçok bilginin kesinliğini ve doğruluğunu yargılamak kolaylaşmıştır. Buna göre, bu gelişmeler tinsel inançları ölçmek için yardım edemezler. Farklı bir gelişme gerekmektedir, bu
i henüz yeni başlamıştır ve eğer yeterli desteği görürse, tinsel
o Tiıısellik Nedir?
İnsanların son derece değişik bilinç düzeylerinde yaşama po
taıısiyeline~ahip olduğunu bilmek, tinsellik kavramını anlamak ,lçısındanoldukçaÖnemlidir. Bu düzeyler, gerçekliklere günlük, sıradan deneyimlerden farklı kapılar açarlar. Sınıdan deneyim, gÖrme, duyma, koklaılHı ve dokunma yoluyla, bilinç düzeyiiıde olu~aıı uyanıştır. Tins.eI, sıra dışı düzeyler ise, hakkında çok az şey, bi linen diğer güçler tarafından yönetilir. İnsanın içindeki kapasitelere karşı cahilliğin sebeplerinden biri, Aydınlanma çağından beri Batı düşüncesini yöneten rasyonel, bilimsel kültürün bu ti.irdcııeyimleri reddetmesidir. Bu reddediş, en çok bu deneyimlerin temel işlevler üstlendiği diğer kültürlere ve toplumlanı kar:" şıllır. Onlar, teknolojik olarak daha güçlü kültürler tarafından söIl1lirgelcştirilip, baskı altına alındılar, ve büyünün ilkel şekilleri
olarak tanımlanan tÖrenler ve yaşayışlar ilerleme adı altında yok edildi.
Tinselliğin ikinci öğesi, dÜnyanın her yanında rastlananbir IcnÖmenclir: insanlar kcl/diııi aşma deneyimini yaşamayi arzulanı,ıkıadır. Bu deneyim sırasındaegodan arımlıp, gerçeklikle, praıik ycgünlük dünyadan uzak bir bağlantı kurulur. çoğu kişi, hıı dcn'ryinı aracılığıyla, aşkııı bir varlık olan Tanrı 'y'la bağlantı k i i rulduğuna inanmak tadır.
Tinselliğin üç'üncÜ öğesi, bedenin ölümUnden'sonra da varpl" 111,1 inancıdır (kimileri için bu inanç. doğmadan önce varoluşa da i~;;ııet ,cder). Bti inanış, sevileo birinin kaybından sonra, çoğuımıza rahatlık vcrsf de, aynı zamandakişinin kendi ölüm gerçe,Qiylp baş etmesinc de yardımcı olur. Ancak bu duygusal yaralar, insanların yüzyıllar boyunpı ölümden.sonra yaşama inanmaları.
2:(ı
227
 

dünyamızda da büyÜk gelişmeler meydana gelecektir. Şu anda, bildiklerimizle yetinmek zorundayız ve kendi tinsel gelişmemizi keşfetmek istiyorsak, bu bilginin dışınaçıkmak zorundayız. Bu bağlamda iki genel alan değer kazan,ır; kutsallık duygusu geliştirmek ve kt;ndini :.ışmay, baş:.ırmak.
Kutsalhl\ Duygusunu Geliştirme
: Tinsel açıdan olgunlaşmak, kısmen, daha derin bir kutsallık duygusu geliştirmeyi kapsar. Bu, insanı ~ürekli m~şgul eden ve hep diinyevi etkinlikler sürdÜrmeyi gerektiren modern hayatta yapılması zor bir iştir. Ku~sallık, tinsel olana bir tür saygı gösterisini, kendini onun gücüne ve anlamına teslim ederek sessice yoğıııılaşmayı anlatır. Çeşitli nesneler veya uygulamalar onun anlamıyla ilgili olmalarından ötürü kutsalolurlar.
Heykeller ve tabl~lar gibi nesneler; dualar, kutsama, ilahiler, meditasyon, kutsal kit'iıplar ve müzik kendi içinde kutsal değildir. Onlar, asli insan kabiliyetinin sembolizm aracılığı ile'bu tip şeylere yönelttiği anlam dolayısıyla kutsalolurlar. Onlar, s~nra kutsaııığı öyle bir şekilde temsil ederler ki, normal bilince girerler. Nitekiın Madonna ile çocuğunun resmi b.azı kişilere İSA'nın doğumundaki gizemi temsil eder; bazılarına bütün boyutları ile anneliği ve bazılanııa da çocukken insanlık için binatın beslenmesini teinsil etmektedir.
Dolayısıyla, resmin kendisi önemli değildir. Onun kutsallığı, ona yÖnlendirilen anlamlann içinde yatar, işte kutsallığı bu şekilde sembolizc edebilme yeteneği, tinsel olgunlaşmaya yardımcı olmakta kullanılır.
Kutsallık duygusuna ulaşabilmek için hayatınUç alanı özellikle önenılidir: i. Kişinin kendi varlığı; 2: hayatın kendisinin gizemi; ve 3. doğa Üstünün gizemi.
-. Kişinin Kendi Varlığı
	.
Karakteristik Özelliği bir yandan, kar etme peşinde koşan bir
	.-'
22X
kültürde, beşikten mezara dek maddi kaygılarla yaşayan insanların teknolojik ilerleme tarafından, hızla dönen çarklara indir
. genmesi; öte yandan da, insanların hayatta kalabilmek için umutsuzca mücadele ettiği yeksul ve ahlaksız toplumlar olan bir dünyada, insanların kendi varlıklarını bir mucize (jlarak algılamaları güçtür. Ama bu algılama, tinsel gelişmenin önemli bir kısmını oluşturur. Bir bireyin varlığından bahsederken, yakın
. çevresiyle girdiği ego mücadelesini kastetmiyorum. Daha köklü bir deneyimi: hayatın, her insani varlıkta eşsiz bir tarzda vücuda gelmesini,kastediyorum. Burada, Ruhuıı Bakını' adlı kitabın yazarı olan Thomas Moore'dan kısa bir bölüm aktarmaktan d~ıha iyisini yapabileceğimi sanmıyorum:
,1'
Ruhun bakımı... benlikle ilgili laik masalın boyunu
. aşar ve bize her bireyin yaşaı:nının kutsalolduğunu keşfettirir. Sadece bu kutsallık değerli değildir, tüm yaşamlar da önemlidir. Her bireyin kalbi ve tohumu, bu akıl sır ermez gizel!1in ta kendisidir. İnsanı normale döndOrmeyi ya da onun hayatını standartlanı uydurmayı hedefleyen sığ tedaviler, bu büyük gizemi, ayarlanmış kişilik olarak bili'nen sosyalortak payda boyutuna indirger.
.
Bir kişinin varlığının kutsalolduğukolayca unutulabiırr. Bu satırları yazarken küçük kızım Sarah'a bakıyorum ve bir güç'be- .
ni ona duyduğum sevginin derinliklerine doğru alıp götürüyor. M isyon adlı mmin müziği alçak sesle çalıyor ve ben onun yaşarnını~ gizemi ve mucizesini kabul etm.enin ne kadar kolay ol<:luğunu fark ediyorum. Ama, tüm başarısızlıklarıma, yaralanma ve
hatalarıma mitmen ben de mucizevi bir varlıihm. Bunu düsiin
	-	-	.	.
rnek beni rahatlatıyor ve umut veriyor. Tinsel gelişme, bir muci
ze olma duygusunu yeşertmeyle etkin biçimcie ilgilenmeyi içerir. Bunun mükemmel bir insan olmakla ilgisi yoktur: bu bir kendini geliftirme. alıştırması değildir.
229
 

Bir kazanma formülüyle üstesindengeliİ1ebil~çek basit bir konu sanılmasındal! endişelendiği~ için tins~l gelişme yakla- . şunları hakkında bazı öneriler yapmakta isteksizim. Her inS~un kutsallığını, deneyleme ve ifade etme biçimi farklıdır. Bazı et- :
kinlikler bu tür bir dışavurumudesteklerler, ancak, bu~u bilinç 'düzeyinde görülmesi için bir ortam yaratarak yaparlar. Bunlar~ dan biri düşünceye odaklanmaktır. Bunun için yararlıpir yön
tem, her gün kısa aralıklarla buna başlamak; sessiz bir yer bulup, .. bir mum yakıp, yaşamı yürütenin ne olduğu üzerinde yoğunlaş~' . maktır. Mum, sizin kendi yaşamınızın ışığını sembolize etsin;'
sessizce oturun, yaşadıklarınızıngöziinüzün önünden geçmesineizin verin. Bu alıştırma, tinsel dünyanızm kapılarını aralamaya başlayacaktır. Bu olmaya başladığında. tinsel konulara 'karşı
içinizde yeni bir ilgi uyimacaktır.	,~	.
-c-,Yaşamın Gi.zeıni
Tinsel açıdan kendini geliştirmek isteyenlerin, canh varlıkla~
ra nasıl davranıldığı konusuyla ilgilenmel~ri ahşılmaffil'ş bir şey değildir. Kimi et yemekten vazgeçer, kimi hayvan II akları için savaşır. Bazen, bu uygulanıalaraşırıya ıs,<ıçıp amacından supabi~ lir, yıkıcı bir hal ,Ilabilir. Politikacılarabombulı.mektuplar'gön~ deren hayvan haklarısavunucuları, ciddi şekilde n\hatsızdır. Bu aşırılıklar, rahatsızlık veQcidir ve gerçeği yansıtmaktan uzaktır:
tinsel olarak gclişmek demek, yaşamın gizemine 'tüm biçimle-'
. riyle saygılı olmak demekı.ir. Sonbaharda düşen yaprak, topmğı yerliler ve baharın gelmesi için besin kaynağı olur; ölümün devam eden gizemi ve etrafımızda süregelen yenidep ..doğuş çoğunlukla görmezlikt~n gelinmektedir. H.er birimizyaşam döngüsü içinde kÜçük bağlantılar oluştururuz. Doğadaki 'yaşama odaklanarak, o geniş çaplı dÖl1güde .kendimiıe bir yer edin~ diğimiz hissini duyabiliriz. Bu, kendimize,. az geıişmiş'oidı.ığumuzu kanıtlamak ıstercesine verdiğimiz önemi auJt:ım\mııa, yaşamımızı sürdürmek için daha dingin biçimde ç~aharcuma
230
JI
mıza ve çektiğimiz sıkıntılara huzurla katlanmaınız~ı yardım edecektir. ;
Benim en sevdiğim etkinliklerden biri, özellikle i~lerinters gittiği zamanlarda, daha çok geceleyin ve görsel etkenlerin az olduğu saatlerde deniz kenarında sessizce oturmaktır. Gelgiı.in
, sürekli hareketleri ve okyanusunuçsuz bucaksızlığı, bende bir zamansızlık ve sonsuzluk hissi uyandırır. Okyanus, bana yaşamın gücünü anımsatır. Onun zenginliği, suların bazen scssizce çekilmesi, bazen de dalgaların tutkuyla kariıyı dÖvmesi, benimki de dahilolmak üzere yaşamı yönlendiren gücün resmine benzer. Bu tür deneyimleri. tu tarh bir biçimdeyaşamımıza uyarl~ırs~ık, aşkın güçlere yaklaştığımız hissine kapılırız.
- Doğaüstünün Gizemi
Tinsellik, doğaUstü olaylara değinilmeden yeteri kadar açık
Janamaz. çoğu kişi için, tinselliğin temeli Tanrı inanCJnd~1 yatmaktadir. Tanrı'nın kavranış biçimi, en az inananlarınsayısı kadar çoktur. Tinsel geli~me bakımından, insanların 'I'Ünrı 'ya bakışaçıları gelişmeyi engelleyebiljr. Bu kül!ürde rastladığımız bakışaçilarından biri de, cezalandırıcı Tanrı' dır; onun sevgisi kazanı imalı ve öfkesi iyi işler yaparak giderilmelidir. Bu cinsellikten ya
. daeğlenceden hoşlanmayan bir Tanrı' dır, tutkusuzluktan hoş!anır, temelde güvensizdir, çünkü insanlar ona inanmazlarsa öfkelenir.
Neyse ki~ son on yılda bu türsaptırılmış bir tinselliğe verilen önem erozyona uğramıştır, bu tür inanışlardan kaynaklanan duygusal, zihinsel ve tinsel gelişme bozukluluklarının ışığında, bu kavramların bir kenara atılmas1l1m daha i),'i olacağı ,söylenebilir. Ancak, kenpini tinsel açıdan geliştirirken,dinsel bir ilahi giiç fikrini elde tutmak isteyenlerin, bu y~kıcı Tanrı görüşü yerinc ne koyacakları sorusu ortaya çıkmıştır. Son aJı;:ımlara göre, doğu düşüncesinden ithal edilmeye başlanan alternatif bir TIınrı görli
) şü gelişmeye başlamıştır. "Yeni ç<lğ" yanlısı olarak nitelencbile
231.
 

cek kişi/erde bti özellik görÜlmektedir. Bu görÜş, genellikle ken
di çocukluklarının katı dini yapt mmlarmı reddeden, duyarlı ve
'araştırımrcı. kişilerce benimsenmektedir. Onların yeni fikirleri
va'rdır, çoğunlukla Hindu ve Zen Budizmi gibi doğu dinierden
Batıya uyarlanmı~ inançlardır bunlar. Bu inançlar, büyÜ, masal
gibi ögeleri içerir ve Tanrı 'yı anlamanın heryolunuhoş görür
ler.
Aslında, Tanrı, jnsan şeklinde olmayan, tinsel, zihinsel bir güçlÜr ve yaşamın her anında vardır. İyiyi ve kötüyü kucaklar. Bu, pantcisı' bir görüştür ve insanlık tarihinin belki de en ilkel ve
en eski anlayışlarından biridir. Şaşırtıcı olan, bu görüşün çoğu
kişi tarafından yeni ve radikal bir görüş olarak kabul edilmesi
dir. Bu İı1<lnışa karşılık olarak, C. S. Lewis önemlibir açıklama
yapmaktadır:
Panteizm modern zihniyete sempatik gelmektedir, ao
cakayak.kab1l1ın kolayca kayması, onun yeni olduğu anlamına gelmez, daha çok ayağımızın kuru kalacağı anla
mına gelir. Panteizm zihnimize uygundur, aydınlanmanın son aşaması.olduğundan değil, en az bizim kadar eski ol
masındandır bu. Dinlerin en ilkelidir neredeyse... Pante
izın, dinsel açıdan incelmenin son aşa.ması değil, insan
aklı. için kalıcı, doğal bir engeldir; bazen insan, din adam
larının ve batıl inançların etkisiyle bu ortalama düzeyin
allll1<1 düşer, ancak yardım ~ılmadan çabalama!>ı onu fazla yuJmwa çekmei.
Diıısel,prtodoksinin yaralayıcı boyutlarını terk etmekle ilgili
sÖyleyecek çok şeyolmasına ve hoşgörülü bir tinsel inanç sistemini kuqıklamak gerekmesine rağmen, yeni çağ tinselliğinin de
bazı eksiklikleri vardır. Benim bu konuyla ilgiligörüşlerime gö
re, insanlli, tinsel yaşamın parçası olarak ihtiyaç duyduğ,u Tanrı,
. en azından insanlığın yüce özelliklerini yansıtmalıdır. Kimse
232
Tanrı değilse, Tanrı'yı anlayamaz. Tek Uintıdumuz, bizim deneyim ve anlayışımızın Tanrı 'nın doğasını biraz yansıtabi/mesidir. Bu a'nlamda, Tanrı, onu diğer doğalolaylardan ayırt eden tüm özellikleri bakımından, insandan üstün olmalıdır. Bence, bu
özellikler, sevme kapasitesi, yaratıcı zekfi ve özel binkimliktİr.
,k
KimSe, belirsiz bir enerji gücüyler ona bazı özellikler yüklemeden ilişki kuramaz. Bu yapıldığında, o gücü özel ve 'kişisel bir şeye, yani Tanrı 'ya çevirmiş oluruz. Dini mirasımızın çoğunu, tinsel gelişmenin bu alanında kullanabiliriz, Yıkıcı özelliklerini çıkardıktan sonra, dinde, zengin bir tinsel beslenme; törenlerle, dualarla, sembolik dini kutlamalarla ve huzur verici adetlerle dolu bir zenginlik k,!lır." Ancak, Ortodoks elinin "günahlarıyla" derin yaralar almış olanlar, bu tür olaylara katılamazlar ve onları bu anlamda fazla zorlamamak ger~kmektedir. Dua edil
.meyi hak eden bir Tanrı, insanların acılarını da anlar ve yaralıinsanları reddetmeyecek kadar özgüvene sahiptir. Bu bağlfımda, tinsel yönü gelişmiş insanların çoğunun bu dünyadaki dinlerden
birine bağlıolmadığıl11, ve en dindar insanların d,\' genelliklehasta olduğunu unutmamak gerekir. Bu yüzden, kimileri için tüm Ortodoks din anlayışlarını reddetmek, geçici ya da kalıcı bir iyileşmeişareti olabilir.
O Kendi Sınırlarını Aşmak
	Yirmili yaşlarımda ilgimi çeken konulardan biride aşkın
(transandantal) deneyimler, ve bu deneyimlerin insan gelişimi üzerindeki etkileriydi. Beni özellikle etkileyen şey, kendini aşma ve kendini gerçekleştirme arasındaki diyalektik ilişkiydi. Bu konular, ınsanlık hikayesinin bir parçası olarak beni hala derinden ilgilendiriyar.
Kendini geliştirmeyi k,onu alan psikoloji yazınının en önem verdiği noktalardan biri kendini gerçekleştirmedir, Bu, bireyin
dünyadaki gelişimi ve kendini i.fade ediş biçimi; kişinin potansi- . yelini kullanması, kendini sevmesi, kimliğini bilmesi, ve yüksek
,~" 233
\
 

inisiyatife sahip dlımısıdır. Kendini aşmanın farklı bir amacı vardır, ve tarih boyunca dini öğretilerin üzerinde durduğu bir konu olmuştur. Bunun anlamını İsa'nın sözleri oldukça güzel bir şekilde yansıtmaktadır: "Ruhunu kazanmaya çalışan. onu kay
'-bedecek.ve benim için onu kaybeden, bulacaktır." Kendini aşmanıl1 önemli noktası, özveride bulunmaktır; başkalarına maddi ve manevi biçiınde vermektir; ve insanın kendisiyle ilgili endişelerden kurtulmasıdır.
Şimdiye dek, bu kitap iyileşme ve gelişmenin. kendini gerçekleştirme boyutlarıyla ilgilenmiştir. ÇÜQkü bu iyileşme sürecinin vazgeçilmez birparçasıdır. Dahası, kişinin. kendini s,ağlıklıbir şekilde anlamadan, yaşamın kendini aşma boyutuyla uğraşması çok tehlikelidir (bu benim bndini aşmakla ilgili söylediğim şeyler açısından önemlidir).
İnsan bağımlılıgı kOQusunda yazdığım şeylerin çoğu. kendi kimliklerini ve kendini korumayıöğrenmeden. kişilerin kendilerini aşma işine girmelerinden kaynaklanmaktadır. BiL işlem genellikle, dini öğretilerin siıçlayıcı yönlendinnelerinin doğrudan sonucudur, çocuklar kendileri olgunlaşıp, güç kazanmadan bazı kavramlarla boğuşmak zorunda kalmışlardır.
İyileşme aşamasına gelen kişi için kendini aşmak büyük önem taşır. Paul Toumier bunu şöyle açıklamaktadır,:
Hangi psikoloji okulu izlenirse izlensin, özgur ve sevgi dolu özveriler, kişiyi bıışanııı kılmak için, tedavilerin
'hedeflediği son şeydir. İlk hareket ise yaratmak olmalıdır. Bu, psikoterapinin anlamıdır: bireyin yaratılması. İkinci hareket ise yok etmektir. Birincisi zenginlik sağlar, ikincisi ise kurtulmayı ve ayrılmayı getirir.'
Toumier, buna benzer olarak şunu da söylemektedir: "Kişinin vazgeçebilm~~i için önce bir şeye sahip olması gerekir. Kişi. vermeden önce almalıdır, kendini terk etmeden önce varolmalı
:214
-'~
'"
"
dır. Bir yere, sonunda orayı terk etmek için geliriz. hazineyi har vurup harman ,savurmak içihisteriz. kişisel varlığıysa T,mrıya sunmak için."
Bu hoktalan vurguladıktan sonra, olgun bir yetişkin olma yo- ';ı: lunda, kendini aşmanm ne ,anlııma geldiği üzerinde durabiliriz. Dini bir örnek vermek Üıydalı olacaktır, Tanrı aslında hem var
'dır hem de kendini aşmıştır. Tann'nın her yerde hazır ve nazır oluşu. yarattıkları arasında etkin bir şekilde varoluşu anlamına gelir, ve O'nun kendini aşması da O'nun yarattıklarından çok üstün ve onların ötesinde olduğu anlamına gelir. Kendini aşmak. bu yüzden, ötesinde anlamına gelir. Kendini aşmak. pmtik ve sıradan olanın ilerisinde olmaktır; İnsanların, varoluşu, yaşamlarıDlftbE:rhangi.bir durumunun ötesinde yaşama kapasiteleri vardır.
Kendini aşma deneyiminin iki temel kategorisi vardır; biri,
	ijıininegoşunun vafolğuğu,amanarsistik ihtiyaçlarının onu yö
	"	,"	".
"etmediği dwmdur. Kendini aşmanın bu türü. başkalarını sev
mek,. ve başkalarıyla ilgilenirken kendini unutmak şeklindedir..
B\lk~iler, eğer birinin bencilliğine yanıt vermezlerse çoğuriluklakeQdilerini rahatsız hissederler. Birmaratonda Yenilme acısınakatlman atlet. görevi tamalTdamak uğruna daha yüce bir hedefi seçme acısına kati'lmmahdır. Bu basit ömekte,kişi kendini aşar. Bu tür kendini aşma deneyiminde, insani bir özellik olan ôzgürlük;' büyük roloynar.
Kendini aşmanın ikinci türü. ego sınırlarının kaybolmasıdır. Eğer egomuzun, psikolojik bir deriyle kaplı olduğunu ve bu derinin tüm ego deneyimlerimizi örttüğünü düşünürsek, kendini aşmak bu derinin yırtılması ve egonun kaybolması demektir. İnsana özgü üç tür deneyim bununla açıklanır: aşık olmak, cinsel yakınlık ve esrime (dini ya da baş'ka türlü). Başka tür kendini aşma deri~Ünleri oldukça acı verici ve korkutucudur. Bunlar psikolojik çökü.şler, uyuşturucuyüzünden paranoyaya kapılmak Ve bazı din adamlarının üçıklamalarına &öre şeytan tarafından ele
.geç~.iJmektir. Kendini aşmanın olumlu ve zevkli boyutlarıçok.
	235
, i
11
 

 
kışkırtıcıdır, çünkü yapayolarak uyuşturucularla elde edilebilirler, bu, neden bazı insanların bağımlı olduklarını anlamakta çok önemlidir.
Bazı yazarlar, kendini aşma deneyimlerinin tinselliği ve bağımlılık arasındaki ilişki üzerinde durmuşlardır. Örneğin, Christina Grof ve Tav Sparks, bağımlılığın aslında tinsel bir so
run olduğunu söylerler, bağımlı sürekli olarak kendini aşmayı,
yaşamak istemektedir ve belirli bir ,gerçeklik içjnde yaşamayı gittikçe dana acı verici bulmaktadır. Yirmi yıl önce, Adrıun Van Kaam bu olguylu ilgili en kısa ve en kapsamlı açıklamayı yapmıştır:
kıldığında bağımlılıktan kurtulmanın başka yönleri de görÜlebi
lir. İnsan yaşamının her alanında olduğu gibi, kendini aşma da
hedefinden sapıp yıkıcı hale gelebilir. İnsan bağımlılığı (daha'
önce gördüğümüz gibi bu, bir bağımlı ilişki türÜdür) kendini aş
O1,mın ilk aşamasının amacından sapmış biçimi, kendini başka
biri jçin kaybetmektir. Ruh hali~i değiştiren maddelere bağımlı
lık, egosuz ve heyecanlı dencyiml~r yaratan ikinci öğe olarak
görülebilir.
O halde, kendini aşmanın sağlıklı gelişimi nerededir? Daha
önce, kendini aşma deneyiminin iki türü olduğunu söylemjştim.
Birinde kişi bilinçlidir ve kendinjn farkındadır; ikincisindeyse,
egonun sırÜrları belirsizleşir ve ego yitirilir.
Bu iki alanda da, sağlıklı bir kendini aşmayla tinsel gelişme
. sağlanabilir.
..
Bağımlı, edinebileceği bağımlılık öğelerinden kendine en yakın olanını seçecektir ve yaşadıklamF' göre, günlük işlerinden onu uzaklaştıracak, sorumluluklarından kurtaracak, yetersizlik ve değersizlik duygusunun verdiği acıları hufjfletecektir: Diğer taraftan, bu nesne ona biitünlük ve tatmin hissi sağlayacaktır. Sonra, bağımlı, bağımlı olduğu nesneye karşı büyülü bir inanç geliştirjr; başarısızlık
. ve yetersizlik yüklü dayanılmaz dünyasından onu kurtaracak güçhi bir sembol halini alır. Bu neredeyse mistik sembolizm, bağımlılık duyulan nesneye sahip olduğu gücü ve inatçı dayanıklılığını sağlar.
Ego Eşliğinde Kendini Aşmak
Kendini aşma deneyiminin bilinçli ego eşliğinde yaşanabil.,
mesinin birçok yolu vardır, ama kişi bu deneyiniler sayesinde
kendini linsel açıd,m geliştirmek istiyorsa üç öğeye dikkat etme
lidir: sevgi duymak; affedici olmak; ve telafi etmek. Sevgj duy
mak demek, kişinin bilinçli olarak başkalarının gelişmeleri ve
ihtiyaçlarıyla iIgilenme becerisini geliştirmesidir. Sevginin altş
tırma yapmayı gerektirmesi kimilerine alışılmadık gelebilir.
Çünkü çoğu kişi sempatiyi, romantik çekimi sevgiyle karıştmr.
Aşkla ilgili çeşitli hikayeler anlatılmasına rağmen bunlar onun
varojuşu için şart değildirler. İyileşmekte olan insanların çoğu,
sevgiyle yeni bir ilişki kurmayı öğrenmek zorundadırlar. Tins~1
gelişmenin bir kısmı ise, sevginin daha geniş boyutlarını kapsar.
kısaC'a kişinin komşularını ve yaşamı sevmesini bpsar. Bu sev- ,
gi öğeleri alıştırımı gerektirir.
Bunun için, kişinin cöm~rt ~ verici karakter özelliklerini ge
nişletmesi gerekir. Kimi,leri günde birkaç dakikalarını, başkala
rının ihtiyaçlarını düşünerek geçidrler, arkadaşları. ortakları ya
Özellikle eroin bağımlılarının bildiği "ejderi kovalamak" tabirini düşününce bu bağımlılık görüşüne büyük yakın'lık duyuyorum. Bağımlı eroini bir kere tadınca, gerçekliğjn gri dünyasında yaşayamaz olur; bu denemeler sırasında en korkunç sarsıntılan yaşasa bile sürekli olarak bu deneyimi yaşamak.ister.
Öyle görünüyor ki, uyuşturucu kullanımı hem olumlu ve hoş kendini aşma deneyimlerine hem de sarsıcı ve korkunç dene
yimlereyol açmaktadır. Belki de tüm bağımlılık!ar, insanın ken~ .
. dini aşma gereksiniminin bir ölçüde sapmasıciıI" v~ bu açıdan ba
237
236
 

da ilgili oldukları herkesi düşünürler. Belirli birini ya da bir grup kişiyi seçerek onların ihtiyaçlarını karşılamak için planlar yaparlar. Bu sadece dua etmek, onlar hakkında iyi düşünmek, onlarıdeste~leyen ,bir telefon açmak, bir kart ya da hediye yollamak ya da maddi I:]ir yardımda bulunmak olabilir. Açıktır ki, bu konuda duyarlılık gerekmektedir, çünkü burada en önemli'endişe başka
sının iyiliğidir. Bu tür bir ilgi ve cömertlikle, kişi kendinden öz-'
o . gÜr\eşmeye başlar ve sağlıklı ve doymuş birkişi olmayı başarır. Bu, çoğu terapide gelişmemiş bir temaelır, çünkÜ gördüğümüz
	gibi terapinin amacı bireyi kurmaktır.	.
Affeqicilik, tinselliğin kendini aşma öğelerinden ikincisidir. çoğu kişi kalbinde kilitli bir acı ve sertlik taşır. Bunun sebebi, çoğunlukla onlara başkalarının çektirdiği acılardır v~ bunlar,J1enüz çözümlenmemiştir. Bazı durumlarda, kişi yas tutmayı bitir~ meden, affetme denemelerine girişir (bu 150nu yedinci bölümde tartışılmıştır). Bu sırada, affedicilik, bastırmanmya da reddedişin bir biçimi' olarak kullanılır ve öfkeylesertlik bastırılır, s'oğunlukla başka ilişkilerde ya da durumlarda ortaya çıkarlar. Yani alTedicilikten bahsederken, yaralarımızı kapatmamızı engelleyen acı ve matemi tamamen yaşayıp tüketmenin önemini belirtmeliyiz. Kişi acı çekmesine yol aç~ınları henüz affetme mişsc, tinsel açıdan gelişmesi ~nümkün olmayacaktır. AITedememe duruJmlgenellikle iyileşme olmadığının göstergesidir.
O halde, aiTedicilik nedir? Affedicilikle ilgili iki öğe, bize faydalı yollar sunar: anlayış ve temizlik. "Anlamak, affetmek içindir" ifadesi her zaman doğru olmayabilir. ama biraz geçerlilik taşır. Bizi incitenkrin, aslında kendilerininde incinmiş kişi
ler olduklarını anladığımızda, cahilce davrandıklarını, kendi
	,	"	.	~
sağlıksızlıklan yüzünden böyle yaptıkbrım düşünürsek, kendi
mizİ onfarın istismarcı etkilerinden korumuş oluruz. Kişiyi, davranıştıın ayırmak mÜınküıjdür biribizi inc;ittiğinde, onun da daha iyi huylar,I olduğunu düşünebjliı;iz, Hiç kim~e,bir tck davrac
nıştaı' ibaret olamaz. Bu elbette, yaşamları başkalarinın istisınel~
nx
~.
rı yüzünden trajik bir değişikliğe uğrayanlan pek rahatlatmaz.
Ancak bu yine de affediciIik yolunda önemli bir adımdır. Affe
dkilik, burada diğer kişinin yararına 'değil; bireyin kendi geliş
mesi, ve acıyı artık" beraberinde taşımaktan kurtularak özgür
	olması içindir.	,	f
Anlayış, aynı zamanda kimsenin hcıt~lslZ olmadığı fikrini içe
rir, yaralı kişi de beışkasl111 yaralayabilir. Bence İsa'nın öğretile
ri bize anlayışlı olmanın doğasıyla ilgili inanlll11~lz bir erdem aşı
lamıştır. Bir hiki.iyedd:;'arizler* İsa 'yı del1,~mek için ona zinel ya
parken yakalanan, ve eğer Musa' nın eski yasalarına göre ceze~'
landıracakolursa, taşlanarak öldürülmesi gereken bir kacl.ın gös
terirlerve ne yapmanın doğru olacağını sorarlar. İsa 'ııın verdiği'
akıllıca cevap, çarpıcıdır. Musa '11111 kanunlarmın geçerliliğini
tartışmak yerine, İsa sadecekuma figürler çizerek, ilk taşıhiç
günah işlememiş birinin atmasını ister. Cezanın infaz edilmesi
konusunda pek istekli olan insanlar, daha çok şey yaşanlış (ve
daha çok hata yapmış) olan yaşlılar en başta olmak üzere, yavaş
yavaş oradan uzaklaşmaya b~ışlar. Bu hikayede; kendi hataları
mız ve.;zayıflıklarıı111z üzerine odaklandığımızda, başkaların\ı,ce
zalandırmak ve yargılamaktm kaçmdığunızı görüy~>nız.
{\offedidliğin doğasll11 anlamanın (kinci sembolü de, arınınak
kavramıdır, çoğu gelişmiş dini sistemiçsel değişim için yıkan
mak ya; da suya girmek sembolJerini kuHanır. En tanıdık ô'lan
vaftiz törenleridir. Temizlenmek, çqn1llrIiJ, kirIi olanı Yıkayıp at
makqr, Affedicilik, başkasına karşı duyulan sertliğin gitınesine
izi 11, vermektir ve böylece bu sertliğin, kıncılığın bizim yaşarnı
mızı etkiIemesinden de kurtulmaktır,'
.. Danışmanlıkla uğraşan, tinsel yönü oldukça geljşmiş bir ar
kadaşım var. Uzlaşma ve affetme denemeleri yapan çiftler için,
yıkanmayı çok farklı bir biçimde kullanıyor. Kişiler <ınısl1Ida ye
terligüven oluştuğunda ve geçmişteki <ıcılardan kurtulmak için
* İncil'de aılı geçeı\;"c 1\IlISC\'ili~in bliıiiiı kıınılların" kuıı birbiçimdc uyduklarına
	inanılan bir grup Y:!lıudi.
23')
 

ciddi bir çaba sarf etmeye başladıkinnnda (sadakatsizlik ve istismar olayları da dahil): onlara bir ayin düzenlemelirin tavsiye ediyor. Sessiz bir oı~bm yaratarak, affetme üzerine meditasyon yapmalarını öneriyor. Sonra her ikisi de, diğerinin ayaklarını yıkıyor, aynı zanÜ\l1da da hangi hareketlerinin aiTedilmesini ist~diğini söylüyor. Bu alıştırma iki taraf için de çok etkili, ve birbirlerine verdikleri yaraları geride bırakmalarmı sağlıyor. Modern terapinin, kendine yetebilme ve bağımsızlık üzerinde bu kadar çok durması, affedkiliğin, iyileşme ve gelişme üzerindeki etkisinin unutulmasına yol açıyor.
Kendini aşmanın üçüncü öğesi hataları düzeltmektir. Burada hedef, kişinin ba.~kalarını değil, kendini affetmesidir. Kitabın başlarında. yaralı kişilerin yalnızca kurban olmadıklarını, onların da JJaşkalarıl11 incitme kapasiteleri olduğunu söylemiştim. İncinmiş kişilerin çok azı, kendilerini; başkalarını incitmekten alıkoyabilir. Hataları düzeltmek, geçmişin yarım kalmış işleriyle başa ~'ıkmayı kolaylaştırır.
Hataları düzeltmek, ba~kalarına verilen zararı çoğu zaman gidermez. Ö
y
le acılar vardır ki
,
asla ivilesmezler. Örneğin
,
bir
L	-	,	<
bağımlılığı yüzünden, .çocuğunu yıllarca istismar eden bir anne
ya da baba diişünün. Bu alışılmadık bir senaryo değildir. İyileş-.
mekte olan biri, artık derinden yaralı ôlan genç- yetişkinlerin yaralarını nasıl iyileştirebilir? Bu aşamada anne ya dababanın yapacağı hiçbir şey, kaybolan yılları geri getirmez, kaybedilen fırsatları ve kalp kırıklıklarını gidermez. Bu durumda hatalar, ilişkileri yeniden kurmak ve daha fazhdıasarı ödemek için, kaybedilenin bir kısmını geri istemek adına düzeltilir. Eğer, çocuk
lardan biri okulda başarısızsa, hatayı düzeltmek, onun eğitimle
.
ycriidcnilgilcnıııcsini sağlamaya çalışmak, ona destek olmaktır.
Başk,ı bir scnaryoda ise, genç bir çocuk acısını bağımlılık ya da başka bir aykırı davranışla ortaya koyabilir. Hataları düzeltmek, burada, gerekli yardımı araştıranık, omın ihtiyaç duyduğu
kaynaklara ulaşın,Jsınl sağlamaya çalışmaktır.	.
240
"
,J}
Bunlar pratik olasılıklardır: ama telafi etmenin duygusal öğeleri, verilen acının sorumluluğunu kabul etmek ve kişiden ÖzÜr dileyebilmektir. Bundan sonra, kabul etmek ya da reddetmek kişilere kalmıştır. Kişi, iyileşme sÜtecinde, affetme seçeneğiyle yüzleşmek zorunda kalacaktır.
Hatalar sembolik bir bicimde de düze!tilebilir. Kisininbirine
> ,
hatalı davrandığını doğrudan bildirınesi; bu, karşı tarafı daha da çok üzeceği için, ya da karşı tarafın ölürp ya da ayrılık gibi nedenlerden ötürü yokluğu yüzünden çok 'güç y,ı da imkansızsa, bu h,)t,\düzeltme tarzı özellikle önem kazanır. Tarih, törenler ya
d~l sembolik ça8alarla günahlarını affettirmeye çalışan insanlar- .
la doludur, ve belki de Joseph Conrad'ın Lord Jim adlı romanı bu konuyu çok derinden açıklamaktadır. Romanın ana karakteri Jim. tüm ideallerine ihanet eden bir üçkilğıtçılık yaptıktan sonra, kendini hapseder ve günah çıkarmaya başlar. Çok azımız, kendini bu kadar dramatik bir biçimde davranmak zorunda hisseder. ama çoğumuz hataları düzeltmeye çalışmanın iyileştirici özelliklerini biliriz. Eğer bir şekilde bir yaşamı, başka birinin yaşamını incitmişsek, daha önce sebep olduğumuz yarayı iyileştirmeye çalışırız. Çocukları incitenler belki de çocuklara yardım etmenin bir yolunu bulurlar. Kıskançlıkla başkasına zarar verenler, başka insanlara bir şeyler vermenin yolunu bulabilirlc.€r. Birini istismar eden kişi, kendini istismar kurbanlarına yardım etmeye adayabilir. Bu ihtiyacı hissettiğinde, hatayı dUzeltmek kolaylaşır. Bu çabaların, gösterişekaçılmadan yapılması gerektiğini bilmek gerekir, böylece zafer ya da iyi niyet gösterilerinden kaçınılır.
Hatayı dÜzeltmek çoğu zaman asıl yarayı iyileştirmeyecektil"; Amacı, karşısındakini yaralayanın, yaptığı yanlışı öğrenmesi ve daha iyi bir insan olmasını sağlamaktır. Bu umut edebileceğimiz en iyi şeydir. Başkaları tarafından fena halde incitilenler, yarayı iyileştirme çabalarının, boşa gideceğini, tatmin edici olmayacağını ve bazı acıların asla geçmeyeceğini bilirler.
241
 

 
Ego Olmadan Kendini Aşmak
Ego olmadan kendini a~mak, ego sınırlarıııın kaybolduğu ve
kişinin kendinden geçerek, hqş duygulara kapıldığı ve dışındaki
güçlerle hağlanlı kuı:duğu bir deneyimdir. Belki de nıodern;ya
şamı bekleyen en büyük zorluk bu !(ir kendiniaşma deneyimini
sağlıklıbir biçimde, teknolojinin peşinden giden, bir kültüre uy
gıılamak olacakıır. Daha "ilkel" toplumlarda bu tür gelişmeyi
ı)ağlaınak iç.in ıoplu törenler düzenlenirdi. Bununiçin' bazen, hayallcr görmeye yarayan peyote, haşhaş ve panja gibi maddeler
kullaııılanık daııs edilir"pJiizik çalınır vç dini şarkılar söyienirdi. Batı dünyasında bu, tür törenlerin b,ızı moderri' versiyonları var
dır. Gençlerin çılgınca eğlendiğipartiler, uyuşturucu, alkol ve yarı-dinsel kültlerin etkinlikleri, ilkel toplumların yukarıda belirııiğimi{ ayinlerinin bçnzeridir, ama bir farkla: bunlar tehlike
lidir. Bu etkinlikleri gerçekleştiren insanlar, yaptıkları şeyin ger
çek anlamda bir mistik deneyim ihtiyacını yansıttığının ve bum
.
ın sai!lıklı' bir tinsel gelisim icin gerekli olduğunun farkında
	~.	~	..	~.	~	. ~
	değildirler.
İnsanların bu deneyimi yaşamasını sağlamaktan sorumlu olan kiliseıCı', bu görevi tam olarak yerine getirememiş görün
mektedir, Bu yetersizlik, mistik deneyimin kapılarını açık bıra
karak, insanların bilgisiz ve kontrolsüz biçimde buradan geçme
lerine neden olmaktadır. Sonuçta, modern dünyada İnsanlar çe
şitli bağıııııılık türlerini pençesine düşmüş ve kendilerine zarar vermişlerdir. Mistik deneyimler çoğu kimse için, sosyal yabancılaşmadan, dışlanmadan, içsel acılardan ve sorumluluklardan
bir ka~'ıştır. Bu etkinlik, ruhu besleyecek, güvenlik ve huzur verecek, onları yaşam döngüsü içindeki yerlerine yeniden oturta
cak sağlıklı işlevlerininyerini almaktadır. Bu yüzden, bu tür
kendini aşma deneyimlerinin, iyileşmeniiı diğer alanlarının yeri
ni ıutmnayacağını anlamak gerekir.
Ane;ık, balı dünyasında insanların bu tür tinsel girişimlerine . destck verecek bir meslek grubu yoktur. Onun yerine kendine
	242
guru diyen ac"yip insanlar vardır. Bilinç dÜzeylerini değiştirmek için;tinsel açlık çeken, eleştirmeden bu olayın içine' giren saf insanlara {çoğu yÜzyıllardır bilinen)'bir sürü tekniği, çoğunlukla
yaş'IlT!ların<ı büyük hasarlar 'Vererek sunarlar. Bu yüzd~n, mo
dern dünyanın tinselgelişmenin mistik poyqtlarıyla ilgili öğreti
lere ve yönlendirmelere acilen ihtiyaC] vardır. Papazlar ve rahip
ler bu görevi üstIenscler d~, genelde bunu yapamamaktadırlar.
Çünkü daha çok dini bir eğitim almışlardır, genellikle iyikalpli
ve cömerttirler ancak eğitımlerinin bir gereği olarak onların tin
sel gelişimleriyle de pek ilgilenilm~miştir. Kimik~ribu anlamda
yeteneklidir tabii, ama bence onlar azınlıktadır ve'eğitinili olma
larına rağmen genelJikle kendi tinsel armağanlarına\utunmak
zorundadırlar.
Bu gerçeğin ışığında, çoğu terapist v~ danışman psikolojik
sorunlardan çok, yabancılaşmış insanlarıri içindebulunduğu tin
sel vakumla uğraşmak zorundakalmaktadır, Otuz yıl önce, V~c
tar Fn111kl bu konu va dikkatçekmiş, ama sesi bir ölçÜde knyb61
muştur, Ve biz iyileştirme mesleğinin içindekiler, iyileşmekte
'olan insanları, Victor Frankl'ın deyişiyle, "teskin ve analiz" et
mezsek, onlara hizmet sunmuş olmayız. Bazı tinsel yetenekleri
olanlar, rahipler, papazlar;, damşmanlar ya da doktorlar, onları
topluma kazandırınalıdıflar,
Tüm bu zorluklara rağmen, kişi mistik deneyimleri, kendi
tinsel gelişiıniyle geliştirmenin yollarını bulabilir. Bazı dene
yimler, kendini aşmak YOIÜyla ruhu besler. BUnlar, meditasyon,
mÜzik, dans, görsellik ve cinsel yakınlıktır.
Meditasyon,
Meditasyon, egoyu aşmanm en bilinen .yollarından biridir.
Yumuşak, gevşetici ve zihnin günlük olaylardan arındırılmasını
hedefleyen birçok türü vardır. Bu ıiir alıştırınaların dini bir iç'e
riğiolınak zorunda değildir, ve egonun sınırlarından kurtulmak
için mÜzik eşliğinde de yapılabilir. Ve kişi bu deneyimi anlamak
243
 

 
 
için kendi dinigörüşlerinden de rayııalanabilir. B ir yardımemın
bu i~leme eşlik etmesi iyi olabilir, ve bazı danışmanlar, artan ta
lepler karşısındakendilerini bu ~\h\1~la geliştirınektedirler.
Tekrar etmeliyim ki, bu tür deneyimleri, yalmzca kaçış ama
cıyla yaşamak tehlikelidir. Son yirmi yılda, bir me~itasyon türü
birçok insanı oyalamıştır. Bir guru tarafından paketlenip Hindis
tan' dan getirilmiş, batı ş~\blonu11l-ra pazarlanmış ve alanlara uy
gunluğuna bakııınad,," milyonla"" kişiye saulmış". çoğu kişi
stresten kurtulmada ondan faydalandıysa da, kimileri de çok kö
tü etkilere marUZ kalmışlardı: Çünkü onu bir kurtarıcı olanık
görmeye başlamışlardı, ,ya da bu meditasyon tekniğinin onları,
götürdüğü yerlerden geri dönebilecek duygusal oturmuşluğa sa
hip değillerdi. Değerleri, dostça paketlenmiş bu malın ardındaki
dini ve kültÜrel öğelerin iç~nde gittikçe kendilerini kaybetmiş
lerdir. Bu örneğin vurguladığı şeyse,duygusal anlamda yaralı
kişilerin, bir güzelmen ölımıksm" bu tür mistik deneyimlere gi
rişmelerinin sakıncalı olduğudur.
Muzik, Dans ve GörseUeştirme
Bazı mü7.ik türleri. yüzyıllarea insanları sıradan ve fiziksel
olamn ötesine geçirmek içinkullanılmıştır. Tempo, ritim ve me
lodi dinleyicinin zihnin'k birle~ir, ego sınırlarının yıkılmasını
sağlar, güzellik ve zevklere doğru bir YL,lCuluğa çıkarır. Beetho
ven, görüşünü şöyle özetler: "Müzik. tinsel ve duyusalolan ara
sındaki denge\cyicidir," Son zamanlarda tinsel uyarımlara yol
.çan müziklere büyük 'alep vaıdtf. Bunlcmn çuğumı "new agc"
(yeni çağ) denir, ve onları dinlerken ben bir miktar yapayıık his
sediyorum. Sanatçının kafasında bir hedef var gibi görünüyor:
bir' mistik mc\odi daha yaratmak. ve başarılı bir formül şeklinde
onları birleştirınek. Ama. içten ve oldukça gelişmiş bir tinselli
ğe sahip olanlar da vardır: sanki mistik dünyadadırlar ve orada
ki müziği alıp getirmektedirler bize. Bence bizim kendi kültüı:ü
mÜ:!., bu tür mÜziğ.in en iyilerini yaratmıştır.
244
.\
	i
Dans, bizi mistik bir hale sokan bir başka araçtır. Ne yazık ki.
dansın tinsel törenlerdeki rolü kaybolmuş ve çiftleşme ayininin
merkezine oturmuştur. Aynı zamanda gençlerin tekeline geçmiş
ve insanlar cinsel hedefler peşinde koşmaksızın, sarhoş olmak
sızın dans etmez olmuştur. Son zamanlarda dans yeniden tinsel
bir dışavunım aracı olarak },<ullanılmaya başlamıştır. Bu, hafta
sonu çalışmalarında kullanılmaktadır. Eğerdans okuyucunun il
gisini çekiyorsa, bu tÜr çalışmalara katılabilir.
. Görselleştirme, hayal gücünün, duygu ve düşünce durtımunu
etkilemek için kullanılmasıdır. Görselleştirmeyi, genellikle
farkıqda olmadankullanırız, ve bu olumsuz bir şeydir. Gözü
müzde, iyi şeylerden çok, kötü şeyler meydana geldiğini canlan-.
dırıpz. Olumlu bir hayal kurınaörneği, sevdiğimiz bi~iyle bu lu ş
'mak için bir yolculuğa çıkıl)aktlr. Trende ya da otobüste otura
rak, kişi onunla karşılaştığında nasıl olac~\ğını hayal edebilir? Ne
giyecek? Yüzü aynı görünocek .mi? Zihinde resim yapma yetene
ğine, gözde canlandırma denir, ve tinsel gelişimin bir parçası ola
rak kullanılabilir. Özellikle Tanrı ve doğayla ilgili mistik konu
larda yine birinin yardımı alınabilir. Bu deneyimler ruhu besler,
sıradan ve pratik yaşama da yenilenmiş olarak dÖl1.lneyi sağlar.
Cinsel Yakınhk
r,
Cinselliği, tinsel gelişmenin bir parçası olarak görmek deği
şik gelebilir. Bu, son zamanlarda toplunıda cinselliğe bak,ış açı-'
sının değişmesinin bir sonucudur. Cinselliğin bir ürün olduğu
bir çağda yaşıyoruz. Kitap rafları, cinsellikle ilgili farklı ve yeni
teknikler sunan el kitaplarıyla dohı. "Kendinize iyi seksi öğre
tin" türünden görüntü kasetleri çokça satılıyor. Daha fazla zevk
vermek ve eğlendirmek için, vücudun çeşitli organlarını taklit.
eden seks oyuncakları ve aksesuarları bulmak mümkün. Bunların hepsi, modern tarih boyunca insanların beyinlerinde hÜküm
süren bastırılınış cinsel tutumları çökertmek açısından yararlıdır.
	Ancak, cinselliği bölümlere ayırıp. paketleyerek algılaı:nak
<ii
245
 

tehlikelidir, böyle yapılırken cinsel yakınlığın tinsel ve gizemli
öğeleri kayholabilir. Buradaki anahtar kelime yakınlıktır. Cinsel ilişkideki tinsellik, iki aşık arasındaki yakınlıktadır. Sıradan cin
sellikte pek bir işlevi yoktur, çÜnkÜ burada diğerine "bağlanma" ve gerçckten "hissetmc", kaybolmak hissi yoktur. Bunun olma
sı için, kişiler arasında, sevgi ve güven olmalıdır. Ve ancak bu
tür bir ilişkide derin tinsel, .duygusal, fiziksel neşe ve kutlama
olabilir.
Orgazm, fiziksel bir gerilimin oldukça zevkli bir biçimde
serbest bırakılmasıdır. Kişiyi mistik deneyime sürüklerne gücü de vardır, ego sınırları çöker, eşle, derin, duygusal bir birleşme
ı;ağlanır. O halde çoğu kişinin boşalırkcn "Aman Tanrım" diye
inlemesiQin ve kimilerinin de seks bağımlısı olmasının şaşırtıcı
bir tarafıyoktur. Bunun sebebi bence, kişinin mistik öğeleri, yal
nızca fiziksel seks işlemiyle arayışıdır. Fiziksel orgazm ile tinsel
bileşenleri birbirine karıştırır, mistik 'gerçekliği cinsel deneyim
lerle t'ethetmesinin mümkün olmadığını fark edemez.
Bir aşk ilişkisinde eşlerin tinselliği, cinsel ilişkinin tinsel ve
mistik Öğelerine dikkat ederek beslenir. Böylece, kişi kendini
deneyime bırakır, kendinden geçme ve zevk yolunda, hem duy
gusal hem bcdenselheyecanlar yaşar.
O 'özet
Bu bölümdc tinsel gelişme konusu ele alındı. Tinsel gclişme
nin iyileşme ve şifa bulrmı konusundaki önemi üzerinde durul
du. Kısaca, kutsallık duygusu geliştirın'ekten ve ruhu besleycn
kendini aşına deneyimlerinden söz edildi. Aynı zamanda bağım
lılık ve tinsellik .arasındaki ilişkiden bahsedildi ki. bu ilişkinin
. önemi bence gelecek yıllarda netlik kazanacaktır. Bu bölümde anlatılanlar, birçok bakımdan, gelişmenin bu aşamasında okuyu
cuyıı aydınlatmak ona yol gösteren bazı küçÜk işaretler vermek
te. aynı zamanda bazı tinsel deneyimler hakkında açıklama veyu yerçcvc sunmaktadır.
246
. {f'
j' ~. J
SONSÖZ
Bu kitabı nasıl tamamlayacağımı düşünürken, her bölümde size birçok insanın deneyimini aktardığımı hatırladım. Burada yazılanlara en önemli katkıyı. kendilerine danışmanlık yapma ayrıcalığına eriştiğim müşterilerimin yaşam ve deneyimlerinden aldığım materyal yapmıştır.	. 
Kendi kariyerimin şekillenmesinde çok özel bir rol oynamış olan bu insanlara teşekkür etmek istiyorum. Mallra Rossel'e, özellikle bağımlılık ve tedavisi' hakkında yaptığı yorumlardan ötürü teşekkÜr ediyorum. Fikir ve deneyimlerini benimle paylaşan diğer yazarları zaten belirtmiştim. John O'Shea ve Gary Broderick'e de metni okudukları ve yanlışları düzelttikleri için teşekkür ediyorum.	.
Her zaman olduğu gibi. kimden bahsettiğimi bilen ve hayatıma neşe, mutluluk ve iyilik katan arkadaşlarıma şükranlarımı sunuyorum.
Bu kitabı, büyümenin ve sevginin ne anlama geldiği hakkında bana hala yeni şeyler öğretmeyi sürdüren çocuklarım, David ve Sarah'a ithaf ediyorum.
247 son